شيده لالمى
«چه ايرادى دارد اگر عمارت مسعوديه به سازمان بورس واگذار شود؟»
كمتر از شش ماه از زمان تشكيل سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى مى گذرد كه رئيس آن با بيان اين عبارت به همه شايعه هاى موجود در مورد سرنوشت يكى از شاخص ترين بناهاى تاريخى تهران پايان مى دهد. شايعه اى كه چندى پيش با خبرى كوتاه آغاز شد: «عمارت مسعوديه به يكى از مراكز اقتصادى كشور واگذر مى شود» هرچند در ابتدا هيچ يك از مسؤولان به طور رسمى صحت و سقم اين خبر را تأييد نكردند اما اكنون ديگر شايعه اى در كار نيست. برنامه ريزى هاى جدى براى توسعه سازمان كارگزاران بورس در مناطق مركزى تهران آغاز شده است. باور كردنى نبود، اما مسعوديه ۱۳۰ ساله نيز در فرآيند اين توسعه به عنوان يكى از بهترين گزينه هاى تغيير كاربرى مطرح است. اگرچه حسين مرعشى، رئيس سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى تأكيد مى كند هنوز هيچ تصميمى در مورد مسعوديه گرفته نشده، اما مسؤولان سازمان تحت رياست او از واقعيت هاى ناگفته ديگرى خبر مى دهند: «كارشناسان بورس تاكنون چند بار از مسعوديه، از جايى كه نخستين موزه ايران در يكى از اتاق هاى آن شكل گرفت، بازديد كرده اند.»
***
كمتر كسى شايد در ميان كوچه هاى پرازدحام بهارستان، «مسعوديه» رابه نام بشناسد اما در ميان همين كوچه هاى پررفت و آمد كمتر عابرى است كه از كنار اين ديوارهاى بلند و معمارى كم نظير، عبور كند و لحظه اى مسحور مسعوديه نشود. اينجا همان مسعوديه است. ديوارهاى ۱۳۰ ساله هنوز نشانه هاى خاطرات نخستين وزارت معارف را در خود حفظ كرده اند. اينجا هنوز باغ نظاميه زنده است و خاطرات حضور ۷۵ ساله آموزش وپرورش هم.
مسعوديه را ظل السلطان ساخت، فرزند ناصرالدين شاه. در همان روزهايى كه سنگ بناى كاخ گلستان را تازه گذاشته بودند. هنوز تالار سلام اين خانه به قلم صنيع الملك نقاش باشى منقش باقى مانده است اما مى گويند روزهاى تازه اى در راه است و تصميم گيرى هاى جديد آينده اين ديوارها و خاطره ها را، آينده مسعوديه و بهارستان را مبهم كرده است.
اين روزها پشت درهاى بسته سازمان كارگزاران بورس خبرهاى تازه اى شنيده مى شود. قرار است اين مركز در قلب تاريخى تهران توسعه فيزيكى پيدا كند. براساس برنامه ريزى هاى انجام شده و مصوبه هيأت مديره اين سازمان، بورس ترجيح داده تا به جاى سرمايه گذارى در شمال تهران، خيابان حافظ (محل فعلى اين سازمان) را به عنوان كانون توسعه انتخاب كرده و با خريدارى و سرمايه گذارى در بافت فرسوده اين محدوده در راستاى توسعه سازمان و ساخت و اجاره تالاهاى جديد اقدام كند. عمارت مسعوديه يكى از گزينه هاى مهم در نظر گرفته شده بدين منظور است.
در گزارش مصوب هيأت مديره اين سازمان آمده است، با تماس ها و ارتباطات انجام شده امكان بهره بردارى بورس از ساختمان مسعوديه و اجاره بلندمدت آن از سازمان ميرا ث فرهنگى و گردشگرى وجود دارد. براساس اين پيش بينى ها مقرر شده اين سازمان به تدريج مناطقى را به وسعت ۲ تا ۳ هكتار در ميدان بهارستان آزاد كرده و محلى براى تالار ايجاد كند. برنامه كوتاه مدت بورس آن است كه با تقبل هزينه هاى مرمت مسعوديه، كادر ادارى خود را به اين ساختمان منتقل كرده و در بلندمدت نسبت به خريد اراضى در اطراف آن و ايجاد ساختمانى مدرن به عنوان ساختمان مركزى بورس اقدام كند.
