ندا حبيب اله
باغ و عمارت خورشيد در كلات نادرى را مى توان ازجمله شاخص ترين باغها و كوشكهاى ايرانى به شمار آورد كه در ساير نواحى ايران نظيرى براى آن يافت نشده است.
اين مجموعه بزرگ در زمان سلطنت نادرشاه افشار (۱۱۶۰- ۱۱۴۸ ه.ق) در منطقه كوهستانى و صعب العبور كلات واقع در ۱۴۵ كيلومترى شمال شرقى مشهد ساخته شد و چنين مى نمايد كه جايى بسيار امن براى نگاهدارى خزاين معروف نادر به حساب مى آمد. معروف است كه نادر خزاين و غنايمى را كه از جنگ با هندوستان به دست آورده بود، در كلات نگاه مى داشت. «جونس هنوى» (Jonas Hanway) بازرگان انگليسى كه مدتى را در دربار نادر گذراند و سپس كتابى درباره زندگى وى تأليف كرد ،تصريح دارد كه نادر پس از فتح هندوستان و پيش از حركت به سوى خيوه و بخارا كليه غنايمى را كه از هند به دست آورده بود به كلات فرستاد. (۱) همچنين هنگامى كه وى در آخرين روزهاى زندگى ، اخبار پيوستن «عليقلى خان» برادرزاده خود به شورشيان سيستانى و نيز تمرد كردها را دريافت كرد و كمابيش برجان خود بيمناك شد، پيش از حركت به سوى فتح آباد قوچان، فرزندان خويش را به كلات فرستاد. (۲) اين عده البته بلافاصله پس از قتل نادر در فتح آباد مورد هجوم يكى از سرداران عليقلى قرار گرفته و جملگى به جز يك تن به قتل رسيدند. گويا حمله به كلات دليل ديگرى نيز داشت و آن نبود مگر تصاحب خزاين و نفايس موجود در اين قلعه افسانه اى.
به هر روى اهميت كلات موجب شد تا نادر به روزگار خويش آثار و ابنيه بسيارى را در كلات بنا نهد كه شهره ترين آنها عمارت خورشيد و باغ پيرامون آن بود. شواهدموجود نشان مى دهد كه اين ساختمان به سبب قتل ناگهانى نادر نيمه كاره باقى مانده ومعماى بزرگى را در باره كاربرى خود برجاى گذارده است.
در حال حاضر عمارت خورشيد نماد شهر كوچك كلات نادرى است و گويا به همين سبب شديداً موردتوجه اهالى محل قرار دارد. مطالعات جديد باستان شناسى نشان مى دهند كه عمارت خورشيد برروى مقبره اى مربوط به دوره ايلخانى (سده هاى هفتم وهشتم هجرى ) ساخته شده است. بدين شكل كه در زمان افشاريه قسمت تحتانى آن زير خاك مدفون شده و قسمت فوقانى اش خراب گرديده تا بناى كنونى برشالوده بناى قديمى استوار گردد.(۳) اكنون شاخص ترين نماد بناى موسوم به قصر خورشيد برج مدور عظيمى است كه از ۶۶نيم ستون سنگى ساخته شده و در قسمت فوقانى بنا قرار دارد. اين مسأله برخى پژوهشگران را به اين نتيجه رسانده كه اين برج در واقع ساق گنبدى را شكل مى داده كه به علت نيمه كاره ماندن بنا ساخت آن به انجام نرسيده است و در اين صورت كاخ خورشيد اقتباس كاملى است از مقبره اميرتيمور گوركانى در سمرقند.(۴)
عمارت خورشيد در سه طبقه قابل ملاحظه است. طبقه زيرين كه زيرزمينى است بسيار بزرگ و متشكل از هشت فضاى به هم پيوسته متناسب با شكل هشت گوش بنا، طبقه ميانى شامل سرسرايى بزرگ در مركز و فضاهايى در اطراف و طبقه فوقانى شامل برج مدور يادشده. تزيينات داخلى بنا شبيه به تزيينات معمول دوره صفوى است، اما تزيينات خارجى آن كه به صورت حجارى اجرا شده و نيمه تمام باقى مانده، گويا كار هنرمندان هندى است، زيرا ميوه هاى موجود در شبه قاره مانند موز، آناناس و انبه را به تصوير مى كشد.
كاربرى بنا چندان مشخص نيست. اسلوب كلى عمارت شباهت زيادى به مقبره دارد و وجودكتيبه اى حاوى سوره «نبأ» احتمال مقبره بودن آن را قوت مى بخشد. اين كتيبه متضمن تاريخ جمادى الاول سال ۱۱۶۰ ه.ق است. با اين وجود گمانه هايى نيز در خصوص كاخ بودن عمارت خورشيد پيشنهاد شده است. البته جدا از كاربرى اوليه شواهد موجود نشان مى دهد كه اين عمارت در اوايل دوره قاجار به وسيله خوانين محلى جلاير كه بر كلات حكم مى راندند با تغييرات مختصرى به عنوان محل سكونت مورد استفاده قرار گرفته است. در بعضى جاها ديده شده كه نقاشى هاى ديوارى زمان افشاريه با گچ پوشانده شده و نقش هايى به اسلوب دوره قاجار ايجاد گرديده است.
