|
افغانستان در فصل داغ انتخابات
• ويژه نامه « ايران ديپلماتيك » اين هفته
را درصفحات ويژه بخوانيد.
|
|
|
جلال برزگر ـ خبرنگار اعزامى «ايران» به كابل
نخستين انتخابات رياست جمهورى در كشور همسايه، افغانستان، روز ۱۸مهرماه برگزار خواهد شد. اين در حالى است كه دولت انتقالى افغانستان به رياست «حامد كرزاى» على رغم برخوردارى از حمايت جامعه جهانى و كشورهاى منطقه، كماكان با معضلات و چالشهاى سنگين مشكلات اقتصادى و ناامنى دست به گريبان است. ميراث ۲۳سال جنگ و درگيرى در سرزمين سوخته افغانستان فقدان زيرساختهاى اجتماعى، اقتصادى، نظامى و حتى سياسى است و حالا افغانها پس از سالها ناديده گرفته شدن از سوى جامعه جهانى قصددارند از آنچه برخى از آنها فرصت «اسامه» مى نامند، بهره ببرند و به تشكيل اين زيرساختها همت گمارند. واقع امر آن است كه آمريكا و ديگر كشورهاى غربى تنها پس از فروريختن برجهاى دوقلو در نيويورك توسط گروه «اسامه بن لادن» معروف به القاعده بود كه افغانستان را به طور جدى موردتوجه قرار دادند و پس از حذف امارت طالبان از صحنه اين كشور، در پروژه اى بين المللى كه سرآغاز آن در شهر «بن» آلمان بود، به دولت سازى براى اين كشور وامانده در جنگ و سنت و بازمانده از سيرتكاملى تاريخ روى آوردند.
در هر حال، فرايند مورد بحث على رغم تهديد مداوم از طرف بازماندگان طالبان و القاعده به مرحله برگزارى انتخابات رسيده است، هرچند آمريكاييها سعى خواهند كرد هم ادامه ناامنى را توجيه ادامه حضور خود قرار دهند وهم برگزارى انتخابات را نشانه موفقيت در طرح و ايده هايشان معرفى كنند، ولى واقعيت آن است كه براى رسيدن افغانستان به مرحله كنونى، اين جامعه جهانى بوده كه با افغانها همكارى كرده است و نقش قدرتهاى منطقه اى چون ايران و پاكستان به تصريح خود مقامات آمريكايى و افغان ناديده گرفته شدنى نيست. فهرست كشورهايى كه در پى تأمين منافع عمدتاً امنيتى خود در پروژه جهانى افغانستان مشاركت داشته اند، از اروپا تا آسيا و آمريكا را در برمى گيرد و ثمره اين همكارى قرار است برگزارى انتخابات گسترده و فراگير در سرزمينى باشد كه هنوز حتى راههاى ارتباطى مناسبى ندارد و رقابتهاى قومى و سايه هاى تفنگ بر آن استيلا دارد. شمارى از نامزدهاى انتخابات به دلايل مشابه خواهان تغيير زمان انتخابات هستند، ولى با توجه به تأخيرى كه چندماه پيش براى برگزارى انتخابات پيش آمد به نظر مى آيد به هر ترتيب انتخابات در موعد اعلام شده برگزار شود. جالب اينكه، استقبال جامعه افغان از شركت در انتخابات در حدو اندازه مطلوب برآورد مى شودبنابر آمار دفتر نمايندگى سازمان ملل متحد و كميته مستقل برگزارى انتخابات حدود ۱۰/۵ ميليون نفر از مردم كارت شركت در انتخابات را دريافت كرده اند كه اين به معناى بخش عمده واجدين شرايط رأى است. ناظران بين يك تا دو ميليون رأى را نيز براى مجموعه تقريباً ۴ تا ۵ ميليونى مهاجرين در كشورهاى ديگر در نظر مى گيرند. اما هنوز معلوم نيست كه در روز انتخابات براى مثال تطبيق تصوير كارتها با زنان برقع پوش چگونه خواهد بود يا از آن مهمتر، امنيت انتخابات است كه خود به قطع با تهديدهاى صورت گرفته (خصوصاً در مناطق جنوبى و شرقى افغانستان) به چالش كشيده خواهد شد، اما رقابت پرشور ۱۸نامزد سمت رياست جمهورى طى روزهاى اخير و اعلام نظر مراجع ذيصلاح جملگى نشان از آن دارد كه انتخابات برگزار خواهد شد و براى مردمانى كه ۲۳سال در جنگ و درگيرى با نيروهاى خارجى وداخلى به سر برده اند، روزهاى نه چندان امن اخير آن هم با حضور انواع نيروهاى پاسدار صلح خارجى، روزهاى ناامنى محسوب نمى شود. در مقطع فعلى، گروهها و قومهاى مختلف افغان مى خواهند براى نخستين بار از پس سالهاى بلند نه با زبان تفنگ و ارابه كه با زبان رأى و صندوق آرا سياست بورزند و نقش ايفا كنند. آنها طى دو سال گذشته شاهد همگرايى توأم با رقابت سران گروهها و اقوام و جناحها در قالب دو دولت موقت و انتقالى بوده اند وحالا وقت انتخاب نماينده معرفى شده توسط هر يك از جناح ها توسط آرا است و اين اتفاق در افغانستان براى اولين بار است كه رخ مى نمايد.