با توجه به اين برنامه ها مى توان پيش بينى كرد روزگار تازه اى براى مسعوديه يكى از شاخص ترين يادگارهاى تهران قديم و فراتر از آن بافت تاريخى و منحصر به فرد ميدان بهارستان، ميدان ملت، مشروطه و آزادى خواهى در راه است. اين نكته را نه برنامه هاى بورس بلكه گفته هاى رئيس سازمان جديد ميراث فرهنگى و گردشگرى كشور تأييد مى كند.
مرعشى مى گويد: «پيشنهادهايى در اين مورد شده ولى هنوز تصميمى نگرفته ايم؛ اما اگر مسعوديه براى توسعه مركز بورس مناسب باشد چه ايرادى دارد كه به اين سازمان واگذار شود.»
هنوز تصميم قطعى اتخاذ نشده اما مسؤولان سازمان بورس اقدامات خود را براى خريد هتل پارك و همچنين رايزنى هاى تازه براى خريدارى و سرمايه گذارى در بافت هاى پيش بينى شده در طرح توسعه بورس كه ۸۰ هكتار از مناطق حاشيه خيابان حافظ را در برمى گيرد، آغاز كرده اند. به گفته منابع آگاه سه ماه از آغاز رايزنى ها براى واگذارى عمارت مسعوديه به سازمان بورس مى گذرد اما با اين همه، مسؤولان سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى تاكنون از هرگونه اظهارنظر رسمى در اين باره خوددارى كرده اند.
ديروز جهان نما، امروز مسعوديه، فردا…
موضوع واگذارى مسعوديه به يكى از مراكز اقتصادى كه بالا گرفت، كمتر مقام مسؤولى در سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى حاضر به پاسخگويى شفاف دراين باره شد. حالا ديگر بدون نياز به اين پاسخگويى ها به استناد طرح هاى بورس مى توان احساس خطر كرد. گرچه براساس پيش بينى هاى سازمان بورس و گفته هاى برخى مسؤولان اين سازمان يكى از مهمترين اهداف اين طرح حفظ و باز زنده سازى بافت هاى تاريخى و حركت در چارچوب اصالت ها و معمارى ميدان بهارستان و بافت حاشيه مسعوديه است اما كارشناسان عقيده ديگرى دراين باره دارند.
موافقان سرمايه گذارى در بافت هاى تاريخى معتقدند اين بافت ها فرسوده شده و بايد با نگاه نوينى آنها را براى زندگى امروز احيا كرد.
مهندس «سعيد سادات نيا»، يكى ازمشاوران ميراث فرهنگى و متخصص شهرسازى در اين باره مى گويد: «بافت هاى تاريخى تهران در مناطق مركزى و جنوبى نيازمند طرح و برنامه هاى جديد براى نوسازى و احيا هستند و از قابليت هاى آنها به صورت مطلوب بهره بردارى نمى شود برهمين اساس نيز دولت مصوبه اى در فروردين سال ۸۱ به تصويب رسانده است كه بر لزوم برنامه ريزى براى احياى هسته  تاريخى تهران تأكيد مى كند. در صورتى كه يك طرح، توجيه كارشناسى داشته باشد مى توان و بايد براى احياى بافت ها چه در بهارستان يا هر نقطه ديگرى از شهر آن را اجرا كرد. بافت تاريخى تهران بسيار فرسوده شده و بايد با استفاده ازتوان بخش خصوصى اين بافت رابراى زندگى امروز احيا كرد.»
