شيده لالمى

در اروپا چنين پروژه هايى به دليل گرانى سوخت
و مغايرت با اصول شهرسازى، كمتر اجرا مى شود
چهار، سه، دو، يك، تمام شد؛ «تهران، بدون چراغ قرمز». از اين سر تا آن سر شهر بدون تكرار ثانيه هاى معكوس. بدون اضطراب سبز، زرد، قرمز.
مى گويند زمان پشت ثانيه هاى انتظار كندتر مى گذرد اما ديگر قرار نيست كسى پشت تقاطع هاى كوچك و بزرگ، ثانيه هاى سبز و قرمز را شمارش كند. شهر، بى چراغ مى شود و تقاطع ها بى توقف. مى گويند تاريخ مصرف طرح هاى ديگر گذشته و زمان، زمان حذف چراغ قرمزهاست.
ديگر پايتخت نشينان مى دانند كه تنها سه ماه ديگر كافى است تا جاى چراغ هاى سبز و قرمز بيش از ۴۰ تقاطع شهرشان را دوربرگردان هاى سيمانى پر كند. مسؤولان و برنامه ريزان حوزه حمل و نقل و ترافيك تهران مى گويند اجراى دوربرگردان يكى از ساده ترين و كم هزينه ترين طرح هايى است كه توانسته معضل ترافيك سنگين تقاطع هاى بزرگ را حل كند و از همين رو اين پروژه تا حذف چراغ قرمز يكصد تقاطع تهران ادامه مى يابد.
راه گريزى نيست. شريان هاى حياتى تهران بسته است. ترافيك سنگين شامگاهى و صبحگاهى در بزرگراه هاى تهران و بى نتيجه ماندن طرح هاى پيشين شهردارى براى روان سازى ترافيك پايتخت در نهايت، شرايط را به گونه اى رقم زده كه مسؤولان در آخرين برنامه ها با ايجاد دوربرگردان هاى همسطح در فاصله چند مترى تقاطع ها نسبت به حذف بسيارى از چراغ قرمزهاى شهر اقدام كنند. گرچه حذف چراغ قرمزها موجب روان سازى ترافيك در برخى محورهاى پرتردد تهران شده اما تعميم اين سياست در گستره وسيعى از تهرا ن واكنش هاى متفاوت كارشناسان و صاحب نظران حمل و نقل و ترافيك شهرى را برانگيخته است.
كارشناسان شهرى هشدار مى دهند ترافيك تهران از دشوارى هاى پيچيده اى رنج مى برد وانتخاب مسير خطا وتعميم هاى نادرست دربرنامه ريزى هاى كوتاه مدت، برحجم اين دشوارى ها درآينده نزديك افزوده ومديريت ترافيك تهران را با انبوهى از مشكلات ناشناخته ديگر مواجه مى كند. نگاهى گذرا به كارنامه دوساله شهردار تهران نشان مى دهد كه با اندكى اغماض برنامه ريزى براى مواجهه با بحران فزاينده ترافيك، مهم ترين دغدغه مديريت شهرى پايتخت طى دو سال اخير بوده است. با اين همه پيشنهاد طرح زوج وفرد كردن خودروها، تغيير ساعات كار اداره هاى دولتى، انتقال نمايشگاه بين المللى، احداث خطوط مونوريل و وارد كردن صدها دستگاه اتوبوس وتاكسى به ناوگان حمل ونقل عمومى هنوز اثر چشمگيرى بر روان سازى ترافيك تهران نداشته است وشايد از همين روست كه مديران طى ماه هاى اخير بيش از گذشته به اجراى طرح هاى مقطعى ومنطقه اى ترافيكى مانند اصلاح هندسى چهار راه ها وتكرار تجربه حذف چراغ قرمزها درتقاطع هاى مهم وگلوگاه هاى پرترافيك اميدوارتر شده اند.
