گروه پژوهشهاى تاريخى
زيرنظر: محسن ميرزايى
دولت بابل
بابلى ها از نژاد سامى هستند. با بل در بين النهرين در كنار رود فرات قرار داشت. با بل به معنى دروازه خداست. در سال ۲۰۰۰ پيش ازميلاد مسيح سلسله سومريان باستان از هم پاشيد. در سال ۱۹۰۰ پيش ازميلاد عيلامى ها بين النهرين را به تصرف خود درآوردند. با درگيرى طولانى سومرى ها در جنوب و بابلى ها در شمال بين النهرين، سرانجام اقتدار بابلى ها تحت سلطه حمورابى در سال ۱۷۶۳ پيش از ميلاد تثبيت شد.
در زمان حمورابى شيوه جديد مديريت كه تمركز قدرت در مركز و دربا ر بود به كار گرفته شد و قدرتى كه در اختيار فرمانروايان ولايات بود به پادشاه تفويض شد و حكومت پادشاهى مدعى داشتن سرمنشأ الهى شد.
ابهت بابل در دنياى قديم آنچنان بود كه در دولت هاى بعدى دنياى قديم اثرگذار شد به ويژه قوانين حمورابى كه در حفريات شوش يافته شده و اكنون در موزه «لوور» پاريس است. قوانين حمورابى مربوط به زراعت، آبيارى، كشتيرانى، خريد و فروش برده و مجازات ها وارث و ازدواج است. وجود چنان قوانين مدونى در آن عهد نشانه تمدن عالى اقوام قديمى خاورميانه است. دوران تسلط بابلى ها در مآخذ خارجى از ۱۹۰۰ تا ۱۱۰۰ پيش از ميلاد به ثبت رسيده است.
دولت آشور
دولت مهم ديگرى كه در خاورميانه قديم تشكيل شد دولت آشور بود. آشورى ها از نژاد سامى بودند. آشور در آغاز تابع بابل بود. در سال ۱۸۰۰ پيش از ميلاد فرمانروايان اوليه آشورى شهرهاى آشور، نينوا و اربيل را متحد كردند و تاريخ از سلسله هاى پادشاهى آشور بعد از سال ۱۴۲۰ پيش از ميلاد ياد مى كند. نخستين پايتخت آشور در شهر آشور بود كه در ساحل رود دجله در جنوب موصل امروزى قرار داشت . بعدها پايتخت به شهر «شاروكين» و سپس به نينوا منتقل شد.
تاريخ نويسان تأكيد مى كنند كه آشور در آغاز يكى از استان هاى كشور بابل بود. آشورى ها وقتى كه متحد گرديده و از بابل جدا شدند چون سرزمينشان مانند بابل حاصلخيز نبود ناچار شدند كه از دسترنج ديگران استفاده كنند، اين بود كه باج گيرى و دست اندازى به سرزمين هاى ديگر را در پيش گرفتند. و نتيجتاً دولت آشور يك دولت حرفه اى جنگجو و متجاوز شد. از خصايص آشورى ها شقاوت و بى رحمى آنها نسبت به دشمنان است. آشور حدود هزار سال دوام كرد وحدود كشور از خاور و باختر توسعه يافت و لبنان و سوريه و فلسطين و مصر امروزى در تصرف آشوريان بود. آشور سرانجام مغلوب دولت ماد شد و سامى نژادان مقهور آرياييان شدند.
كشور ماد
تاريخ نويسان غربى «دياكو» يا «ديااكو» را كه دهقان زاده اى در سرزمين ماد بود، مؤسس سلسله پادشاهى ماد مى دانند. ماد كه در محدوده همدان فعلى بود، در آغاز تحت تسلط آشوريان بود و به پادشاه آشور باج مى داد. مادى ها كه در فكر استقلال خود بودند، دريافتند كه با سپاهيان تعليم نديده نمى توانند در برابر نظاميان تربيت شده آشورى مقاومت كنند، لذا به تأسيس ارتش حرفه اى روى آوردند و سواره نظام و پياده نظام تربيت كردند تا آنجا كه سواره نظام ماد از سواركاران آشورى پيشى گرفتند و كار بدانجا كشيدكه «هوخشتره» پادشاه ماد، نينوا پايتخت آشور را محاصره كرد و اگر ماجراى هجوم «سكا» ها نبود، بين النهرين را رها نمى كرد، ولى هجوم اين قوم كه موجب تسلط ۲۸ ساله آنها بر ايالت ماد شد، فتوحات او را ناتمام گذاشت.
