عليرضا قصرى

ازكنار دكه روزنامه فروشى عبور مى كند و نگاهش به تيتر اول يكى از روزنامه ها گره مى خورد؛ با فونت بزرگ به نقل از يك مقام مسؤول نوشته شده: « مشكلات معيشتى »، مهمترين دغدغه « مردم» است. نگاهش روى روزنامه هاى ديگر مى چرخد، در صفحه اول يكى ديگر از روزنامه ها واين بار به نقل از عضو شوراى مركزى يك حزب سياسى تأكيد شده است: « مردم» ، پيش از هر چيز « خواستار اصلاحات سياسى » بودند، اما برخوردهاى اقتدار طلبانه ، مطالبات مردم را با ناكامى مواجه ساخت واينك افكار عمومى درسكوتى معنا دار فرو رفته است.
باز هم نگاهش را از لابه لاى تيترها وعكس هاى روزنامه ها عبور مى دهد وهربار به اظهار نظرهاى متنوع ترى از جانب « افكار عمومى» برمى خورد.بارها اين عبارت از زير نگاهش مى گذرد كه «مردم مى گويند...» و « مردم مى خواهند...» ويا اينكه « افكار عمومى خواستار آن است كه ...» . هر بار هم پس از مرور اين نقل قولها، از خود مى پرسد « آيا واقعاً افكار عمومى همين را مى گويند ومى خواهند كه اين چهره هاى سرشناس سياسى واجتماعى ادعا مى كنند؟
او يكى از همين مردم است وبهت و حيرت نهفته درنگاهش نسبت به اظهار نظر هاى متنوع از جانب افكار عمومى را مى توان در چشمان بسيارى از مردم رد يابى كرد، حيرتى كه ناشى از يك سؤال اساسى است: « افكار عمومى چه مى گويد وچگونه مى توان به شناختى صحيح از آن دست يافت؟»
افكار عمومى به يك تعبير، ذهنيت، نگرش وشايد هم احساس فراگير درجامعه نسبت به موضوعات مختلف است.
« سيد محمود ابطحى» نماينده خمينى شهر درمجلس ، افكار عمومى را واكنش وانعكاس ذهنى افراد يك جامعه درقبال مطالبات ودغدغه هاى آن جامعه مى داند. «الهام امين زاده»، نماينده تهران ، تأكيد مى كند در تعريف افكار عمومى بايد باورها و ذهنيت هاى واقعى مردم را از شايعات افواهى جداكرد. او مى گويد: « نمى توانيم هرگونه نظرى را كه به صورت شايعه پخش مى شود به عنوان افكار عمومى قلمداد كنيم، بلكه افكار عمومى را بايد مجموعه اعتقادات واقعى مردم دانست»، اما صرف نظر از تعريفى كه به لحاظ تئوريك مى توان براى افكار عمومى ارائه كرد بايد به كاركردهاى افكار عمومى ومنافع سرشارى كه درهمراه شدن با افكار عمومى يا مصادره به مطلوب آن نهفته است نگاهى دقيق انداخت.
شايد يافتن پاسخ براى اين سؤال كه « برآورد دقيق افكار عمومى چه تأثيرى درسرنوشت كشور دارد؟» اهميت ولزوم طراحى روشهايى براى به دست آوردن شناخت دقيق از افكار عمومى را شفاف تر كند.
به گفته نماينده خمينى شهر، تنها درصورتى به واكنش هاى سازنده عمومى نسبت به مهمترين موضوعات كشور مى توان اميدوار بود كه آمادگى ذهنى لازم نسبت به اين موضوعات درسطح جامعه وجود داشته باشد، لذا براى تخمين زدن واكنش هاى عمومى نسبت به مسائل ، پيوسته بايد برآوردى دقيق از افكار عمومى و احتمالاتى كه دراين رابطه وجود دارد دراختيار داشته باشيم. اما پيش از به اجرا گذاشتن روشهايى براى تخمين زدن افكار عمومى، مراحل مهم تر ديگرى نيز قابل پيش بينى است. در واقع مى توان پيش از آنكه افكار عمومى به اعلام نظر بپردازد، ابعاد مختلف مسائل را برايش شكافت. اين رويه اى است كه بسته به اطلاعاتى كه به عموم مردم مى رسد، ممكن است پيامدهاى مثبت يا منفى داشته باشد، چه آنكه اطلاع رسانى صادقانه به جامعه، افكار عمومى را به استنتاجى واقع بينانه مى رساند و تبليغات غير واقعى، افكار عمومى را منحرف مى سازد. اين نكته اى است كه الهام امين زاده عضو كميسيون امنيت ملى و سياست خارجى مجلس شوراى اسلامى به آن اشاره مى كند. او مى گويد: «اگر يك سيستم سياسى و اجتماعى بخواهد مردم را با خود همراه كند، بايد اهداف و عملكردش را براى مردم تشريح كند. در اين صورت وقتى مردم نسبت به مهم ترين تصميمات كشورى، توجيه باشند، طبعاً خيلى راحت تر مى توان به نقطه نظرات آنها پى برد و ضريب همراهى افكار عمومى با نظام سياسى و اجتماعى را افزايش داد.» «سيد حسن عباسى» نماينده محلات و دليجان نيز چنين مى گويد: «ما مدعى هستيم نظامى ايدئولوژيك داريم، لذا بر ما واجب است كه به محورهاى اعتقادى نظام سياسى مان، وفادار باشيم، بر اين اساس تحصيل رضايت مردم يك ضرورت است و ضرورى است كه پيوسته از نوع نگاه مردم به عملكرد نظام سياسى كشور، مطلع باشيم.»
