روزبه بوالهرى

اوكراين طى روزهاى اخير و پس ازانتخابات رياست جمهورى، شاهد تظاهرات گسترده در شهرها بويژه در «كيف» ـ پايتخت اين كشور ـ بوده است.
البته سهم بيشتر در ناآرامى ها با «ويكتوريوشچنكو» نامزد هوادار غرب اوكراين است كه به پيروزى «ويكتوريانوكوويچ» نخست وزير كه از حفظ پيوندهاى نژادى، تاريخى، فرهنگى و... با روسيه حمايت مى كند، اعتراض دارد.
دراينجا يك پرسش مطرح است و آن اينكه، آيا مى توان آنچنان كه درغرب وانمودمى شود، تحولات اخير در اوكراين، نبردميان دموكرات ها (به رهبرى يوشچنكو) با بوروكرات هاى اقتدارگرا و مخالف دموكراسى غربى است؟ به طورقطع، پاسخ به اين پرسش، منفى است.
دراين ارتباط، اشاره به يكى از برنامه هاى انتخاباتى يانوكوويچ براى تأييد اين پاسخ كفايت مى كند.
نخست وزير اوكراين درجريان مبارزات انتخاباتى خود طرح تشكيل يك اتحاديه ميان اوكراين، روسيه، بيلوروس و قزاقستان را ارائه كرده بود؛ طرحى كه مى تواند از حمايت گسترده اى در ۳كشور نخست كه از نژاد اسلاو هستند، برخوردار شود.
اين درحالى است كه تشكيل چنين اتحاديه اى مى تواند در اذهان مردم اين ۴جمهورى، تداعى كننده احياى اتحادشوروى بدون سوسياليسم باشد؛ مردمى كه اكثريت شان در يك همه پرسى در سال ۱۹۹۱ خواهان حفظ اتحادشوروى شده بودند و درصد قابل توجهى از آنان ازجمله «ولاديميرپوتين» رئيس جمهورى روسيه، آن فروپاشى را يك فاجعه مى دانند.
ازهمين رو، پيروزى يانوكوويچ براى آمريكا از يك سو و اتحاديه اروپا ازسوى ديگر، نمى تواند خوشايندباشد. براى آمريكا از آن جهت كه پس از فروپاشى اتحادشوروى، يعنى اجراى مرحله اول سياست دومينو، درتلاش بوده است تا مرحله دوم اين سياست را براى روسيه به انجام برساند.
اين درحالى است كه واشنگتن همزمان، سياست سدبندى عليه روسيه را پيش مى برد؛ سياستى كه براساس آن، روسيه بايد درمرزهاى خود محدودشود. طى ۱۳سالى كه از فروپاشى اتحادشوروى مى گذرد، آمريكا با تلاش براى نفوذ و گسترش آن در جمهورى هاى سابق اتحادشوروى كوشيد اين هدف را محقق سازد تا راه براى اجراى مرحله دوم سياست دومينو هموارترشود.
درهمين خصوص ، درعين حال كه ايجاد پايگاههاى نظامى و يا استفاده از پايگاههاى نظامى دردستوركار آمريكا قرارداشت، تشكيل اتحاديه هاى منطقه اى نيز فراموش نشد.
درهمين خصوص ، اتحاديه گوام را مى توان مورداشاره قرارداد كه با شركت اوكراين، جمهورى آذربايجان، گرجستان و مولداوى تشكيل شد.
دراين اتحاديه، اوكراين به دليل توانايى هاى بالفعل و بالقوه خودمى توانست نقش رهبرى را برعهده گيرد؛ موضوعى كه پس از به قدرت رسيدن پوتين و سياست مسكو براى نزديكى هرچه بيشتر به كيف، به مقدار قابل توجهى كمرنگ شد.