به اعتقاد اين دسته از كارشناسان بافت هاى تاريخى و همچنين شهر سازان، سياست هاى پيش بينى شده از سوى سازمان ميراث فرهنگى سابق براى حفظ بافت ها و بناهاى تاريخى طى سالهاى گذشته برنگرش «موزه اى» استوار بوده است. اين ديدگاه مداخله در بافت هاى تاريخى را جز در جهت «حفاظت» نمى پذيرد. در اين نوع نگرش حفظ هويت و ميراث نياكان بر مقتضيات زندگى معاصر ترجيح داده مى شده و در نتيجه ساكنان بافت ها به دليل كاستى ها و نارسايى هاى زيرساخت هاى شهرى كه ريشه در چنين نگرشى دارد، ناگزير به ترك بافت مى شوند. به گفته «سادات نيا» براى پرهيز از چنين اتفاقى كه به مرگ بافت هاى تاريخى و سرمايه هاى فرهنگى شهرها منجر مى شود بايد شرايط تازه اى براى ورود سرمايه هاى جديد به بافت هاى تاريخى در نظر گرفت چرا كه سازمان ميراث فرهنگى خود به عنوان متولى توان چنين سرمايه گذارى عظيمى را ندارد و شايد پروژه هايى چون مسعوديه بتواند سرآغاز حركتى نو در اين زمينه باشد.
در عين حال از ديدگاه همين كارشناسان اگرچه نگرش موزه اى به بافتها و بناهاى تاريخى در تسلسلى منطقى به تهديد فرصت ها زندگى منجر شده و نسل معاصر در برخى موارد محكوم به زندگى با ارزش هاى ديگران مى شوند اما برنامه هاى شتابزده براى احياى بافتهاى تاريخى مى تواند از سوى ديگر آنها را با خسارتهاى جبران نشدنى و فاجعه بار مواجه كند.
مهندس «حميد ميرميران»، مسؤول تهيه طرح ساماندهى ميدان بهارستان در اين باره مى گويد: «بافتهاى تاريخى ظريف، شكننده و حساس هستند و نمى توان از نظر عملكردى و ساختمانى در مورد آنها تصميم هاى گسترده گرفت. پيش از اين در طرح ساماندهى بهارستان، مسعوديه به عنوان باشگاه فرهنگى و محل ارتباطات مردمى مجلس در نظر گرفته شده بود كه اجراى اين امر به طور جدى دنبال نشد اما با توجه به اينكه ميدان بهارستان با وجود بناى قديم و جديد مجلس و سابقه رويدادهاى تاريخى فرهنگى اجتماعى و حتى سياسى جزو محورهاى مهم و نقطه عطفى در تاريخ تهران و بلكه ايران محسوب مى شود، تصميم گيرى براى احياى محله هاى آن بسيار دشوار و نيازمند مطالعات امكان سنجى است چرا كه به طور حتم هم چنين تغيير وسيعى نه تنها عمارت مسعوديه بلكه ميدان بهارستان را نيز تحت تأثير قرار مى دهد.»
به اعتقاد ميرميران، واگذارى مسعوديه به بورس بهترين انتخاب ما براى اين بناى تاريخى نيست، وى مى گويد: «معمولاً  براساس ديدگاههاى كارشناسى كاربرى يك بناى تاريخى را به تناسب ارزشهاى اقتصادى تعريف نمى كنند و در اين موارد بايد ديد بهترين انتخاب چه مى تواند باشد نه اينكه نخستين انتخاب چيست.»
در عين حال مهندس «محمدحسن محب على»، معاون حفظ و احياى سازمان سابق ميراث فرهنگى و مشاور سازمان جديد مى گويد: «مسعوديه بخشى از حافظه تاريخى تهران است و جاى فعاليت بورس نيست. ضمن اينكه مرمت مسعوديه حداقل تا ۱۰سال ديگر طول مى كشد و نمى توان آن را واگذار كرد. اين بنا جدا از ارزشهاى منحصر به فرد معمارى، محل فعاليت وزارت معارف و آموزش و پرورش بوده است. ما معتقديم بايد براى احياى بافت آن برنامه ريزى كرد اما واگذارى آن به مركز بورس در قالب قرارداد اجاره يا هر نوع ديگر، تصميم درستى نيست و دير يا زود بايد تبعات سنگين اين تصميم گيرى را چون پروژه هاى مشابه مانند جهان نما بپردازيم.»
