در پى موفقيت عمليات ثامن الائمه (ع) ـ كه در آغاز سال دوم جنگ اجرا شد و مهم ترين تحول نظامى جنگ تا آن زمان بود ـ زمينه تدوين استراتژى جنگ با هدف آزادسازى مناطق اشغالى فراهم شد. در اين حال، تحولات سياسى كه بر روند تحولات نظامى اثر داشت، خود نيز از اين تحولات متأثر بود. آثار تحولات سياسى ـ نظامى به تدريج در حوزه نظامى نمايان شد، از يك سو، با افزايش حضور نيروهاى مردمى، سپاه تلاشهاى جديدى را براى گسترش سازمان رزم انجام داد و از سوى ديگر، فرماندهان ارتش و سپاه استراتژى آزادسازى مناطق اشغالى را طرح ريزى كردند. به اين ترتيب، به گفته فرمانده كل سپاه پاسداران:
«دو كار اساسى انجام شد: يكى در عمليات و يكى در سازمان دهى. در عمليات، طرح ريزى سلسله وار صورت گرفت، يعنى در حقيقت استراتژى نظامى شكل گرفت. در سازمان دهى، سپاه رفت به دنبال اينكه يك سازمان رزم براى خودش فراهم كند. اين دو از اولين تحولات پس از عمليات ثامن الائمه (ع) است.»
در تدوين استراتژى جديد جنگ، دو تجربه ارزشمند كه فراروى نيروهاى سپاه قرار گرفته بود، نقش داشت: نخست، تشكيل ستاد عمليات جنوب و طرح ريزى عملياتهاى محدود و دوم، تجربه طرح ريزى عمليات ثامن الائمه (ع) و تلاش براى تصويب آن در شوراى عالى دفاع و نيز هماهنگى با برادران ارتش و اجراى آن با تركيب مشترك بود.
در تدوين اين استراتژى، براى طرح ريزى در مرحله جديد، دو اصل در نظر گرفته شد: اول اينكه عملياتها پشت سر هم انجام شود و وقفه آن كوتاه باشد. دوم، در هر عملياتى كه صورت مى گيرد، دو تا سه برابر عمليات قبلى توان رزمى وارد صحنه شود.
اهداف مورد نظر در استراتژى جديد كه بر پايه تركيب و هماهنگى ارتش و سپاه تدوين شده بود، عبارت بودند از:
الف) انهدام نيرو و امكانات ارتش عراق براى كاهش توان نظامى دشمن.
ب) آزادسازى نيروهاى خودى از خطوط پدافندى و تمركز قوا براى اجراى عمليات در ساير مناطق اشغالى.
ج) آمادگى براى حمله نهايى و تعيين كننده به دشمن.
براساس اصول و اهداف مذكور، قرار شد ۱۲ طرح تحت عنوان طرحهاى كربلاى ۱ تا ۱۲ تهيه و براى تصويب نهايى به شوراى عالى دفاع ارائه شود. در واقع، كليه تحركاتى كه پس از اين زمان انجام گرفت، در چارچوب استراتژى جديد و بر پايه طرحهاى ارائه شده بود.
طرح كربلاى ،۱ اولين طرح از استراتژى جديد جنگ بود كه با نام عمليات طريق القدس و با تلاش و همكارى سپاه پاسداران و ارتش جمهورى اسلامى ايران به اجرا درآمد.
موقعيت منطقه:
منطقه عمومى عمليات در شمال غربى اهواز واقع شده و داراى زمينهاى مرتفع، پست و هموار مى باشد كه از شمال به ارتفاعات ا• اكبر، ميشداغ و تپه هاى رملى، در جنوب به رودخانه نيسان و هويزه، در غرب از يك سو به دغاغله و رودخانه نيسان و از سوى ديگر، به رودخانه سابله و نهر عبيد و روستاى صالح حسن و از آنجا به سمت تپه هاى رملى در شمال، امتداد مى يابد و از شرق به هورالهويزه و تنگه چزابه و مرزهاى بين المللى محدود مى شود.
زمين منطقه در شمال، رملى و از جنس ماسه هاى بادى است. رودخانه هاى اين منطقه شامل رودخانه كرخه و رودخانه كرخه كور در حميديه كه از رودخانه كرخه منشعب شده و تغيير مسير مى دهد. نهر سابقه شاخه جدا شده از كرخه و نهر نيسان شاخه اصلى، جدا شده از كرخه كه ابتدا به نام مالكيه وارد سوسنگر شده و از آنجا به بعد نهر نيسان ناميده مى شود.
