تا حدود نيم قرن گذشته، پزشكان بر اين باور بودند كه تغذيه هيچ نقشى در ايجاد اختلالات بدنى، ناراحتى هاى جسمانى و روانى و بيمارى هاى مختلف ندارد. به معناى ديگر علت پيدايش بيمارى ها عواملى در محيط خارج بودند كه ارتباطى با نوع غذا و نحوه تغذيه بيماران پيدا نمى كردند، ولى امروزه با گسترش علم تغذيه دانشمندان معتقدند كه تغذيه سالم ضامن سلامت بدن است. اين باور درباره پيشگيرى و حتى مبارزه با بيشتر بيمارى ها نيز مصداق يافته است: رابطه برخى از سموم غذايى با بروز انواع مختلف سرطان ها، ايجاد انواع اختلالات گوارشى بر اثر تغذيه نادرست، ارتباط بيمارى هاى قلبى عروقى با رژيم هاى غذايى خاص و دهها مورد ديگر، مؤيد ارتباط تنگاتنگ رژيم غذايى با سلامت بدنى افراد جامعه است.
با گسترش زندگى ماشينى و تبعات آن متأسفانه امروزه در بيشتر كشورها «غذا خوردن» بيشتر با هدف رفع گرسنگى انجام مى گيرد تا برطرف شدن نيازهاى اصلى و اساسى بدن.
امروزه كار طاقت فرساى روزانه ديگر مجالى براى صرف غذاى سالم در محيطى آرام نمى گذارد. صرف غذاهاى آماده و ساندويچ ها، استفاده از انواع شكلات، بيسكويت و تنقلات بين وعده هاى غذايى، براى رفع گرسنگى در محل كار، اين روزها به امرى عادى تبديل شده است.
متأسفانه اين گونه تغذيه به دليل فاصله گرفتن از رژيم غذايى طبيعى و سرشار از ويتامين، موجب محروميت فرد از مواد اصلى و ضرورى مورد نياز بدن مى شود.
در قرن حاضر «سوء تعذيه» در بيشتر جوامع، خصوصاً كشورهاى جهان سوم، بحران جدى سلامت است. سوء تغذيه يا به عبارتى تغذيه بد و يا هرگونه انحراف ديگرى، از تغذيه طبيعى كه باعث عدم دسترسى بدن به مواد اصلى و اساسى غذايى مى شود، يكى از مهمترين دلايل بروز انواع اختلالات و بيمارى هاى جسمانى و روانى است.
در دسته اى ديگر از بيمارى ها، سوء تغذيه به عنوان عامل تشديد كننده بيمارى، مطرح است. ضعف و اختلال در سيستم دفاعى و ايمنى بدن بر اثر تغذيه بد، منشأ تشديد و تقويت اين بيمارى هاست.
با توجه به نياز فوق العاده بدن به مواد غذايى در دوران بيمارى، عموماً رژيم هاى معمول غذايى پاسخ كافى درخواست بدنى به مواد غذايى اصلى و فرعى را فراهم نمى كند. امروزه در پروتكل درمانى تمامى بيماران بسترى در بيمارستان، مهمتر از داروهاى مرتبط با بيمارى خاص توجه به رژيم غذايى و دريافت انرژى و كالرى مورد نياز و شرط اصلى و اساسى درمان به شمار مى رود.