تا چندى پيش عمارت خورشيد وضعى به غايت ناهنجار داشت. علاوه بر آنكه ساختمان بر اثر مرور زمان به شدت آسيب ديده بود، باغ پيرامونش نيز تقريباً از ميان رفته و حريم آن تحت ساخت و ساز قرار گرفته بود. اما امروزه بنا به نحو قابل قبول و تحسين برانگيزى مرمت شده و باغ پيرامونش كاملاً احيا گرديده است؛ هرچند كه از درختان كهنسال جز چندتايى اثر ديگرى نيست.
«يعقوب دانشدوست» كه مطالعات در خورى درباره كلات نادرى داشته درباره باغ كلات مى گويد: «اندازه باغ ۱۶۸در۱۲۲متر است. اين باغ با انجام خاكبرداريها و جست وجوهاى بسيار كشف شد و با توجه به ضوابط طراحى باغهاى ايرانى كامل گرديد. اين باغسازى بر محور اصلى شرقى غربى استوار است و شامل هشت حوض و جويهايى است همراه با فواره هاى سنگى كه حلقه وار كاخ را دور مى زنند. در محور اصلى در سمت غربى جويى با فواره هاى سنگى به اين حلقه مى پيوندد و در سمت شرق آب نما ى(حوض) درازى با ۱۷فواره در سطحى پايين تر قرار گرفته است. اين حوض با خاكبردارى از توده اى كه از انباشتن رسوب آبهاى سيل به وجود آمده بود، كشف شد و سبب گرديد تا معلوم شود كه باغ در دو سطح ۱‎/۴۰متر اختلاف ساخته شده است. در بازپيرايى ها از اين فرصت استفاده شد و يك ورودى قابل استفاده براى زيرزمين طراحى و ايجاد گرديد تا بتوان از فضاى زيرزمين به عنوان موزه يا نمايشگاه استفاده كرد.»
اين موزه و نمايشگاه اكنون در حال شكل گيرى است و نخستين هسته آن را تصويرهاى متعددى نشان مى دهند كه از مراحل بازپيرايى بنا و خاكبردارى تهيه شده اند. همچنين لايه برداريهايى كه در كف و ديواره ها انجام شده و برخى پايه هاى قديمى بنايا تنبوشه ها را هويدا ساخته، در قابهاى شيشه اى قرار داده شده تا زواياى پنهان قصر خورشيد را در برابر ديدگان قرار دهد.
در كنار اين اقدامات درختان چنار در رديفهايى با تكيه بر چند درخت قديمى موجود به عنوان شاهد كاشته شده و سطح باغچه ها به روش باغهاى ايرانى سامان يافته است.
دانشدوست بر اين باور است كه كاخ خورشيد و بناى قديمى ترى موسوم به مسجد كبود گنبد (از دوره سلجوقى يا ايلخانى؟) بر يك محور قرار داشته اند. اما ساخت و سازهاى بعدى در كلات اين محور فرهنگى تاريخى را از ميان برده است. بنابراين اقدام بعدى در احياى كامل باغ و عمارت خورشيد، آزادسازى و بازپيرايى اين محور خواهد بود.
اكنون مقايسه عكسهاى قديمى عمارت و باغ خورشيد با وضعيت فعلى بيانگر تحول شگرفى است كه طى سه دهه گذشته رخ داده است و طى آن عمارت خورشيد و باغ پيرامونش از يك خرابه واقعى به كسوت باغى مصفا و كاخى باشكوه درآمده است كه حتى همين حالا در زمره يكى از منحصر به فردترين جاذبه هاى گردشگرى خراسان قرار دارد.
تهيه شده در انجمن ساربان
پى نوشت:
۱ جونس هنوى: زندگى نادرشاه، ترجمه اسماعيل دولتشاهى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، ،۱۳۶۵ ص۲۵۰.
۲ رضا شعبانى، تاريخ اجتماعى ايران درعصر افشاريه، جلد اول، تهران، مؤسسه انتشارات نوين، ،۱۳۶۹ ص۱۲۰
۳ اداره كل ميراث فرهنگى خراسان: كلات، مشهد، ،۱۳۸۲ ص۹
۴ همان منبع، همان جا

مجموعه موزه هاى آستان قدس رضوى يكى از ادارات وابسته به سازمان كتابخانه ها، حوزه ها ومركز اسناد آستان قدس رضوى است كه از پيشينه اى به قدمت مضجع شريف امام رضا(ع) برخوردار است.
