سعيد پورزند

تن پوشها برتن، دستكش ها بردست، يقه ها برآمده و نفسهاى سرد همراه با ازدحام جمعيتى كه درجهات مختلف در رفت و آمد هستند نمايشى زنده از رفتارهايى كه صبحگاهان درحاشيه هاى خيابانهاى كلان شهرتهران به اجرا درمى آيد. البته بى توجه به آنچه كه درست درچند قدمى ما رخ مى دهد و گاه ابعاد فاجعه آميزى چون مرگهاى بى صدا را به تصويرمى كشد!
براستى با احساس سرمايى كه صبحگاهان برشهر سايه مى افكند، چقدر به وضعيت اسفبار افرادى انديشيده ايم كه شب پيش از آن بدون سرپناه درميان كارتن ها خزيده اند و يا به گوشه اى رفته و دررنج خود و از سرما؛ «مچاله» شده و «سر» ها را درزير لباسهاى مندرس و كثيف فروبرده اند. بى شك آنها نخفته اند چرا كه اگر هم قصد به خواب رفتن داشته باشند از فرط گرسنگى نمى توانند بياسايند. گرسنگى، بى پناهى، بيكارى و... اينها همان بى خانمانها هستند و به تعبيرى راندگان اجتماع يا محصول دگرديسى اجتماعى.
چگونه مى توان ناظر اين نوع پديده ها بود؟ چه كسى پاسخگوست؟ چنين وضعيتى تحت چه شرايطى پديدمى آيد؟ چه اقداماتى صورت گرفته و راهكارها چيست؟ پرسشهايى كه دراين گزارش، سعى شده بدانها پرداخته شود.
از ديد دكتر محمدهمايون سپهر، استاد دانشگاه عوامل گوناگونى در بروز اين پديده دخيل هستند؛ در دوران انتقال از جامعه سنتى و كشاورزى به اصلاحات ارضى اتفاقاتى رخ مى دهد و به عده اى زمين نمى رسد و بعضى هم به صورت اتفاقى در روستاها و يا شهرها كارمى يابند.
درنتيجه آن، سرگردانى ايجاد مى شود كه مى تواند تداوم يابد. جداى از اين، در مسأله حادث شده، مى توان به نقش انقلاب و سپس دوران گذر به جامعه صنعتى و مونتاژ و جنگ اشاره كرد. به طورى كه به خاطر تبعات جنگ، عده اى خانه و كاشانه و سرمايه خود را ازدست مى دهند و آواره مى شوند. ازنظر مسائل اجتماعى هم عواملى نظير اعتياد، از دست دادن كار، طلاق و رهايى از كانون خانواده و... به عنوان ديگر دلايل مؤثر در بروز پديده بى خانمانها به شمار مى آيند.
اين استاد دانشگاه مى افزايد: ما از نظر تاريخى قوانين مدونى دراين باره نداشته ايم و در دوران معاصر به لحاظ آنكه بحث تأمين اجتماعى مطرح است و دولتها موظف به ارائه خدمات اجتماعى هستند، اين موضوع كم كم مدنظر قرارمى گيرد. هم اكنون تمام سعى دولت و سازمانهايى نظير سازمان تأمين اجتماعى معطوف به تحت پوشش قرارگرفتن افرادى است كه درمحلى مشغول به كار هستند. البته اين كار نيز بر اساس ليست ارائه شده ازسوى كارفرما صورت مى گيرد و سعى مى شود افراد طبق قوانين و مقررات تحت سرپرستى قرار بگيرند و مهمترين مسائل آنان نظير بهداشت، كار، يك ماه مرخصى سالانه، حق عائله مندى و آسيبهاى حين كار لحاظ شود.
دكتر سپهر ادامه مى دهد: ازطرفى با افزايش درآمدهاى نفتى، وضعيت افرادى كه صاحب خانه، سرپناه يا آشيانه نيستند، آهسته آهسته مدنظر قرارگرفت واين فكر پديدآمد كه چارچوب الگويى براى بهره مندى چنين افرادى ازامتيازاتى كه ايجاد مى شود، شكل گيرد.
دراين ميان سازمان بهزيستى، كميته امداد و مؤسسات خيريه سعى كردند، اين افراد را پوشش بدهند.
زمانى كه صحبت از فعاليتهاى سازمان بهزيستى، كميته امداد و ديگر نهادها مثل فرماندارى و شهردارى تهران به ميان مى آيد توضيحات لازم درخصوص اين بحث ازسوى هريك از آنها ضرورى مى نمايد. با اين وجود از نظرات فرماندار تهران به دليل مشغله زياد و معاونت حمايت كميته امداد به خاطر مسافرت، بى بهره مانديم.