نامزدهاى انتخابات
از ميان ۱۸نامزد سمت رياست جمهورى مطرح ترين چهره ها كه به تصريح آگاهان امور امكان رقابت جدى بين آنها فراهمتر از ديگران است، عبارتند از: ۱ـ «حامدكرزاى» رئيس دولت افغانستان ۲ـ «يونس قانونى» چهره معروف جناح مجاهدين و رئيس هيأت اعزامى اين جناح به اجلاس «بن» ۳ـ «عبدالستار سيرت»، رئيس هيأت اعزامى جناح «محمد ظاهر» (رم) به اجلاس «بن» ۴ـ «احمدشاه احمدزى» يكى از مشهورترين افرادمخالف كرزاى در ميان قوم پشتون.
۵ـ «حاجى محمد محقق» وزير پيشين دولت كرزاى و در حال حاضر تنها نامزد قوم يا جمعيت شيعه افغانستان ۶ـ «عبدالرشيد دوستم» كه او نيز مانند محقق تنها نامزد قوم خود (ازبكها) در انتخابات است ۷ـ خانم «مسعوده جلال» معلم تاچندى پيش گمنامى كه على رغم عدم برخوردارى از پايگاه قومى اجتماعى ، حضور نمادينش درصحنه انتخابات بسيار مهم تلقى شده و به منزله تأكيد برنقش وجايگاه زنان در قوانين فعلى و نيز آينده افغانستان به حساب آمد. ۸ـ «سيد اسحاق گيلانى » برادرزاده «پيرسيداحمدگيلانى » از رهبران بانفوذ در مناطق شرقى و درميان مهاجرين در پاكستان ۹ـ «لطيف پدرام» برآمده از لايه هاى روشنفكرى مجاهدين
كرزاى ، شرط بندى روى فرد برنده
رئيس دولت انتقالى افغانستان نخستين بار در اجلاس «بن» به عنوان سياستمدارى از قوم اكثريت پشتون مورد اقبال حاضرين در اجلاس قرار گرفت، كرزاى در طول حيات سياسى خود با همه جناح هاى فعال در صحنه افغانستان از طالبان گرفته تا مجاهدين داراى ارتباط بوده وهمكارى داشته است ، ترور پدر حامدكرزاى در پاكستان توسط طالبان نقطه پايان اعتماد او به جنبش طالبان بود، اما او هنوز بر نظريه «وحدت ملى » و گردآورى افراد مؤثر وميانه رو همه جناح ها از طالبان گرفته تا مجاهدين تأكيد دارد. از سوى ديگر، كرزاى ارتباط نزديكى با دول خارجى برقرار كرده و توانسته است اعتماد كشورهاى مختلف را به عنوان نيروى مؤثر ومعتدل در افغانستان به خود جلب كند. رابطه نزديك او با «زلمى خليل زاد» سفير آمريكامانع از ارتباط نزديك او با كشورهاى منطقه از جمله ايران نبوده است. در صحنه داخلى ، كرزاى نمايندگان اقوام و جناح ها را نه به صورت جريان كه به صورت فرد پذيرا است. او كه به ناچار تاكنون به دولت ائتلافى در افغانستان تن داده است ، درآستانه انتخابات ادامه اين روند را رد كرد واظهار داشت: دولت ائتلافى جوابگوى مسائل افغانستان نيست ، درعين حال ، او با معرفى افرادى همچون «ضياءمسعود» برادر «احمدشاه مسعود» و «كريم خليلى» از رهبران مجاهدين به عنوان معاونان خويش عملاً نشان داد كه اگر مجاهدين نخواهند به عنوان جريانى قوى در دولت حضور داشته باشند، حاضر به جذب فردى خود هستند. اين نظريه كرزاى، موجبات شكست ائتلاف او با جناح مجاهدين درآخرين روزهاى نزديك به ثبت نام نامزدهاى انتخابات را فراهم آورد و از اين رو، جريان مجاهدين ، يونس قانونى دستيار ارشدشاه مسعود و وزير دولت فعلى را به عنوان نامزد خود معرفى كرد. جالب اينكه «ضياء مسعود» كه به عنوان معاون از سوى كرزاى معرفى شده، داماد «استاد برهان الدين ربانى » رياست جمهورى دولت مجاهدين است و اين نشان از آن دارد كه كرزاى در انتخابات توانسته است نسل اول مجاهدين را نيز جذب كند وعملاً مانع از حمايت آنها از نامزد رقيب شود. به زعم ناظران امور افغانستان، كرزاى در حاليكه در بازسازى و برقرارى امنيت ورفع مشكل موادمخدر توفيق چندانى نداشته اما در سياست ورزى بسيار حساب شده