موزه هاى آستان قدس از نظر آثار نفيس هنرى و شاهكارهاى سلجوقى،نادرى، صفوى و قاجارى در نوع خود كم نظيرند. هدف از ايجاد اين موزه ها عرضه نمونه هايى از آثار نفيسى بوده كه طى زمان هاى متوالى توسط علاقه مندان به بارگاه امام رضا(ع) تقديم گرديده است. در حال حاضر موزه هاى آستان قدس رضوى در سه ساختمان همجوار و مستقل از يكديگر قرار دارند ومشتمل بر ۱۱ گنجينه گوناگون مى باشند شامل: ۱ـ گنجينه قرآن و نفايس؛ ۲ـ نمايشگاه هداياى رهبرى؛ ۳ـ گنجينه تخصصى فرش؛ ۴ـ موزه مركزى كه خود مشتمل بر هشت گنجينه مى باشد: الف) موزه تمبر و اسكناس، ب) موزه تاريخ مشهد، ج) موزه سكه و مدال، د) موزه صدف، حلزون و نرم تنان دريايى، هـ) موزه نقاشى، و) موزه نجوم وساعت، ز) موزه سلاح، ح) موزه ظروف.در اينجا به معرفى موزه قرآن و نفايس و آثار ارزشمند موجود در اين موزه مى پردازيم. موزه قرآن و نفايس در ۲۲ بهمن ۱۳۶۴ در دو طبقه و هر طبقه با وسعت ۴۰۰ متر مربع گشايش يافت.
طبقه اول اين موزه در سال ۱۳۷۳ به موزه هداياى رهبرى اختصاص يافت. در حال حاضر گنجينه قرآن در طبقه دوم اين ساختمان واقع شده است.
اهميت اين موزه بيشتر به دليل وجود قرآن هاى نفيس و باارزش منسوب به خط ائمه اطهار از جمله امام على(ع)، امام حسن(ع)، امام حسين(ع)، امام سجاد(ع) و امام رضا(ع) بر روى پوست و به خط كوفى اوليه است كه توسط شاه عباس اول صفوى به آستان قدس اهدا شده است. اين قرآن ها داراى نقاط شنگرف يا شنجرف (قرمز خوشرنگ) هستند كه اولين بار توسط ابوالاسود دوئلى و به دستور امام على(ع) جهت سهولت در خواندن قرآن به كار گرفته شد.در اين موزه نزديك به ۹۰ قرآن خطى و چاپى، ۱۴ جلد مرقع و ۱۳ جلد لاكى و روغنى وجود دارد كه با خطوط زيباى ثلث، نسخ، رقاع و موزه و ... مزين به هنر تذهيب و ترصيع به نمايش درآمده است. قرآن ها به ترتيب تاريخى به نمايش درآمده و با كمى دقت مى توان سير تحول و تكامل خط و تذهيب در قرون مختلف را به سهولت مشاهده كرد.
گزيده هاى آثار منحصر به فرد موجود در موزه عبارتند از:
۱ـ ۸ برگ از بزرگترين قرآن مجموعه به خط بايسنقر ميرزاپسر شاهرخ تيمورى (قرن نهم هجرى)
۲ـ قرآن يازده سطرى كه در سال ۱۳۰۶ توسط على مدرس همدانى به رشته تحرير درآمد.
۳ـ برگى از قرآن مربوط به قرن چهارم هجرى مشهور به خط پيرآمند.
۴ـ قرآن بابرى مربوط به نيمه دوم قرن دهم (دوره صفويه) با خط اختراعى ظهيرالدين محمدبن بابر.
۵ـ قرآن پنج تفسيره مربوط به قرن يازدهم هجرى.
۶ـ تعدادى قرآن مربوط به قرن هفتم هجرى به خط ياقوت مستعصمى.
۷ـ دو قرآن به خط استاد عبدالقادر حسينى شيرازى از خوشنويسان قرن ۱۰ هجرى.
۸ـ دو قرآن به خط احمد نيريزى خوشنويس قرن ۱۲ ابداع كننده خط نسخ فارسى.
۹ـ دو زيارت نامه يكى جامعه كبير روى پارچه كتان به خط سليمان بن محمدتقى قزوينى و ديگرى مجموعه زيارت وارث وامام رضا(ع) روى كاغذ آهارى به خط نسخ اهدايى استاد فرشچيان.موزه قرآن و نفايس در ضلع جنوب شرقى حرم مطهر امام رضا قرار دارد. در اين موزه از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ ظهر به جز جمعه ها و ايام تعطيل بر روى بازديدكنندگان گشوده است. علاقه مندان در صورت نياز به اطلاعات بيشتر مى توانند با شماره تلفن ۲۲۲۴۵۷۰ـ۰۵۱۱ تماس بگيرند و يا به وب سايت www.aqlibrary.org مراجعه نمايند.