عوارض سوء تغذيه

تغذيه بد و نادرست با تأثير مستقيم روى عملكرد اندامها و دستگاه هاى مختلف بدن همچون سر منشأ ايجاد بيشتر بيمارى ها و اختلالات بدنى در انسان مطرح است.
مطالعات متعددى بيانگر تأثير سوء تغذيه در بروز اختلالات قلبى عروقى، مشكلات و بيمارى هاى گوارشى، عوارض خونى، بروز انواع عفونت ها و بيمارى هاى مرتبط به تازگى ايجاد برخى از بيمارى هاى سرطانى است.
همچنين، ضعف و تحليل سيستم ايمنى بدن، تأخير در بهبودى انواع عفونت ها، تحليل قواى جسمانى و ضعف در انجام فعاليت هاى فيزيكى و نيز نقص در عملكرد سيستم گوارش از ديگر عوارض سوءتغذيه در بدن است.
همچنين به دليل اهميت فوق العاده مواد غذايى در رشد و نمو بدن، تغذيه، نقش عمده اى در دوران مختلف رشد، ايفا مى كند.
توجه به نظام صحيح تغذيه در دوران كودكى و بلوغ از اسباب اصلى حصول به رشد بدنى است. سوء تغذيه در كودكان علاوه بر اثرات سوء و زيان بار در بروز انواع اختلالات بدنى و بيمارى هاى مرتبط، باعث به تعويق افتادن رشد و يا حتى رشد ناقص مى شود. انواع منحنى هاى استاندارد رشد كودكان كه نسبت سنى قد و وزن را مى سنجد، تأثير تغذيه نامطلوب را در رشد كودكان زير ۵ سال به طور دقيقى نشان مى دهند.
تأثير جبران ناپذير ديگرى كه سوء تغذيه در اين سنين دارد، اثرات سوء بر رشد سيستم عصبى و تكامل قواى ذهنى است.
دوره بسيار تأثيرپذير ديگر زندگى، دوره نوجوانى و قبل از بلوغ است در اين دوره به دليل نيازهاى فوق العاده بدنى و افزايش سوخت و ساز بدن، توجه نكردن به تغذيه در فرد، منجر به صدمات و لطمات جسمانى متعددى مى شود. به تأخير افتادن بلوغ، به دليل اختلال در سيستمهاى هورمونى بدن، كاهش رشد و يا رشد ناقص بدنى، بروز انواع اختلالات عصبى و روانى و دهها مورد ديگر نمونه اى از عوارض سوء تغذيه در دوران بلوغ است.

لزوم استفاده از مكمل هاى غذايى در تغذيه

همان طور كه در مقدمه نيز اشاره شد، امروزه به دليل رژيم هاى غذايى ناكارآمد، نيازهاى غذايى روزانه افراد بخصوص در بيماران، با تغذيه معمول امروزى پاسخ داده نمى شود.
وجود بحران سوء تغذيه و اختلالات متعدد وابسته به آن در جامعه بشرى، على رغم تغزيه روزانه افراد، گوياى اين مطلب است.
استفاده از موادى به عنوان مكمل هاى غذايى كه نيازهاى فوق العاده بدنى را به صورت متراكم و يكجا در خود گنجانده است، در كنار تغذيه معمول كمك بسيار مؤثر در رفع سوء تغذيه و اختلالات مرتبط كرده است.
مكمل هاى غذايى در حقيقت غذاهايى هستند كه به صورت مايع، پودر، اشكال قرص و كپسول توليد شده و شامل مواد مورد نياز بدن مثل ويتامين، مواد مينرال و نيز مواد كمياب است. استفاده از مكمل هاى غذايى در بيماران از نيازهاى جدى و از اسباب ضرورى براى بهبودى و درمان بيمارى هاست.
توجه به اصل تغذيه در روند درمان بيمارى خصوصاً در بيماران بسترى با تسريع بهبودى و كاهش دوران نقاهت و بسترى بيمار در بيمارستان، تأثير فوق العاده اى در كاهش هزينه هاى درمانى در نظام بهداشت و درمان جامعه به همراه دارد.
مطالعات اخير اثبات مى كند كه استفاده از مكمل هاى غذايى و بهبود تغذيه بيماران نقش بسيار جدى در بهبود نظام درمانى در برداشته است. تحقيقات محققين تغذيه در آمريكا بيانگر اين است كه استفاده از مكمل هاى غذايى در كنار تغذيه صحيح بيماران باعث بهبود سريعتر بيمارى و حصول سلامت جسمانى در بيماران مى شود. ضمن اينكه با كاهش دوره اقامت در بيمارستان علاوه بر تأثير فوق العاده در سلامت روانى فرد، هزينه هاى درمانى تا حدود زيادى كاهش مى يابد.

