ترجمه: سپيده ميرحسينى

بار ديگر دولت ايران از فروش يك شىء باستانى در حراجى ساتبى لندن جلوگيرى كرد. در پى مذاكرات اخير به منظور بازگرداندن گنجينه هاى غارت شده مربوط به جيرفت، سازمان ميراث فرهنگى ايران اعلام كرد كه درصدد يافتن اسناد و مداركى است كه ثابت كند اين ظرف از جيرفت در جنوب شرقى ايران دزديده شده ودر حال حاضر براى فروش در فهرست حراج ساتبى لندن قرار دارد. جيرفت شهرى است كه حلقه مفقوده تمدنهاى دنياى باستان ناميده شده است.
ظرف يادشده كه از جنس سنگ كلريت (سنگ صابون) است، يازده سانتيمتر ارتفاع دارد و روى آن با طرحى زيبا از معمارى و خطوطى به صورت زيگزاگ تزيين شده است.
براى اين ظرف حدود ۲۲هزار دلار (۱۲۲۰۰ پوند) قيمت پيشنهاد شده است. خانه حراج ساتبى لندن اعلام كرده كه رساننده جام به اين حراجى تأكيد داشته كه ظرف به صورت كالاى قاچاق به لندن آورده نشده و او مى خواهد آن را به صورت قانونى براى نمايش عمومى به ايران بازگرداند. حراجى ساتبى مى افزايد كه از نظر محققان و دانش پژوهان نمايش عمومى اشياى فرهنگى روشى مؤثر به منظور حفاظت از آنها در برابر قاچاقچيان اين اشيا در حراجى ها است.
جيرفت چشم انداز شگرف و زيبايى از تمدنهاى حياتى مفقودشده است كه تمدنهاى بزرگ ديگر در جهان را به يكديگر متصل مى سازد و تاريخش به ۴۵۰۰سال پيش بازمى گردد. البته در اين باره و در خصوص تأثير تمدن جيرفت بر تمدن سومر و بين النهرين ميان باستان شناسان بزرگ اختلاف نظر وجود دارد. به هر روى از سال۲۰۰۱ (۱۳۸۰ش) ساكنان جيرفت و بيگانگان غارت و حفارى غيرمجاز در سايتهاى باستانى را شروع كردند و به دنبال آن حوزه قضايى ايران نيز مبارزه با آنان را آغاز كرد.
«شاهرخ رزمجو» يكى از باستان شناسان موزه ملى ايران مى گويد: جيرفت همانند كتابى است كه ما در حال ورق زدن و خواندن آن هستيم و اين كتاب درباره همه تمدنهاى بشرى نوشته شده، نه فقط ايران!
«شهريار عدل» (ايران شناس) نيز مى گويد: كاسه اى متعلق به جيرفت كه از حراجى هاى ايالات متحده آورده شده بود، با پيشنهاد ۴۸۰۰دلار روبرو گشت. اما در حال حاضر بازارهاى خريد و فروش مبالغ كمترى را براى آثار جيرفت پيشنهاد مى كنند. بسيارى از مصنوعات و اشياى خارج شده از ايران در حراجى هاى معتبر جهانى دچار افت قيمت شده اند و به سختى به فروش مى رسند.
عدل مى گويد: دوباره به دست آوردن آثار جيرفت كار بسيار سختى است، زيرا اين آثار به ثبت نرسيده اند. او مى افزايد: ده سال پيش ايران به راحتى توانست گنجينه دزديده شده از كاخ گلستان تهران را از يك حراجى خارجى به ايران بازگرداند. زيرا تمام اشياى ثبت شده و شناسنامه مشخصى داشتند. اما اشياى جيرفت به ثبت نرسيده اند، بنابراين به راحتى و مستقيماً در بازارهاى سياه با تهيه اسناد و مدارك جعلى به وسيله دلالان به فروش مى رسند. در واقع شما بايد اول ثابت كنيد كه اين اسناد تقلبى هستند.
در حال حاضر (و در موردى ديگر) باستان شناسان در فرانسه و ايران سرگرم بحث و استدلال درباره يك ظرف قاچاق شده از جيرفت هستند كه به سال۲۰۰۲ ميلادى (۱۳۸۱ ش) توسط دلالان به موزه لوور فروخته شده است. موزه لوور به متخصصان ايرانى گفته است كه اين اشيا از سال۱۹۶۸ (۱۳۴۷ش) در مجموعه هاى خصوصى بوده، اما ايرانى ها مشكوك هستند.
پانزده سال پيش سازمان ميراث فرهنگى ايران در نامه سرگشاده اى به دولت فرانسه و موزه لوور خواستار توقف هرگونه خريد و فروش اشياى قاچاق ايرانى در آن كشور شد.
منبع: رويترز

حميدرضا حسينى
اكنون دوهفته است كه آبگيرى سدعظيم كارون۳ آغازشده است. آبگيرى اين سد كه حجم مخزن آن ۱۵برابر درياچه سدكرج است، شش ماه به طول خواهدانجاميد و درنهايت بخش بزرگى از آثار تاريخى و محوطه هاى باستانى خوزستان را به زير آب خواهدبرد.