عمل كرده وتوانسته است بر ائتلاف هاى جدى عليه خود فايق بيايد. وجودحمايت گسترده و تمايل خارجى به گزينه كرزاى در كنار هوشيارى او در رفتار با رقباى داخلى، در حال حاضر ، او را در موقعيت برتر صحنه انتخابات قرار داده است. به زعم بسيارى از ناظرين، اين سؤال جدى نزد مردم افغانستان به وجود آمده است كه اگر كرزاى با تمايل بالاى آمريكا و جامعه جهانى به او تا به حال نتوانسته باشد آن طور كه بايد امور را سامان دهد، پس تكليف ديگران كه روشن است ، لذا بهتراست كه بازهم به كرزاى براى ادامه كار فرصت داده شود. در كنار بخش عمده قوم پشتون، ديگر حاميان كرزاى را مى توان در ميان اقوام ديگر هم ديد چنانچه مجمع علماى شيعه (هزاره ها) از اواعلام حمايت كرده اند، بخش هايى از مجاهدين به هرحال به او متمايل هستند و اينها را بايد به تمايل جناح تكنوكرات و از غرب آمده اى اضافه كرد كه تنها پس از حضور كرزاى درمسند قدرت توانسته اند خود را در جامعه افغانستان معرفى كنند.
يونس قانونى ، رقيب جدى
قانونى در طول حيات سياسى خود به فردى تشكيلاتى ونظم آفرين شهرت داشته است . او هميشه به عنوان مسؤول دفتر سياسى و امور فرهنگى در كنار «احمدشاه مسعود» بوده است. اولويت اول قانونى ، حفظ توان سياسى جناح مجاهدين به عنوان يك جريان سياسى مؤثر درافغانستان است . او از اينكه مجاهدين را با اتهام تفنگ سالارى از صحنه سياسى كنار بگذارند، همه بدى ها را به پاى آنها بنگارند وهمه موفقيت ها را به پاى جناح تكنوكرات وليبرال بنويسند، خوشنود نيست. به نظر او، مجاهدين كسانى هستندكه براى حفظ استقلال ميهن جنگيده اند وبه گاه لازم بالاترين انعطاف هاى سياسى را از خود نشان داده وبراى مثال در اجلاس «بن» در حالى كه كابل را هم در اختيارداشته اند، به نظر جامعه جهانى تمكين كرده اند. در زمان برگزارى لويه جرگه قانون اساسى در افغانستان نيز او به تشكيل نظام پارلمانى در مقابل نظام رياستى اصرار داشت . قانونى آن قدر عاقل هست كه مرز بين حذف شدن كامل از صحنه تحولات با فراهم آوردن زمينه امكان فعاليت يك جريان مؤثر را بداند و از اين روست كه اهل مذاكره است، در نتيجه همين مذاكرات بود كه در زمان تشكيل دولت انتقالى، قانونى از سمت وزير كشور دولت موقت به شرط ابقاى دوستان نزديكش «ژنرال فهيم» و «دكتر عبدالله» در سمت هاى مهم وزارت دفاع و امور خارجه كنار رفت. هرچند كه باز هم، سهمى كمتر از وزير معارف (آموزش و پرورش) به خود او نرسيد. در مقطع انتخابات فعلى با سياست هاى جديد كرزاى، مذاكرات قانونى با كرزاى به نتيجه نرسيد و شايد به قول يكى از نزديكان او حالا قانونى براى بقاى جريان عاقل و سياست فهم مجاهدين در صحنه افغانستان، مجبور به حضور در صحنه انتخابات شده است. قانونى تاجيك به عنوان سياستمدارى فهيم واصيل از دوران جهاد آنقدر سمپاتيك هست كه به عنوان جديترين رقيب براى كرزاى مطرح باشد، اما به هر صورت ، از حمايت آن عده ساكنين جنوب شرقى كشور كه حالا بخشى از آنها طالبان ميانه روخوانده مى شوند، برخوردار نيست وعلى رغم تعادل در رابطه با آمريكا، گزينه اول واشنگتن هم نيست، در مناطق شمالى نيز على رغم وجود يك متحد قوى به نام« استادعطا» براى قانونى اما ازبك ها به هر حال نامزد قوى خود را دارندكه ژنرال دوستم است.قانونى كه آخرين مذاكراتش با كرزاى هم به نتيجه نرسيد، اميدوار است در ائتلاف با تنى چند از ديگر نامزدها، آراى خود را افزايش دهد وانتخابات را به دور دوم بكشاند.