دكتر سيدهادى معتمدى مديركل دفتر آسيب ديدگان اجتماعى سازمان بهزيستى نيز مى گويد: براساس مصوبه شوراى عالى امور ادارى در سال ،۷۹ بحث مربوط به بى خانمانها و در راه ماندگان به شهردارى و كميته امداد ارجاع شده و مقوله هايى نظير بيماران روانى، كودكان خيابانى، زنان آسيب ديده و... به سازمان بهزيستى ارائه شده است.
آنچه مسلم است شوراى عالى ادارى براى اصلاح ساختارو ايجاد هماهنگى در فعاليت دستگاههاى اجرايى به منظور ارتقاى كارايى و بهبود روشهاى مربوط به مبارزه با تكدى گرى، شناسايى و تعيين وضعيت افراد بى سرپرست، گمشده، متوارى، درراه مانده و موارد مشابه و همچنين تنظيم وظايف دستگاههاى عمومى و دولتى، مصوبه يادشده را ارائه كرده است. برپايه تبصره ماده۲ اين مصوبه، تأمين محل و امكانات و تجهيزات موردنياز اردوگاه، توسط شهردارى صورت خواهدگرفت و به تشخيص استاندار از ساير امكانات و اعتبارات استان استفاده خواهدشد.
اعتبارات موردنياز مجتمع هاى اردوگاهى نيز ازمحل بودجه عمومى و كمكهاى مردمى تأمين خواهدشد. تعريفى كه از مجتمع اردوگاهى درمصوبه مذكور ارائه شده هم به نوبه خود قابل تعمق است؛ مجتمع اردوگاهى محلى است كه زيرنظر فرماندارى در شهرهاى بزرگ تشكيل و مسؤوليت نگاهدارى موقت، شناسايى وضعيت، گروهبندى و تعيين تكليف افراد موضوع اين مصوبه را به عهده دارد.» همچنين برپايه ماده ۳ مصوبه يادشده، شهردارى موظف است نسبت به شناسايى و جمع آورى و تحويل افراد، موضوع اين مصوبه به مجتمع و اردوگاهها اقدام نمايد.
درماده هفتم نيز به صراحت عنوان شده كه كميته امداد امام(ره) موظف است ضمن هماهنگى با مسؤول مجتمع اردوگاهى پوشش حمايتى و هدايتى لازم را براى افراد نيازمند، گمشده و متوارى و درمانده به عمل آورد.
با اين وصف و با توجه به آنچه ذكرشد، شهردارى و كميته امداد دراين باره مسؤوليت مستقيم دارند، نكته اى كه در ارتباط با نهاد دوم ناگفته مى ماند و درمورد نهاداول كه همان شهردارى است با پاسخ جالب توجهى مواجه مى شويم؛ « درحيطه وظايف شهردارى نيست. » مهندس اميررضا واعظى آشتيانى عضو شوراى شهر تهران با اعلام اين مطلب اضافه مى كند: در اين چند روزى كه هوا سرد بوده است نگران وضعيت اين افراد بى خانمان بودم. عقيده دارم كه چه در سطح دولتى و چه در سطح غيردولتى مسؤولان در مقابل اين جماعت مسؤوليت هايى دارند. البته حدود ۸۵ ـ۸۰ درصد از اين افراد را معتادين و ولگردها تشكيل مى دهند و عده اى هم كارگران فصلى هستند كه از دهات و شهرهاى دور به تهران مى آيند و به صورت گروهى در نقطه اى از شهر كه احساس امنيت كنند، تمركز مى يابند. البته پيدايش اين امر در تابستان بيشتر است و در زمستان هم افراد ديگرى هستند كه كارتن خوابى كرده و در كنار خيابان بيتوته مى كنند.
وى مى افزايد: در كشورهاى ديگر گرمخانه هايى تأسيس مى كنند البته نه به اين معنا كه هر شب بى خانمانها بتوانند از آنها استفاده كنند. درواقع اين گرمخانه ها به صورت موردى استفاده مى شوند ولى آنچه واضح است پديده كارتن خوابى در كل دنيا وجود دارد. با اين حال از آنجا كه ما ملتى عاطفى و نوعدوست هستيم از ويژگى ديگرى نسبت به ساير مردم دنيا برخورداريم و برهمين اساس افراد خير مى توانند در اين ارتباط مؤثر واقع شوند و مثل مشاركت در مسجدسازى و مدرسه سازى در مورد فوق نيز مشاركت نمايند. درواقع در جايى كه شايد وسع شهردارى، سازمانها و ارگانها نرسد آنها مى تواننددر ايجاد محيط هايى براى افراد بى پناه مشاركت نمايند البته اين موضوع را هم بايد لحاظ كرد كه ممكن است در سايه اين كار، چنين پديده اى رواج يا بد و امكان« خيابان خوابى » بيشتر شود. به همين خاطر بايد تدابير لازم انديشيده شود.