به بيان صريح تر بايد گفت اگر از نگاه اعتقادى نيز به مسأله افكار عمومى بنگريم، بايد اذعان كنيم مطلع بودن از واقعيتهاى افكار عمومى، امرى واجب است. عباسى در تشريح ديگر علل ضرورى بودن شناخت افكار عمومى مى گويد: «براى هدايت جامعه، بايد نقاب از چهره آن برداشته شود. بايد به جامعه اجازه داد حرفهاى نهفته در درون خود را بازگو كند، در واقع بايد افكار عمومى را شفاف كرد و آن را شناخت.»
عضو كميسيون فرهنگى مجلس ادامه مى دهد: «عريان بودن افكار عمومى كمك مى كند پيش از بروز تنش ها و ناهنجاريهاى اجتماعى براى كنترل و مهار آن بايد اقدام مناسب صورت پذيرد. مردم بايد قادر باشند مطالبات خود را از طريق روشهاى صحيح افكارسنجى به اطلاع مراجع تصميم ساز برسانند.»
سؤالى كه بلافاصله پس از ذكر ضرورتهاى شناخت افكار عمومى مطرح مى شود، راهها و روشهاى برآورد دقيق و صحيح افكار عمومى است. اين سؤال به ويژه پس از آن اهميت مى يابد كه صاحبان كرسى هاى قدرت، فعالان سياسى، ارباب رسانه ها و به طور كلى بسيارى از افراد و جريانهايى كه از مصادره افكار عمومى به نفع خودشان، سود مى برند، درصدد بر مى آيند خود را نماينده واقعى و تام و تمام ايده ها و گرايشهاى افكار عمومى معرفى كنند. در يك نظام اجتماعى كه در آن نمايندگى افكار عمومى، يك امتياز مهم و تعيين كننده محسوب مى شود، مصادره به مطلوب افكار عمومى يك آفت و تهديد هميشگى است، كما اينكه در كشورمان طى سالهاى اخير و به موازات رشد برخى ارزشهاى سياسى و اجتماعى نظير اتكا به افكار عمومى، گروهها و جريانهاى مختلف ادعاى نمايندگى افكار عمومى را، پيوسته به دنبال خود يدك كشيده اند و در يك نتيجه گيرى منطقى بايد اذعان كرد صحت ادعاى بخشهاى قابل ملاحظه اى از اين جريانات باطل و مردود است. چه اينكه منطقاً افكار عمومى نمى تواند در آن واحد با دو جريان غير همسو، موافق باشد. به اين ترتيب يافتن روشهايى علمى و صحيح براى برآورد آرا و تمايلات عمومى ضرورتى انكارناپذير است.
در اين باره، صرف نظر از «انتخابات» به عنوان تعيين كننده ترين روش اعمال خواست عمومى، مى توان به برخى ديگر از روشهاى علمى و متداول دنياى امروز نيز نيم نگاهى انداخت.
به گفته محمود ابطحى نماينده خمينى شهر، نظرسنجى هاى علمى، بهترين روش براى دستيابى به برآوردى صحيح از افكار عمومى است. وى مى گويد: «با روش هاى صحيح آمارى و جمع آمارى اطلاعات از گروه هاى مختلف اجتماعى مى توان به اين جمع بندى واقعى رسيد كه گروه هاى مختلف در جامعه، چه نظرى دارند.» وى ادامه مى دهد: «در نظرسنجى ها بايد با فرم هايى كه به صورت كاملاً فنى طراحى شده اند، به سراغ اقشار مختلف مردم رفت و بدون آنكه عاملان نظرسنجى در صدد برآيند، آرا و نظرات خود را اعمال كنند، طرح سؤالات و گرفتن پاسخ ها و در نهايت با جمع بندى علمى اين پاسخ ها، مى توان به تصويرى مطابق با واقعيت در مورد افكار عمومى دست يافت.