عبدالستار سيرت تكنوكراتى ديگر
سيرت اگر پشتون بود، شايد امروز جانشين كرزاى مى بود، رئيس جناح رم (ظاهر شاه) در اجلاس «بن» آنگاه كه قرار بر معرفى زعيم براى افغانستان شد، به عنوان نفر اول جناح رم و تكنوكرات هاى نزديك به پادشاه سابق معرفى شد. اما گزينه ديگرى در آن زمان در جنوب افغانستان مشغول جدال با طالبان وتطميع آنها بود. او وابسته به جناح رم و از قوم پشتون بود و كرزاى نام داشت و با معرفى آمريكا همه بر آن اجماع كردند. امروز، سيرت نمايندگى بخشى از تكنوكرات هاى جامعه افغانستان را برعهده گرفته است. او بر اركان اسلامى وسنتى جامعه مانند ركن اقتصادى زكات تأكيد مى كند، به دستكارى قانون اساسى وعدم برگزارى انتخابات پارلمان معترض است و اعتقاد دارد كه كرزاى وسازمان ملل متحد اخلاق سياسى را در انتخابات رعايت نمى كنند. سيرت تا تأمين امنيت بيشتر و پايان انتخابات رياست جمهورى آمريكا خواهان تعويق انتخابات افغانستان است. چنانچه از گفته هاى برخى چهره هاى سياسى افغانى بر مى آيد، سيرت در شرايط فعلى، فرد محترمى است كه امكان انتخاب شدن ندارد و او با علم به اين موضوع، احتمالاً به نفع يكى از رقباى قوى كرزاى كنار خواهدرفت. تا اين لحظه چنين نشده است و به نظر مى آيد كه عبدالستار سيرت هم مى خواهد وزن و جايگاه همفكران ونزديكان خود را به منصه ظهور برساند.براى روشن شدن نتيجه، چند روزى بيشتر فرصت باقى نمانده است.
احمدشاه احمدزى ، پشتونى ديگر
احمدشاه احمدزى از پشتونهاى غلجايى افغانستان است غلجايى ها از دير باز دنبال فرصتى براى تغيير معادله وغلبه بر پشتونهاى دورانى بوده اند.برخى حتى كودتاهاى كمونيستى در گذشته افغانستان را كودتاى غلجايى ها عليه دورانى ها دانسته اند. دورانى ها هميشه ثروتمند تر ودست بالا در قدرت و حكومت بوده اند.«احمدشاه احمدزى» يكى از معروفترين پشتون هاى اپوزيسيون كرزاى دورانى است، در سابقه او آمده كه يكى از فعالين اخوان المسلمين افغانستان و يك دوره رئيس حكومت درتبعيد مجاهيدن در پيشاور بوده است. وى در دوره رياست جمهورى ربانى هم معاون اول وى بوده است وحالا در صف پشتون هاى مخالف كرزاى قرار دارد. به هر حال، بخشى از پشتون ها واگر او در تبليغات و برنامه هايش موفق باشد، عده زيادى از غلجايى ها و شمارى از افراد حاضر در صفوف مجاهدين احتمال دارد به احمدزى متمايل باشند، احمدزى نظام هاى وارداتى را ناكارآمد مى داند و به تشكيل نظام اسلامى تأكيد دارد. او توجه ويژه اى به معلولين دوران جهاد دارد و مى گويد حقوق دولتى ماهيانه ۳۰۰ افغانى، معادل ۶/۶ دلار جواب گوى نيازهاى آنها نيست.