به اعتقاد محب على، براى احياى بافتهاى قديمى بايد زندگى را به اين بافتها بازگرداند اما اگر در احياى ارزشهاى تاريخى، ميراث شهرها به مثابه ابزارى براى تقويت وضعيت اقتصادى و اجتماعى ـ اقتصادى در نظر گرفته شود، بينش خاصى بر شهر و سرنوشت آن چيره مى شود كه به طور منظم فضاى فرسوده و بافت آسيب ديده تاريخى شهرها را هدف دگرگونى هاى خاص و مبتنى بر ديدگاههاى تجارى قرار مى دهد.
از سوى ديگر به اعتقاد اين كارشناس واگذارى مسعوديه به سازمان بورس به طور حتم محدوديتهاى جديدى در بازديد گردشگران و مردم از اين بناى تاريخى ايجاد كرده و با توجه به اينكه بخش عمده بناهاى شاخص تاريخى تهران چون كاخ هاى سعدآباد، مسجد و مدرسه سپهسالار و صدها بناهاى ديگرى در اختيار نهادهاى دولتى و عمومى قرار گرفتند آغاز تجربه هايى چون مسعوديه را نبايد تجربه هاى چندان مطلوبى ارزيابى كرد و اگر نخستين قدم در راستاى احياى بافتهاى تاريخى از دست دادن مسعوديه باشد، در مدت كوتاهى اندك بضاعتى كه از ميراث تاريخى تهران مانده، نابودمى شود . مرعشى اما با اعتقاد به اينكه برخى از چنين ديدگاههاى كهنه شده و بايد برنامه هاى جديدى براى توسعه و احياى بافتهاى تاريخى در نظر گرفت، مى گويد: «بايد از همه فعاليتهاى جديد ومدرن در بافتهاى تاريخى استقبال كنيم و بر همين اساس روند برنامه ها و سياستها در مورد بافتهاى تاريخى چه در تهران چه در ساير شهرها تغيير خواهد كرد.»
مسعوديه، يك آغاز
ماجراى مسعوديه يك آغاز، يك بدعت، يك تجربه تكرار نشده در حوزه ميراث فرهنگى است و به طور حتم سياستهاى جديد پيش بينى شده در اين بخش دير يا زود جلوه هاى ديگر خود را در بافتها و بناهاى تاريخى ساير شهرها نشان مى دهد.
ميراث فرهنگى كشور پس از دو دهه انزوا و آسيبهاى جدى و تخريب هاى گسترده اكنون پس از ادغام در سازمان ايرانگردى و جهانگردى و لزوم فعال كردن بازارهاى گردشگرى و تحقق رشد ۳۰درصدى كه براى اين بخش در لايحه برنامه چهارم توسعه پيش بينى شده است، در آستانه تحول ديگرى قرار دارد. بافتها و بناهاى تاريخى كشور كه طى سال هاى گذشته در اثر غلبه دوديدگاه افراطى «حفاظت كامل» و «تخريب كامل» آسيبهاى جدى متحمل شدند، اكنون در آستانه بحران تازه اى هستند: «بحران سلطه نگاههاى اقتصادى و تجارى به ميراث فرهنگى.»
به اعتقاد سادات نيا، «هرچند زمان آن رسيده كه با استفاده از تجربه هاى جديد، بافتهاى تاريخى را براى زندگى امروز تجهيز كنيم و اين مسيرى است كه همه كشورهاى اروپايى پيموده اند و حاصل آن وجود بافتهايى پويا، زنده و فعال در اين شهرهاست اما در صورتى كه اين برنامه ها با پول بازى همراه شود، نتايج آن فاجعه بار خواهد بود و به گسستى ناگهانى در تحول چندصدساله شهرها منجر مى شود.»