آثار و محوطه هايى كه بدين ترتيب براى هميشه از دست خواهندرفت، به منزله اسناد هويتى بزرگى هستند كه تاريخ سرزمين كهن ايران را ازعصرحجر تا دوره اسلامى بازمى تابانند و بويژه براى درك ماهيت تمدن عيلامى اهميت بسيار دارند.
ايرانيان درحالى بايد شاهد نابودى بى سروصداى برگهايى از شناسنامه ملى خود باشند كه درجهان امروز دغدغه باستان شناسان آمريكايى، انگليسى و يونانى خارج ساختن كشتى هاى غرق شده ناوگان دريايى داريوش هخامنشى از زيرآبهاى ساحلى يونان است و حتى پيش از بيرون كشيدن كشتى از آب، ماكت آن توسط طراحان انگليسى تهيه شده و دراختيار تاريخ پژوهان قرارگرفته است. (۱)
با اين وجود سخن برسرآن نيست كه براى حفظ آثارتاريخى بايد از احداث سدكارون۳ چشم مى پوشيديم.
«نوسازى» درايران امروز، امرى اجتناب ناپذير است و همانگونه كه نمى توان براى تعريض فلان خيابان، بافت تاريخى فلان شهر را زيرورو كرد، نمى توان به سبب وجود چنداثرتاريخى از مزاياى سدى كه اقتصاد خوزستان و كشور را دگرگون مى سازد، بى بهره ماند. اما پرسش اساسى اين است كه آيا ما حاضريم به همان اندازه كه براى پروژه هاى نوين سازى هزينه مى كنيم، براى حفظ ميراث فرهنگى به عنوان زيربناى نوسازى و برآيند تجربيات هزارساله نياكانمان درسامان بخشيدن به زندگى اعتبار قايل شويم و آيا به واقع پيشبرد هر پروژه نوسازى به مثابه نابودى اجتناب ناپذير بخشى از اسناد هويتى ما است؟!
دست اندركاران سدكارون ۳ اعلام داشته اند كه تاكنون ۶۲۵ ميليارد تومان براى اين پروژه هزينه شده است و اين رقم تا زمان بهره بردارى كامل از سد به ۷۲۸ ميليارد تومان خواهد رسيد. همين افراد مبلغ اختصاص يافته به نجات آثار تاريخى بى شمارايذه را ۲۵ ميليون تومان ذكر كرده اند. (۲) اگر ۷۲۸ ميليارد تومان را تقسيم بر ۲۵ ميليون تومان كنيم، عدد ۲۹۱۲۰ به دست مى آيد. يعنى دست اندركاران نوين سازى در ايران كمى بيش از يك سى هزارم بودجه سد كارون ۳ را به نجات آثار تاريخى ايذه اختصاص داده اند! ازاين گذشته، در حالى كه عمليات اجرايى سد ياد شده از سال ۱۳۷۴ آغاز گرديده و دست كم در مدت ۹ سال متوليان ميراث فرهنگى كشور مى دانسته اند كه چه آثارى در چه محدوده اى به زير آب خواهد رفت، تازه چند هفته مانده به شروع آبگيرى به ياد نجات آثار تاريخى افتاده اند! اگر بتوان بى توجهى مديران سدكارون ۳ به صيانت از ميراث فرهنگى را ناديده گرفت، چگونه مى توان از تعلل كسانى كه جز صيانت از يادگارهاى گذشته وظيفه ديگرى ندارند، چشم پوشيد؟
به هر روى هم مديران پروژه سدكارون ۳ و هم مسؤولان سازمان ميراث فرهنگى سابق و ميراث فرهنگى و گردشگرى حاضر جزيى از يك مجموعه به هم پيوسته اجرايى تلقى مى شوند واين مجموعه است كه از يك سو ناچيزترين هزينه را به آثار تاريخى درمعرض نابودى اختصاص مى دهد و از سويى ديگر همان هزينه و انرژى را در بدترين شرايط زمانى به كار مى گيرد؛ چندان كه بتوان آنرا نوش داروى بعداز مرگ سهراب خواند!
درست ۵۰ سال پيش يعنى به سال ۱۹۵۴ ميلادى ـ هنگامى كه دولت مصر تصميم گرفت سد آسوان را بر رودخانه نيل احداث كند، معلوم شد كه دهها محوطه و معبد تاريخى در منطقه نوبيه به زير آب خواهدرفت. منطقه اى كه بخشى از آن در مصر و بخشى ديگر در سودان واقع شده است. اين دو كشور البته نه به هنگام آبگيرى سد و نه با اختصاص يك سى هزارم بودجه سد آسوان، بلكه با همكارى يونسكو و يارى طلبيدن از جامعه جهانى به نجات آثار نوبيه همت گماشتند و با يارى گرفتن از ۷۰ هيأت باستان شناسى از ۲۵ كشور جهان، دست كم ۲۰ معبد تاريخى و صدها اثر تاريخى ديگر را از جا كنده و كمى دورتر از درياچه سد آسوان به زمين گذاردند.