عوارض مصنوعى منطقه به اين شرح بود: جاده آسفالته سوسنگرد ـ پل سابقه ـ بستان؛ جاده معروف به تعاون كه دشمن ساخته بود و از حدفاصل بستان ـ سابله به پل نيسان و به سمت جفير امتداد داشت، ميدانهاى مين و مواضع احداثى دشمن. آباديهاى اين منطقه شامل دهلاويه، برديه، دغاغله، سابله، چزابه و ديگر روستاها مى باشد.
استعداد دشمن:
شامل ۳۴ گردان پياده، ۱۳ گردان زرهى، ۷ گردان مكانيزه، ۱۳ گردان كماندو، چهار گردان گارد جمهورى و ۶ گردان توپخانه.
طرح عمليات
الف) مأموريت و اهداف:
در طرح ريزى مانور عمليات پيش بينى شده بود كه نيروهاى سپاه و ارتش بايد با عمليات آفندى وسيع و انهدام گسترده قواى دشمن در اين منطقه، توان رزمى و ميل جنگجويى نيروهاى متجاوز را به شدت كاهش دهند و براى اجراى آفند نهايى جهت بيرون راندن دشمن از سرزمينهاى اشغالى آماده باشند. اهداف اين عمليات عبارت بودند از:
۱ـ قطع ارتباط دشمن از شمال به جنوب با تصرف و تأمين تنگه چزابه.
۲ـ انهدام نيروى دشمن بين نهر سابله و نيسان و هورالعظيم.
۳ـ آزادسازى شهر بستان و ۷۰ روستاى ديگر.
۴ـ رسيدن به مرز بين المللى در منطقه شيب و هورالعظيم.
۵ـ آزادسازى منطقه اى به وسعت نزديك به ۳۵۰ كيلومتر مربع.
۶ـ تمركز و صرفه جويى در نيروى پدافندى.
ب) سازمان رزم خودى:
سپاه پاسداران: شامل ۲۷ گردان پياده، ۲ گردان مكانيزه، ۱ گردان تانك و ۲ گردان تقويت شده ادوات بود.
ارتش جمهورى اسلامى: شامل ۶ گردان تانك، ۶ گردان مكانيزه و ۱ گردان پياده و ۳۰ آتشبار توپخانه بود.
شرح عمليات:
با وجود مشكلاتى كه در زمان طرح ريزى و تهيه مقدمات عمليات طريق القدس وجود داشت، از جمله احداث جاده در منطقه تپه هاى رملى، عمليات در ساعت ۳۰ دقيقه پس ازنيمه شب ۸ آذر ۱۳۶۰ با رمز «ياحسين(ع) فرماندهى» و با تكيه بر تاكتيك ويژه، يعنى عبور نيروهاى سپاه از منطقه رملى به عنوان محور اصلى تهاجم، آغاز شد. به هنگام شروع عمليات باران به شدت مى باريد و همين امر سبب شد تا نيروهاى دشمن ـ به رغم هوشيارى نسبى ـ تصور كنند، ريزش باران موجب انصراف رزمندگان از اجراى عمليات خواهد شد، به همين دليل، با خيال آسوده به درون سنگرهاى خود خزيدند. در حالى كه بارش باران در منطقه رملى موجب چسبندگى در سطح زمين و در نتيجه، سهولت در حركت نيروها شد.
در منطقه شمالى، رزمندگان براى تصرف و تأمين تنگه چزابه، از سه محور عمل كردند. در محور اول نيروهاى خودى «خاكريز عصاشكل» دشمن را به عنوان خاكريز خط مقدم تصرف و منطقه جابرحمدان تا تپه هاى شنى را پاكسازى كردند. در محور دوم اين نيروها از ديدگاه شماره ،۱ در تپه هاى شنى وارد عمل شده و موفق به انهدام احتياط رده اول دشمن شدند. در محور سوم كه از ديدگاه شماره ۳ در شمال تپه هاى شنى آغاز شده بود، نيروهاى خودى با دو فلش، نيروهاى احتياط رده دوم و توپخانه دشمن را هدف حمله قرار دادند.