> شعارهاى تند و وعده هاى بسيار
اكثر رقباى كرزاى درانتخابات رياست جمهورى افغانستان، اين روزها، شعارهاى تند و تيزى مى دهند و از اين طريق سعى درجلب آرا دارند؛ از «عبدالحفيظ منصور» گرفته كه كرزاى را از بنيانگذاران طالبان معرفى كرده تا اسحاق گيلانى كه تمام تحولات افغانستان را شكل گرفته زير نفوذ خارجى و بدون درنظرگرفتن خير و صلاح مردم معرفى مى كند. با اين وجود، چنانچه شمارى از دانشجويان دانشگاه كابل با بعضى نامزدها درميان گذاشته اند، انتقادهاى مطرح و ايده هاى بازگوشده، توسط نامزدها معلوم نيست كه تاچه حد داراى ضمانت اجرايى باشد. عده اى از دانشجويان درمباحثه اى اظهارداشته اند دولت درتأمين امنيت، گسترش اقتدار به نواحى غيرمركزى و مبارزه با موادمخدر توفيق نداشته است، اما معلوم نيست منتقدان بدون برخوردارى از امكانات و حمايت هاى موجود از دولت، دراين زمينه ها توفيق داشته باشند. شايد ذكر يك نكته هم درميان تبليغات نامزدها جالب باشد و آن اينكه، كمتر ازمعضل موادمخدر ياد مى كنند. گفته مى شود طرح برنامه براى مبارزه با توليد موادمخدر در افغانستان درحال حاضر باعث كاهش آن مى شود. همچنين تمام نامزدها البته به شرط حفظ تماميت ارضى و حاكميت ملى با حضور نيروهاى خارجى مخالفت ندارند. نامزدهاى قومى صرف مانند محقق (شيعه) و دوستم (ازبك) حتى معلوم نيست كه تمام رأى قوم خود را كسب كنند و از اين رو به نظرمى آيد كه بايد به سمت ائتلاف حركت كنند. آنچه تاكنون مانع از اين امر شده، اتكا به همان شعارهاى تنداست، چرا كه نامزدها احتمال مى دهند با ارائه چهره اپوزيسيون بتوانند از نارضايتى هاى عمدتاً معيشتى مردم به نفع خود درانتخابات بهره مند شوند. ازسوى ديگر، براى چانه زنى بر سر مناصب قدرت كناررفتن پيش از دستيابى به تضمين هاى قابل توجه شايد به معناى حذف از صحنه سياسى باشدو آراى بالا حتى اگر نه درحد لازم براى برگزيده شدن شايد درآينده بتواند درجامعه سنتى افغانستان به عنوان وزنه اى براى امتيازگيرى به حساب بيايد.
براى كسانى چون قانونى كه به فكر راه اندازى يك حزب و جريان مؤثر در آينده سياسى افغانستان هستند، به طور قطع، ميزان آرا تعيين كننده خواهدبود. باوجود تهديدهاى طالبان و «گلبدين حكمتيار» درمورد برهم زدن امنيت انتخابات مى توان انتظار ناامنى و انفجار را درروزهاى نزديك به انتخابات داشت، اما جامعه افغانستان درمورد انتخابات رياست جمهورى به نقطه غيرقابل برگشت رسيده است و به نظرمى آيد كه انتخابات به هرصورت برگزارشود، زيرا دو نيروى خواهان تعويق زمان انتخابات و آنها كه با اصل برگزارى آن مخالفند، درحال خنثى كردن يكديگرند و برايند اين دو نيرو، فعلاً همانا برگزارى انتخابات مطابق با خواست اغلب اقشار افغانستان و جامعه بين الملل است.
دراين حال، باوجود همه دشوارى ها درمسير انتخابات و على رغم عدم شكل گيرى مفهوم واقعى ملت در افغانستان و پراكندگى و گسست هاى عميق قومى، اراده سياسى داخلى و بين المللى بر تشكيل نهادهاى حكومتى قرارگرفته است.
يكى از برادران ذى نفوذ حامد كرزاى كه داراى سمت و مقام دولتى نيز نيست و به عنوان لابى برادر رئيس جمهور خويش، درقندهار و مناطق جنوبى عمل مى كند، در اين باره گفته است: مهم نيست كه كيفيت شكل گيرى نهادهاى اجتماعى و سياسى افغانستان چگونه باشد، مهم اين است كه زيرساخت هاى حكومتى و نهادهاى لازم هرچه زودتر شكل گرفته و ايجادشوند.
|