دكتر« حميد بهبهانى» معاون حمل ونقل وترافيك شهردارى تهران حذف چراغ قرمزها درتقاطع هاى مختلف پايتخت را بخش مهمى از برنامه هاى ساماندهى ترافيك تهران مى داند ومى گويد:« برنامه هاى مختلفى براى ساماندهى ترافيك تهران پيش بينى شده كه اصلاح هندسى تقاطع ها از آن جمله است اما حذف چراغ و پليس درتقاطع ها و بزرگراه ها كمك شايانى به روان سازى ترافيك كرده است و تجربه نشان مى دهد كه اجراى دوربرگردان يكى از ساده ترين طرح هايى است كه توانسته درروان سازى ترافيك مثمر ثمر باشد.»
«بهبهانى» ، معتقد است با حذف چراغ قرمزها امكان استفاده ازحداكثر ظرفيت شبكه موجود حمل ونقل تهران فراهم مى شود وبراساس همين ديدگاه تأكيد مى كند درصورتى كه زمينه اجراى طرح دوربرگردان درخيابان ها فراهم باشد، چراغ راهنمايى همه تقاطع هاى شهر حذف مى شود. اجراى دوربرگردان درتهران به گفته اين مقام مسؤول ۶۰ ميليون تومان هزينه دارد، در صورتى كه استفاده از روشهاى ديگر براى حذف چراغ يك تقاطع نيازمند صرف اعتبارات چند ميليارد تومانى است.
بيش از ۲۰ شريان اصلى تهران شامل بزرگراه، بلوار و چهارراههاى پرتردد تحت تأثير سياست جديد شهردارى در حذف چراغ قرمزها شرايط تازه اى براى عبور و مرور خودروها در تهران ايجاد كرده اند. گرچه اين تجربه از ديدگاه مسؤولان اين دستگاه توانسته نقش چشمگيرى در بهبود وضعيت ترافيك تهران به خود اختصاص دهد اما از ديدگاه ديگر كارشناسان حوزه حمل ونقل، جدا از اقدامات انجام شده در مسير دسترسى هاى محلى، ايجاد چپ گردهاى همسطح در لاين سوم بزرگراهها از نظر اصول علم ترافيك پذيرفته شده نيست.
مهندس «حسن شهيدى» متخصص شهرسازى و حمل و نقل در اين باره مى گويد: «در خط عبورى ۳ بزرگراه ها سرعت مجاز براى حركت ۱۱۰ كيلومتر در ساعت است و هيچ ديدگاه علمى ايجاد دوربرگردان هاى همسطح در اين خط را تأييد نمى كند. به ويژه شرايطى كه در حال حاضر وجود دارد ناقض ديدگاههاى تئوريك در اين بخش است، چراكه دوربرگردان هاى فعلى حداكثر با قوس ۶ تا ۷ متر با تعريض بخش هايى از اتوبان (به شكل گلابى) ايجاد شدند و رانندگان براى دور زدن ناچارند سرعت را از ۱۱۰ تا مرز ۳۰ كيلومتر در ساعت كاهش دهند.»
از ديدگاه اين كارشناس حمل و نقل و ترافيك، حذف چراغ قرمزها و ايجاد چپ گردهاى همسطح بدون مطالعات كارشناسى و ارزيابى هاى دقيق مى تواند كاهش ضريب ايمنى، افزايش استهلاك و مصرف سوخت را به همراه داشته باشد. چنانچه شهيدى مى گويد در كشورهاى اروپايى به دليل گرانى و محدوديت سوخت و احترام به اصول تخصصى شهرسازى اين پروژه ها كمتر اجرا شده و چنين طرح هاى ترافيكى را بايد الگوبردارى غلطى از كشورهاى عربى دانست كه اغلب با محدوديت سوخت مواجه نيستند و اين در حالى است كه ايران براى مصرف بيش از ۲۶ ميليارد ليتر سوخت سالانه حدود ۲۰۰۰ ميليارد تومان يارانه مى پردازد.
شهيدى تأكيد مى كند ايجاد دوربرگردان هاى فعلى در بزرگراهها و حذف چراغ قرمز تنها موجب انتقال ترافيك به نقطه اى ديگر و ايجاد گرههاى كور ترافيكى تازه به ويژه در گلوگاهها شده است.