تا آنكه «هوخشتره» پادشاه و سركردگان «سكا» ها را ميهمان كرد و درحالى كه همه آنها مست بودند، در آن ميهمانى به دستور «هوخشتره» كشته شدند.
مادها در زمان همين پادشاه با بابل متحد شدند و نينوا را محاصره كردند و پادشاه آشور كه تا آخرين لحظه مقاومت كرده بود، خود و خانواده اش را در آتش سوزانيد و نينوا كه از بزرگترين شهرهاى دنياى قديم بود، آنچنان ويران شد كه اثرى از آن باقى نماند.
جغرافى دانهاى عهد قديم، ماد را به دو ناحيه تقسيم كرده اند: ماد بزرگ و ماد كوچك.
ماد بزرگ عبارت بود از گروس، همدان، كرمانشاه، قزوين، عراق، اصفهان، نهاوند، رى تا درياى خزر و ماد كوچك آذربايجان امروزى است.
تاريخ نويسان يونانى تشكيل دولت ماد را مربوط به سال ۷۰۱ پيش از ميلاد مى دانند.
مرحوم حسن پيرنيا و مرحوم عباس اقبال آشتيانى در كتاب «تاريخ ايران» مى نويسند:
«بزرگ شدن دولت ماد با آنكه عمر آن كوتاه بود، به سان واقعه مهمى در تاريخ دنياى قديم تلقى شده است، زيرا در طول تاريخ اين نخستين بار بود كه مادى هاى آريايى نژاد تسلط مردمان سامى نژاد را در آسياى غربى متزلزل كرده و زمينه سلطه مردمان آريايى نژاد ديگر را در دنياى آن زمان هموار كردند.»
ظن قوى اين است كه مادها يك نوع تمدن عالى داشته اند، زيرا «پارس» ها بسيارى از چيزها از جمله لباس خود را از مادها اقتباس كردند و شكى نيست كه زبان مادها با زبان پارس قديم يك زبان بوده است.
به عقيده مورخين خارجى، پارس ها و مادها در بسيارى چيزها به هم شبيه بوده اند، چنانكه مورخين يونانى انقراض دولت ماد و بزرگ شدن پارس را يك واقعه داخلى ايران مى دانستند و از اين رو جنگهاى ايران و يونان را جنگهاى مادى ناميده اند و كلمه ماد را به جاى پارس تا يك قرن پس از انقراض دولت ماد به كار مى برده اند.
تذكر لازم:
در بررسى هاى سياسى، كشور مصر را اگرچه از نظر جغرافيايى در آفريقا قرار دارد، جزو خاورميانه منظور مى دارند و چون مصر نخستين كشورى است كه به زودى در اين سلسله گزارشها مورد بررسى قرار خواهدگرفت و از سوى ديگر، مصر باستان آنقدر مهم است كه نمى توان آن را در چند سطر خلاصه كرد، لذا پيشينه مصر قديم در شماره هاى بعدى اين سلسله گزارشها به تفصيل خواهد آمد. بدين ترتيب تاريخچه دولتهاى خاورميانه قديم در همين جا به پايان مى رسد.
ادامه دارد


منابع :
براى تهيه اين گزارش از متون زير استفاده شده است:

> مشرق زمين گاهواره تمدن ـ تأليف ويل دورانت
- Historical Atlas - Ancient Mesopotamia-Norman Bancroft Hunt Chekmark Books.
EARLY MAN
PERHISTORY AND THE CIVILIZATION OF ANCIENT NEAR EAST.
CHESTER G.STARR PROFESSOR OF ANCIENT HISTORY OF MICHIGAN
> دايرة المعارف مصاحب
> شرق نزديك در تاريخ ـ فيليپ خورى حتى ـ ترجمه قمر آريان پور (زرين كوب)
> ۸ مقاله در زمينه تاريخ ـ دكتر شيرين بيانى
> تاريخ ايران باستان ـ حسن پيرنيا ، عباس اقبال آشتيانى