درهمين حال، «لئونيد كوچما» رئيس جمهورى كنونى اوكراين نمى توانست فشار اسلام گرايان و بويژه ساكنان مناطق شرق كشور را كه از داشتن مناسبات هرچه نزديك تر با روسيه هوادارى مى كردند، ناديده انگارد. ازهمين رو بود كه دو كشور هم نژاد و داراى تاريخ وفرهنگ نسبتاً مشترك به يكديگر نزديك شدند.
در همين حال، اتحاديه اروپا نيز خواهان اتحاد اوكراين با روسيه نيست،زيرا در صورت تشكيل اتحاديه موردنظر يانوكوويچ ، اروپاييان با نهادمنطقه اى قدرتمندى مواجه مى شوند و اين موضوع براى آنان كه به فتح بازار اقتصادى اتحاد شوروى سابق چشم اندوخته اند، پيامد مثبتى نخواهد داشت.
اين در حاليست كه تشكيل اتحاد ۴ جانبه اى در محدوده اتحاد شوروى سابق، مى تواند به مثابه سر بر آوردن يك قدرت نظامى در قبال پيمان ناتو باشد كه به شدت در تلاش است تا سرحد امكان در اقصى نقاط كره زمين ـ در سايه قدرت آمريكا ـ حرف نخست را بزند. البته اين موضوع را نبايد از ياد برد كه مسكو خواهان جنگ سرد جديد يا حتى رويارويى ديپلماتيك در قبال آمريكابه طوراخص وغرب به طور اعم نيست. اما روس ها نيز به خوبى مى دانندكه محدود شدن در مرزهايشان و تحقق مرحله دوم سياست دمينو چه تبعاتى را برايشان به همراه خواهد داشت؛ تبعاتى از قبيل فعال شدن گرايش گريز از مركز در ميان جمهورى ها ومناطق خودگردان.
چنين موضوعى براى مسكو كه تا چندى پيش باكابوس تجزيه طلبى چچن مواجه بود، به مثابه يك تراژدى است.
لذا روسيه مى كوشد تا خط قرمزش را جلو تر ببرد  تا فضاى حياتى ژئوپولتيكى را براى خود فراهم كند وتشكيل اتحاديه فوق الذكر اين فضا را در اختيارش قرار خواهد داد. بنابر همين تحليل بود كه ولاديميرپوتين پيروزى را به يانوكوويچ تبريك گفت و«سرگى لاوروف» رئيس ديپلماسى روسيه در مورد دخالت در امور داخلى اوكراين به غرب هشدار داد.
درست همين موضعگيرى مسكو بود كه به مانند ريختن بنزين بر روى آتش ، موجب واكنش هاى تند غرب شد تا آنجا كه وزارت امور خارجه آمريكا، سفير روسيه در واشنگتن را احضار كرد.
در هر حال، شاهد هستيم كه طى اين چند روز، هر دو طرف خارجى در اوكراين همچنان مواضع سخت وغيرقابل انعطاف خود را حفظ كرده اند. ضمن آنكه بايد توجه داشت سياست غرب، تهاجمى تر است و دراين ارتباط، هم «جورج بوش» رئيس جمهورى آمريكا وهم« خاوير سولانا» رئيس ديپلماسى اتحاديه اروپا هشدارهاى صريحى را مبنى بر اينكه امكان تجديدنظر در مناسباتشان با اوكراين وجود دارد، داده اند؛ هشدارهايى كه از سوى غرب فقط براى اوكراين نبوده ومسلماً متوجه روسيه نيز بوده است تا از موضع خود عقب بنشيند. اما اينكه روس ها حاضر باشند اين فرصت تاريخى را از دست بدهند يا نه؟ بايد گفت كه اين به توان مقاومت آنان بستگى دارد و اينكه آيا آنها حاضرند تا براى دفاع از منافع ملى خود تا سرحد سردى مناسبات با غرب پيش بروند يا نه؟ در چنين شرايطى به نظر مى رسد مسكو اميدوار است با گذشت زمان از وخامت اوضاع در اوكراين كاسته شود واين درست برخلاف سياست غرب براى تمام شدن هرچه سريع تر اوضاع در جهت دلخواهش است.