دكتر «حسن زيارى» عضو شوراى اسلامى شهر تهران و متخصص حمل و نقل ترافيك اما نظر ديگرى دارد. «زيارى» معتقد است وجود چراغ قرمز كاركرد اصلى بزرگراهها يعنى حركت سريع را مختل كرده است.
وى مى گويد: «هدف اصلى اين است كه با مدل سازى و مطالعات كاركرد اصلى بزرگراهها را به آنها برگردانيم كه البته اين كار با پيگيرى هاى بعدى و اصلاح و رفع نواقص همراه است.»
گفته هاى «زيارى» درحالى عنوان مى شود كه به اعتقاد «رضا كيانى» از ديگر كارشناسان حمل و نقل و ترافيك، به طور كلى ايجاد چپ گردهاى همسطح خود مى تواند عامل اصلى كندى حركت در بزرگراههاى تهران باشد. «كيانى» مى گويد: «حداكثر سرعت با ايجاد چپ گردها كاهش مى يابد، چرا كه با توجه به ترافيك تهران كافى است مسير جنوب به شمال بزرگراه با ترافيك سنگين يا حتى روان مواجه شود، در اين صورت صف طويلى از خودروها پشت چپ گرد شكل مى گيرد، بنابراين با يك محاسبه ساده ما تنها مكان توقف خودروها را از پشت چراغ قرمز به پشت چپ گردها منتقل كرده ايم؛ ضمن اينكه با توجه به تجربه هاى گذشته و فرهنگ ترافيكى حاكم در جامعه ترافيك يك خط، دو خط عبورى ديگر بزرگراه را نيز تحت تأثير قرار مى دهد؛ درست مثل تجربه اى كه در مورد ورودى و خروجى بزرگراه همت و ترافيك سنگين صبحگاهى و شامگاهى مسير شمال به جنوب بزرگراه مدرس و گره كور ترافيكى آن، حدفاصل خيابان دستگردى تا پل همت وجود دارد.»
تجربه حذف چراغ قرمز تقاطع ها در تهران به سرعت ادامه مى يابد و به اعتقاد «كيانى» هرچند اين تجربه در برخى محورهاى تهران، نتايج مطلوبى به همراه داشته، اما تعميم حساب نشده اين طرح به همه تقاطع هاى پرتردد به شكست آن مى انجامد.
وى مى افزايد: «مديريت شهرى تهران طى سالهاى گذشته همواره سعى داشته با طرح هاى ضربتى و كوتاه مدت، ترافيك تهران را مديريت كند و همواره به جاى بهره گيرى از تجربه هاى پذيرفته شده و موفق جهانى، پروژه هايى را انتخاب كند كه آثار منفى بلندمدت آن بيش از گذشته بر بحران ترافيك تهران افزوده است.»
به گفته كارشناسان حمل و نقل ترافيك براساس اصول تخصصى و علمى ايجاد چپ گرد در مسير بزرگراه بايد غير همسطح باشد، مانند تجربه اى كه در تقاطع بزرگراه شيخ فضل الله نورى و يادگار امام (ره) وجود دارد، اما به نظر مى رسد شهردارى راه آسانتر، يعنى ايجاد تقاطع هاى همسطح را انتخاب كرده، ولو اينكه با اصول شهرسازى در تناقض باشد.
دكتر «نادر شريعتمدارى» رئيس كميسيون برنامه و بودجه شوراى اسلامى شهر تهران و استاد دانشگاه در پاسخ به اين انتقاد مى گويد: «تهران براساس اصول شهرسازى ساخته نشده كه قرار باشد با اصول صرفاً علمى و كتابخانه اى براى آن برنامه ريزى كرد، ضمن اينكه قرار نيست حذف چراغ قرمزها در تهران معجزه كند، بلكه اين اقدام تنها مسكنى است كه زمان درمان را به تأخير مى اندازد.»