در اين حال، دشمن كه به هيچ وجه انتظار حمله در حالت بارانى، آن هم در منطقه شمالى را نداشت، كاملاً غافلگير شد. رده هاى اول و دوم احتياط و توپخانه دشمن كه در اين منطقه مستقر بودند از پشت مورد حمله قرار گرفتند و در كمتر از يك ساعت پس از شروع درگيرى، آتش توپخانه دشمن خاموش شد و تعداد ۱۹ قبضه توپ ۱۵۲ ميلى مترى، سالم به دست نيروهاى خودى افتاد. اجراى مانور با تانك هاى غنيمتى به دست آمده در عمليات ثامن الائمه(ع)، دشمن را در اين محور كاملاً گيج كرده بود، زيرا دشمن در حالى كه هرگز حتى عبور نيروهاى پياده را از روى تپه هاى رملى تصور نمى كرد و اين امر را تنها با هلى برد امكان پذير مى دانست، شاهد حضور تانك هاى ايران در مقابل خود بود. با نفوذ نيروهاى خودى به عمق مواضع دشمن از محور شمالى، مقر تيپ ۲۶ زرهى از لشكر ۵ عراق تسخير شد و كليه نيروهاى اين تيپ ـ به جز شمار اندكى از فرماندهان آن ـ به هلاكت رسيدند.
در منطقه جنوبى، حمله نيروهاى خودى از دو محور و با هدف تصرف بستان و انهدام نيروهاى دشمن در شمال منطقه نيسان آغاز شد، ولى... با وجود موفقيت در برخى از محورها، پيشروى نيروها بنا به دلايلى از جمله هوشيارى دشمن، متوقف شد. چنان كه در محور دهلاويه، با آنكه نيروهاى خودى ازموانع و استحكامات دشمن عبور كرده و پل سابله را تصرف كردند، ولى در يك تك جبهه اى و با افزايش فشار دشمن، در جاده بستان زمين گير شدند. در محور سويدانى نيز، نيروهاى خودى با وجود پيشروى در مواضع عراق و تصرف يكى از پل هاى دشمن روى رودخانه نيسان، پس از روشن شدن هوا مجبور شدند در مواضع مناسب ترى استقرار يابند.
پيروزى كامل عمليات در محور شمالى و لزوم تداوم آن سبب شد تا شهر بستان كه از اهداف محور جنوبى بود، در ساعت ۹ صبح روز اول عمليات به دست نيروهاى محور شمالى آزاد شود. عراقى ها كه در نزديكى پل سابله مستقر بودند، مى توانستند با پاتك خود تمام دستاوردهاى عمليات را تهديد كرده و بستان را دوباره به اشغال درآورند. به همين دليل، كليه تلاش ها در روز اول و شب دوم به تثبيت منطقه تصرف شده معطوف شد. اما هوشيارى دشمن، جبهه اى بودن تك و تعجيل در اجراى عمليات موجب ناكامى در محور جنوبى شد.
واكنش دشمن:
در نخستين ساعات روز اول عمليات، يگان هاى زرهى و مكانيزه دشمن براى جلوگيرى از حمله نيروهاى خودى به داخل تنگه چزابه و ممانعت از پيشروى آنها، دست به پاتك زدند. مسدود بودن جاده بستان به شيب، سبب شد كه نيروهاى تقويتى دشمن از محور عماره ـ شيب وارد منطقه عملياتى شوند. در اين حال، نيروهاى خودى تمام تلاش سنگين و اوليه نيروهاى دشمن را در داخل تنگه چزابه و نزديكى پل سابله سركوب كردند. در همين حال بمباران شديد شهر بستان در دستور كار نيروهاى عراقى قرار گرفت.
دشمن براى بازپس گرفتن منطقه، در بعد از ظهر روز اول عمليات پاتكى را طرح ريزى كرد كه براساس اين طرح قرار بود نيروهاى دشمن با تاريك شدن هوا از سه محور، حمله خود را آغاز كرده و در شهر بستان با يكديگر الحاق كنند. هدف اين پاتك بازپس گيرى شهر و تمام منطقه تصرف شده بود. قرار گاه نيروهاى شيب از شمال و قرارگاه فرماندهى لشكر ۵ مكانيزه از جنوب، فرماندهى اين عمليات را برعهده داشتند. اين دو قرارگاه تابع سپاه چهارم ارتش عراق بودند. همچنين دشمن تصميم گرفت علاوه بر پل سابله و پل تعاون، دو پل مهندسى ديگر براى عبور يگان ها روى رودخانه سابله نصب كند.