الهام امين زاده مى گويد: «به دست آوردن تصويرى واقعى از افكار عمومى نيازمند كارهاى كارشناسى دقيق است زيرا مشاهده مى كنيم برخى چهره هاى سياسى و اجتماعى، مطالبات و خواست هاى عمومى را به گونه اى عنوان مى كنند كه با واقعيت فاصله زيادى دارد. در واقع حرف مردم يك چيز است و مدعاى برخى چهره هاى سياسى و اجتماعى، چيزى ديگر.»
از سوى ديگر اين چهره ها و عناصر، هوادارانى نيز دارند، لذا براى آنكه بتوانيم تفكيكى ميان نقطه نظرات يك فرد يا جريان سياسى ـ اجتماعى با آرا و نظرات عموم مردم قائل شويم، هيچ چاره اى جز توسل به روش هاى علمى و واقع بينانه نداريم كه يكى از مهمترين آنها نظرسنجى هاى دقيق و كارشناسانه است.
عباسى نماينده محلات در تشريح ويژگى هاى نظرسنجى هاى كارشناسانه مى گويد: «بايد تفاوت و تمايز ميان گروه هاى مختلف اجتماعى را به رسميت بشناسيم. طبيعى است كه نگاه قشر دانشجو، كشاورز، كارگر يا نخبگان نسبت به يك موضوع واحد، يكسان نيست، درصد اين اقشار و نحوه پراكندگى آنها در جامعه نيز يكسان نيست و اينها مسائلى است كه در نظرسنجى ها و بالطبع قضاوتى كه پس از انجام نظرسنجى ها صورت مى گيرد بايد لحاظ شود.»
عباسى تصريح مى كند: «وقتى مى گوييم مردم به دنبال توسعه اقتصادى هستند به يك اعتبار درست مى گوييم زيرا بخش هايى از جامعه آنچنان درگير مسائل معيشتى خود هستند كه واقعاً دغدغه اى جز معيشت و اقتصاد ندارند، به همين منوال وقتى مى گوييم مردم نيز خواستار توسعه سياسى هستند، خلاف واقع نگفته ايم، زيرا قشرهايى از جامعه واقعاً دغدغه سياسى دارند. بر اين اساس واقعيتى كه بايد بر آن تأكيد و اصرار ورزيد، اين است كه در نظرسنجى ها بايد به تفكيك هايى كه ضرورتاً ميان بخش هاى مختلف جامعه وجود دارد توجه داشت.»
اما نظرسنجى ها در عين حالى كه مى توانند علمى ترين و مناسب ترين روش براى برآورد افكار عمومى باشند، در معرض تهديد آفات مختلفى نيز هستند. يكى از رايج ترين اين آفات كه طى سال هاى اخير بيش از گذشته خود را نمايان ساخته، نوع انتخابى است كه درمورد جامعه آمارى به عمل مى آيد. بارها مشاهده شده است نهاد يا تشكيلات متولى يك نظرسنجى، سؤالات خود را از اعضاى اجتماعاتى پرسيده اند كه پيشاپيش، پاسخ آنها در جهت منافع «عامل نظرسنجى» ارزيابى مى شده است.
براى مثال اينكه يك گروه، فرم هاى نظرسنجى را در ميان شركت كنندگان يك ميتينگ هفتگى توزيع كند و يا اينكه يك حزب سياسى، با جمع آورى نظرات مردم از طريق كانال هاى ارتباطى خود با شهرهاى مختلف، (شاخه هاى استانى حزب) آراى يك جامعه آمارى محدود را گردآورى كند، طبيعتاً نتيجه اى جز دستيابى به يك نظرسنجى جهت دار و غيرواقع بينانه به دنبال نخواهد داشت.
به تعبير ديگر، پيش داورى در نظرسنجى، اين روش علمى و صحيح برآورد افكار عمومى را به شيوه اى ناكارآمد و انحرافى تبديل مى كند.
اينگونه است كه گاهى مشاهده مى شود عضو شاخص يك حزب سياسى يا يك فعال اجتماعى با استناد به برخى نظرسنجى ها، اعلام نظرهايى مى كند كه آشكارا با خواست ها و افكار عمومى كشور، منطبق نيست. اظهارنظرهايى از سوى چهره هاى سرشناس سياسى و اجتماعى كه آنچنان در تعارض با افكار عمومى است كه مردم را انگشت به دهان مى كند.