مهندس آشتيانى درپاسخ به اين پرسش كه آيا تاكنون مركزى براى نگهدارى از اين افراد تأسيس شده يا خير مى گويد: تاكنون به صورت رسمى وجود چنين مكانى را نشنيده ام و فكر نمى كنم هيچ ارگانى اقدام به اين كار كرده باشد. ما نمى توانيم سازمان خاصى را متهم كنيم و بگوييم آن سازمان بايد اين كار را انجام مى داده است. آنچه مسلم است چنين پديده هايى (كارتن خوابى) وجود دارد و اجتناب ناپذير است. ضمن اينكه از منظر مردم ناخوشايند به شمار مى آيد. دكتر معتمدى مديركل دفتر آسيب ديدگان اجتماعى سازمان بهزيستى از زاويه اى ديگر به بحث نگاه مى كند؛ « قبل از هر چيز بايد ديد اين امر چطور اتفاق مى افتد. من به عنوان يك روانپزشك مى گويم كه بسيارى از اين افراد بيمار روانى هستند و به شكل بيمار روانى رها شده اند. همچنين افراد سالمندى كه خانواده ندارند و يا افراد بيكار دراين گروه هستند. در اين ميان شرايط جبرى اجتماعى مثل جنگ و خرابى هاى وسيع تعداد بى خانمانها را افزايش مى دهد. البته بايد در نظر داشت كه فقر تنها فقر مالى نيست و در اين ارتباط فقر اجتماعى، فقر تأمين اجتماعى، فقر قوانين اجتماعى و فقر حمايتى مورد توجه است. »
وى مى افزايد: مهمترين اصلى كه در مورد بى خانمانها مطرح است، بحث قانون تأمين اجتماعى است و اينكه حقوق شهروندى چيست؟ به عنوان مثال، در افغانستان ممكن است زنده ماندن حقوق شهروندى باشد ولى در سوئيس يا بعضى كشورهاى خاص حتى شرايط تفريحات و ازدواج را دولتها يا نهادهاى خاص بايد تأمين كنند. حال بايد ديد ما از چه قوانينى برخوردار هستيم؟ ما قانون تأمين اجتماعى نداريم درحالى كه يكى از وظايفى را كه براى وزارت رفاه قائل هستم، همين قانون است و اينكه يك شهروند از چه حقوق انسانى و رفاهى برخوردار است.
دكتر معتمدى ادامه مى دهد: درست است كه دولت بيكارى را كاهش داده، مسكن ارزان قيمت تأسيس مى كند، به دنبال افزايش ظرفيت دانشگاهها، وام مسكن و يا هر كار ديگرى هست اما بايد ديد آيا هر گام دولت قطعاتى از يك«پازل» اجتماعى است و يا براساس نيازسنجى و فشار جامعه، اقداماتى صورت مى گيرد يا خير؟ به هر حال اگر ما قانون تأمين اجتماعى را بيابيم، بعد مى دانيم چه بايد انجام دهيم.
دكتر سپهر هم با اشاره به اينكه نياز به يك طرح ملى، در اين خصوص احساس مى شود، مى گويد: از آنجايى كه وسعت خاك ما زياد است با جمعيتى يك ميليون وسيصدهزارنفرى در عشاير و وجود ۴۰ هزار روستا روبرو هستيم ضمن اينكه هر روز بر تعداد شهرها نيز افزوده مى شود. بنابراين نياز به وجود يك سازمان براى ساماندهى مسأله بى پناهان احساس مى شود كه در اين ميان دانشكده هاى علوم اجتماعى، جامعه شناسى و مردم شناسى در كنار شوراهاى شهر و روستا مى توانند به صورت مجزا و يا همراه با هم در ارائه اين طرح ملى شركت كنند. اين كار به واسطه احتياج به يك بانك اطلاعاتى ضرورى است چرا كه آمار دقيقى از افراد بى پناه به خاطر نداشتن جاى ثابت و مشخص وجود ندارد.
مهندس آشتيانى هم درارائه راهكارهاى پيرامون حل اين موضوع عنوان مى كند: به عنوان يك شهروند عقيده دارم تمامى مسائل و مشكلات شهرى را مى توان در سايه تعامل، همدلى و هماهنگى و فارغ از نگاههاى متفرقه و سياسى حل كرد. اما وقتى هجمه اى عليه خدمت شروع شود، واكنشهايى صورت مى گيرد كه آن عمل، انجام نشود. ما بايد به اين سمت و سو برويم كه از كار مثبت حمايت كنيم. نگاههاى سياسى و نگاههاى تنگ با زاويه هاى بسته مى تواند از جمله عوامل به چالش كشيده شدن خدمت باشد.
به اين ترتيب بى خانمانها زمستان سرد امسال را نيز بايد به هر شكل ممكن از سر بگذرانند، به اميد« فردايى بهتر».