يگان هاى ستون اول شامل تيپ گارد رياست جمهورى، تيپ هاى ۳۱ و ۳۲ نيروى مخصوص، تيپ ۱۷ زرهى، تيپ هاى ،۱۸ ،۱۹ ،۳۶ و ۳۹ پياده و گروهان هاى كماندو، قرار بود در محور پاسگاه شيب، تنگه شيب و شهر بستان حركت و پيشروى كنند.
يگان هاى ستون دوم شامل تيپ هاى ۱۲ و ۳۰ زرهى، تيپ ۲۵ مكانيزه، تيپ ۴۸ پياده، گردان دوم تيپ ۹۶ پياده قاطع البصره از جيش الشعبى، مى بايستى در محور رودخانه نيسان، پل سابله و شهر بستان حركت و پيشروى مى كردند.يگان هاى ستون سوم شامل تيپ ۱۶ زرهى، تيپ هاى ۲ و ۱۵ پياده مكانيزه و يك گردان از تيپ ۳۳ قرار بود در محور رودخانه نيسان، پل تعاون و شهر بستان پيشروى كنند.
بدين ترتيب، در ساعت ،۲۲ ستون اول دشمن كه تيپ گارد، پيشاپيش آن قرار داشت، پيشروى خود را از منطقه تجمع شيب آغاز كرد ولى در داخل تنگه بامقاومت شديدى روبرو شد. در اين حال، با آنكه تيپ ۳۲ نيروى مخصوص دشمن براى تقويت اين ستون وارد عمل شد، ولى اوضاع بهبود نيافت. چنان كه سرانجام ستون دشمن روز بعد با روشن شدن هوا و با وجود پيشروى نيروهاى تيپ ۱۷ زرهى عراق كه با نيروهاى پياده تقويت شده بودند موفق به پيشروى نشد و عقب نشينى كرد. فرماندهى دشمن در ساعت ۳ بامداد به تيپ الوليد دستور داد از پل سابله عبور كرده و سرپل را توسعه دهد تا نيروها از اين محور بتوانند به سمت بستان حركت كنند. توقف يگان هاى ستون اول و كندى در پيشروى يگان هاى ستون دوم سبب شد تا فرماندهى دشمن با استفاده از موفقيت به دست آمده در اين محور، فرمان پيشروى به سمت بستان را صادر كند. يگان هاى ستون سوم به طور كامل از اجراى مأموريت خود بازماندند، زيرا نتوانستند سرپل را اشغال يا حتى از آن عبور كنند.
در روز دوم عمليات، فرماندهى دشمن به يگان هاى ستون دوم و سوم دستور عقب نشينى داد. علت شكست پاتك دشمن، بيشتر متأثر از عوامل زير بود:
۱ـ حجم فراوان يگان هاى دشمن در منطقه اى محدود.
۲ـ سرعت و شتاب دشمن در طرح ريزى پاتك.
۳ـ مشاركت يگان هايى در پاتك كه مورد تهاجم نيروهاى خودى قرار گرفته بودند و از روحيه و انسجام لازم برخوردار نبودند.
۴ـ مقاومت نيروهاى خودى.
۵ ـ اجراى آتش مناسب روى دشمن.
۶ـ به كارگيرى مناسب سلاح هاى ضد زره.
بدين ترتيب، تلاش دشمن در روز اول، شب دوم و روز دوم عمليات به شكست انجاميد.
خسارات و تلفات دشمن:
در اين عمليات ۱۷۰ دستگاه تانك و نفربر، ۲۰۰ دستگاه خودرو، ۱۳ فروند هواپيما و ۴ فروند هلى كوپتر دشمن منهدم شد. همچنين حدود ۳۵۰۰ تن از نيروهاى دشمن كشته و ۵۰۰۰ تن زخمى شدند و ۵۴۶ تن ديگر به اسارت نيروهاى خودى درآمدند و بيش از ۱۵ تيپ دشمن از ۱۰ تا ۹۰ درصد منهدم و از صحنه نبرد خارج شدند.
در اين عمليات همچنين حدود ۱۵۰ دستگاه تانك و نفربر، ۱۹ قبضه توپ ۱۵۲ ميلى مترى، ۲۵۰ خودرو، ۳۰ قبضه سلاح ضد هوايى ۲۳ و ۱۴ ميلى مترى و ۱۲۰ دستگاه ماشين آلات مهندسى نيز به غنيمت نيروهاى خودى در آمد.
مركز مطالعات و تحقيقات جنگ سپاه