لابد دست اندركاران سد كارون ۳ و مديران ميراث فرهنگى و گردشگرى كشور خواهند گفت كه در احداث سد يا اكتشافات باستان شناسانه از آخرين دستاوردهاى جهانى بهره بر مى گيرند، اما تفكر آنها درمقايسه با تفكر مصر و سودان جهان سومى درسال ۱۹۵۴ ؛ در چه مقطعى از زمان قرار دارد؟
پى نوشت:
۱ ـ روزنامه ايران ۸۳‎/۸‎/۱۸
۲ ـ ميراث خبر، ۸۳‎/۸‎/۱۸

حكيم ابوالفتح عمربن ابراهيم خيامى ،مشهور به خيام نيشابورى فيلسوف، رياضيدان، منجم، شاعر و يكى از بزرگترين دانشمندان ايرانى و از مفاخر ملى ايران است كه در اواسط قرن پنجم هجرى قمرى در نيشابور متولد شد و به تقريب برخى مورخان در حدود ۵۱۸ ه.ق وفات يافت.
مجموعه آرامگاه خيام در ۴كيلومترى جنوب شرقى شهر نيشابور واقع شده است . مدفن اوليه وى در مجاورت امامزاده محروق قرار داشت؛ از تاريخ اولين بنايى كه بر آرامگاه وى ساخته شده اطلاع دقيقى در دست نيست. اما درادوار مختلف بناى آرامگاه دستخوش تغييرات بسيار شده است. در اوايل دوره پهلوى اول بناى يادبودى به صورت سنگ افراشته برآن ساخته شد كه تا سال ۱۳۴۱ پابرجا بود. تا اينكه بناى فعلى آرامگاه خيام به همت انجمن آثار ملى با الهام از افكار و دانش خيام توسط مهندس هوشنگ سيحون طراحى و توسط شركت كا.ژ.ت (K.J.T) ساخته شد و در تاريخ ۲۹ ارديبهشت ۱۳۴۱ جنازه خيام به محل فعلى انتقال يافت.
اين مجموعه درباغى سرسبز و فرح انگيز كه با انواع درختان بخصوص كاج هاى هميشه سبز احاطه شده، قرار دارد. باغ خيام بامساحت ۲۰هزار مترمربع علاوه برآرامگاه خيام، مجموعه اى از غرفه هاى عرضه صنايع دستى و هنرى، كارگاه فيروزه تراشى ، خدمات گردشگرى، كتابخانه و موزه را دربرمى گيرد.
موزه خيام در ضلع غربى اين باغ و در سمت چپ ورودى اصلى قرار گرفته است. در محوطه چمن كارى اطراف موزه و در ضلع جنوبى آن پيكره اى از خيام وجود دارد كه كار استاد ابوالحسن صديقى است و از سنگ تراشيده شده است. اين موزه در ۲۸ ارديبهشت ماه ۱۳۷۹ همزمان با برگزارى كنگره جهانى «حكيم عمر خيام» در ساختمانى كه پيشتر به عنوان اداره كل ميراث فرهنگى نيشابور مورداستفاده بود افتتاح گرديد.
اشيا وآثار موجود در موزه كه ۱۲۰مترمربع مساحت دارد با همكارى اداره ميراث فرهنگى نيشابور و سازمان ميراث فرهنگى استان خراسان از موزه هاى مختلف كشور گردآورى شده است. اين اشيا به گونه اى انتخاب شده اند كه ارتباط نزديكى ميان آنها و شهرت خيام به عنوان رياضيدان ومنجم وجود دارد. همچنين برخى آثار موجود در موزه تداعى كننده اشاراتى هستند كه خيام در اشعارش به خاك، كوزه و كوزه گر داشته است.
آثار موجود در موزه خيام در ۴ بخش به نمايش درآمده اند:
بخش اول : آثار مربوط به نجوم شامل ابزار رصد و ستاره شناسى، اسطرلاب ، انواع قطب نما و صور فلكى است. بخش دوم : ظروف مفرغى و فلزى معاصر باخيام از قرن پنجم تا هفتم هجرى قمرى را در برمى گيرد. بخش سوم: شامل ظروف سفالين لعابدار مربوط به قرون سوم تا هفتم ه.ق است. بخش چهارم: دربرگيرنده نسخ خطى علم نجوم و تابلوهاى مربوط به حكيم عمرخيام است.
اگر قصد بازديد از موزه خيام را داريد، بخاطر داشته باشيد كه بازديد از اين موزه رايگان است. البته براى ورود به محوطه باغ و آرامگاه خيام بايد بليت تهيه نماييد،اما بازديد از موزه احتياج به بليت مجزا ندارد. اين موزه هرروزه از ساعت ۸ صبح تا زمان غروب آفتاب به جز ايام سوگوارى گردشگران را به تماشا دعوت مى كند.
براى كسب اطلاعات بيشتر درباره موزه خيام مى توانيد با شماره ۲۲۲۴۵۱۵ ـ۰۵۵۱ تماس بگيريد.
ندا حبيب اله انجمن ساربان