«شريعتمدارى» با تأييد بر اين نكته كه نبايد تجربه حذف چراغ قرمزها با برنامه اى شتابزده به مناطق مختلف تهران تعميم داده شود، گفته هاى خود را اينگونه ادامه مى دهد: «متوجه ابعاد مختلف اجراى اين طرح در تهران هستيم، اما هنوز پيامدهاى كوتاه مدت و بلندمدت اين طرح روشن نيست. ممكن است حذف چراغ قرمزها حتى رفتار ترافيكى افراد را تغيير دهد و بر همين اساس به شهردارى تهران اعلام كرده ايم كه اين پروژه با دقت بيشترى دنبال شود، اما منتقدان هم فرصت دهند تا پيامدهاى اين طرح مشخص و اصلاح شود و بعد قضاوت كنند.»
حذف چراغ قرمز ها وايجاد حركت پيوسته، سرعت رسيدن خودروها به گلوگاه ها را افزايش داده و اكنون براثر حذف چراغ قرمز هاى بزرگراه چمران، ترافيك در دو منطقه ميدان توحيد و پل پارك وى به طرز پيش بينى نشده اى، بحرانى شده است.
«زيارى» با تأييد اين نكته مى گويد: «به هر حال بايد تمهيداتى براى اين مناطق انديشيده شود و با طرح هاى جديد ترافيك اين مناطق را مديريت كرد.»
طرح حذف چراغ قرمز ها در تهران جدا از پيامدهاى ناشناخته ترافيكى، در افزايش مصرف سوخت، تعداد تصادفات، ميزان تخلفات، آلودگى هاى زيست محيطى، استهلاك خودروها و ايمنى راه ها تأثير گذار است اما ابعاد اين تأثير گذارى مشخص نشده و از همين روست كه كارشناسان با انتقاد از ارائه نشدن اطلاعات شفاف در اين مورد، حذف چراغ قرمزها را نمونه اى ديگر از آزمون و خطاى شهردارى در شهرى مى دانند كه ديگر جايى براى تكرار اشتباه ندارد.
«شهيدى» در اين باره مى گويد: «اجراى چنين طرح هايى نياز به مطالعات ميدانى قبل و بعد دارد و اين درخواست غير موجهى از سوى كارشناسان كشور نيست اما شرايط به گونه اى شده است كه با درخواست طرح و مطالعات از شهردارى، بلافاصله اتهام مخالفت با طرح هاى عمرانى و سياسى كارى به افراد زده مى شود.» يكصد تقاطع تهران دير يا زود بى چراغ مى شود، بى اضطراب ثانيه هاى معكوس اما كارشناسان شهرى نسبت به تصميم گيرى شتابزده مديريت شهرى در اجراى اين طرح بدون برآورد پيامدهاى اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى هشدار مى دهند و در اين ميان «شهيدى» تنها يكى از اين كارشناسان است كه مى گويد: «تجربه نشان داده حركتهاى شتابزده و بدون پشتوانه تحقيقاتى نتيجه اى جز اتلاف سرمايه و زمان ندارد. معتقدم ادامه اين طرح با چشم انداز فعلى تهران را به مصيبتى مبتلا مى كند كه دوباره مديران مجبور مى شوند بزرگراه ها را به حالت نخست بازگردانند.»
آمارها مى گويند پايتخت نشينان روزانه ۱‎/۶ ميليارد تومان زيان كندى ترافيك را مى پردازند. هر روز ميان بزرگراه هاى با چراغ و بى چراغ ۵ ميليون ليتر بنزين هدر مى رود و شايسته نيست در شهرى كه سرعت متوسط حركت - بر اساس آخرين آمار ارائه شده از سوى سازمان حمل و نقل ترافيك- به ۲۱ كيلومتر در ساعت رسيده، بار سنگين آزمون و خطاى مديران شهرى هم بر دوش پايتخت نشينان سنگينى كند و انگار زود است كه بپرسيم چراغ قرمزها كى بر مى گردند...