از سوى ديگر ميرميران در اين باره مى گويد: «نبايد عجله كرد، اگر قرار است از تجربه هاى جديد بهره گرفته شود بايد قدمهاى درست برداشت. سالهاى طولانى است كه درشهرهاى تاريخى دنيا از سياستهاى باز زنده سازى بافتها بهره گرفته مى شود، به گونه اى كه شهرها با ساخت و سازهاى جديد مواجه نيستندو تقريباً  ۷۰درصد بناها از درون نوسازى شده و هويت تاريخى و نماى خارجى آنها حفظ مى شود.»
به اعتقاد ميرميران هنوز ظرفيتهاى موجود در كشور به حدى نرسيده كه چنين زودهنگام براى تمام بافتهاى تاريخى كشور تصميم گيرى شود.
بازشناسى ارزشهاى ميراث تاريخى بايد نقطه حركتى براى شهرهاى امروز باشد به طورى كه بتوان به هسته تاريخى و بخش جديد شهر از طريق روشى واحد و يكپارچه كيفيتى نو بخشيد اما درعين حال نبايد فراموش كرد كه در مورد نگهدارى ارزش تاريخى شهرها به ويژه در چارچوب زندگى امروز معضل هاى حل نشده هنوز بى شمارند و روزانه بر تعداد آنها افزوده مى شود و اين پديده به سبب گسست فرهنگى ـ تاريخى و بى هويتى كه براى بسيارى شهرها به ارمغان آورده به ويژه در كشورهاى در حال رشد ابعاد فاجعه بارى يافته است. تجربه هاى مشابهى را كه پيش از اين در كرمان، كاشان و يزد اجرا شده به اعتقاد كارشناسان نمى توان تجربه هاى موفقى ارزيابى كرد.
در اروپا بعد از دوره صنعتى شدن طى يك دوره خلق شهرهاى مدرن و باشكوه به تهديد و نابودى تمام دستاوردهاى معمارى پيشين منجر شد و ارزشهاى زيادى از دست رفت. به گفته مهندس اسكندر مختارى مدير محور تاريخى فرهنگى تهران، وجود مركز فرهنگى ژرژپمپيدو كه در دهه ۷۰ توسط «رنزوپيانو»  و «ريچارد راجرز»  در قلب بافت تاريخى پاريس با معمارى مدرن ساخته شد و در ابتدا همه معماران و شهرسازان وجود چنين بنايى را موجب ارتقاى كيفى بافت قديم پاريس مى دانستند اكنون محل ترديد قرار گرفته است.
حافظه كوتاه مدت ما هر چقدر هم كه ضعيف باشد هنوز از خاطر نبرديم روز ى كه كلنگ جهان نما را بر زمين مى زدند، هدف از ساخت آن را اهداف فرهنگى و توسعه گردشگرى نقش جهان دانستند. «سيف الله امينيان» كسى كه امروز معاون حفاظت فنى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى است، يكى از افرادى بود كه به عنوان مدير ميراث فرهنگى اصفهان با امضاى خود بر ساخت اين بنا در ميدان نقش جهان اصفهان مهر تأييد زد، ولى جهان نما امروز به بزرگترين اشتباه تاريخى ايران در جهان مبدل شده است و حالا قرار است بنا به دستوراتى صريح مرمت مسعوديه هرچه سريع تر تا پايان سال جارى تمام شود. فرصت درنگ نيست، بايد سريع تر امضاهاى تازه زير كاغذها را سياه كند. امضا كرديم كه جهان نما بر نقش جهان اصفهان سايه كند، امضا كرديم كه حمام خسروآقا تخريب شود و اكنون نوبت آن رسيده كه امضا كنيم مترو از چهارباغ اصفهان بگذرد و مسعوديه هم....