وضعيت تغذيه در كشور ما

در كشور ما نيز متأسفانه بحران سوء تغذيه جدى است. بنابه اعلام رسمى وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكى كشور كمبود برخى ويتامن ها و مواد معدنى در جمعيت كشور سرمنشأ بروز برخى اختلالات عمده بدنى است. كمبود ويتامين A در ۹۰ درصد و كمبود ويتامين B در ۶۴ درصد كشور اثبات شده است. در شير خواران و كودكان استفاده از مكمل هاى ويتامين D و قطره آهن به دليل كمبود اين مواد در شير مادران اجبارى است.
در طرح ملى بررسى مواد معدنى آهن و روى و ويتامين هاى A و D در سال ۸۰ در گروه هاى سنى خاص مشخص شد در ۳۸ درصد كودكان ۳۳ ۱۵ ماهه كشور ما مشكل اساسى كمبود مواد فوق و بيمارى كم خونى وجود دارد.
متأسفانه در حال حاضر در كشور ما امكان توليد بيشتر انواع مكمل ها و ويتامين ها در داخل كشور موجود نيست و در مورد اقلام محدودى كه توليد داخلى دارند به دليل كيفيت نامطلوب محصولات، اثر بخشى لازم و مؤثر حاصل نمى شود.
برخلاف توصيه بيشتر متخصصان و پزشكان داخلى بيماران، در مورد مصرف اين مكمل ها متأسفانه به دليل وجود موانع متعددى در واردات و ثبت اين محصولات، بازار قاچاق اين محصولات در كشور ما به شدت رواج يافته است.
از سوى ديگر جداى بحث قاچاق اين محصولات كه خود اخلال جدى به سيستم دارو و درمان كشور وارد مى كند، با توجه به عدم نظارت بر بازار غير رسمى عرضه اين محصولات، هيچ گونه تضمينى درباره كيفيت و اثر بخشى اين مكمل ها وجود نداشته، متأسفانه در برخى موارد حتى شاهد بروز انواع مسموميت هاى جدى در اثر مصرف اينگونه محصولات غير رسمى در مصرف كنندگان هستيم.
برخلاف مشكلات فوق و دهها معضل مرتبط ديگر دراين باره متأسفانه مسؤولان وزارت بهداشت هيچ گونه اقدام جدى درباره واردات و ثبت محصولات فوق الذكر نكرده اند.
ضمن اينكه در چند سال اخير شاهد واردات و ثبت انواع محصولات آرايشى بهداشتى و حتى برخى مكمل هاى رژيمى و ورزشى هستيم كه در نظام درمان و سلامت جامعه هيچ گونه نقش مؤثرى ايفا نمى كنند، در اين ميان سخت گيرى هاى غير كارشناسانه برخى مسؤولان وزارت بهداشت درباره ثبت و واردات مكمل هاى غذايى نكته ابهامى در سياست گذارى اين وزارتخانه بر جاى گذاشته است.

آزاده سيدين، فريبا پايروند ثابت

ازگذشته تا امروز انباشت بقاياى گياهى معضلى بوده است كه كشاورزان با آن مواجه هستند. شاخ و برگهاى اضافى درختان، زمين مزرعه هاى روستا را مى پوشانند و تجمع آنها به ظاهر زيباى روستا آسيب مى رساند.
اهالى روستا براى رهايى از شر زباله هاى گياهى آنها را در گوشه اى جمع آورى و سپس مى سوزانند. اما مشكلات ديگرى نيز پيش مى آيد؛ مثل آلودگى هواى روستا، جارى شدن سيلهاى عظيم در اثر بارش باران و برف هرچند اندك، كاهش توانايى بيولوژيك خاك و...
ظهور چنين معضلاتى مسؤولان وزارت جهادكشاورزى را بر آن داشت با برگزارى همايش علمى كاربردى «مديريت بقاياى گياهى با تأكيد بر نقش تخريبى سوزاندن» به ارائه راهكارهاى علمى مناسب دراين باره بپردازند.
درهمايش فوق كه ۳ آذرماه درمحل همين وزارتخانه برپاشد حدود ۳۲۰نفر از متخصصان و مسؤولان مؤسسات تحقيقاتى وابسته به وزارت جهاد كشاورزى كه درارتباط با بيولوژيك خاك كارمى كنند حاضرشدند و ۵۰مقاله علمى ارائه دادند.
اگرچه گروهى از مقالات در فرم پوستر بودند اما درباره محورهاى اصلى همايش ازجمله بررسى علل سوزاندن بقاياى گياهى دركشور، راهكارهاى مناسب مديريت بقاياى گياهى، اثرات زيانبار سوزاندن بقاياى گياهى برمحيط زيست و تنوع زيستى، قوانين وآيين نامه هاى مديريت بقاياى گياهى درداخل و خارج از كشور، نقش نظامهاى بهره بردارى در ميزان توليد ضايعات كشاورزى، نقش تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزى در بهبود مديريت بقاياى گياهى بحث كردند.
دكتر بهروز دهزاد عضو هيأت علمى دانشگاه شهيدبهشتى كه دراين همايش به عنوان يكى از متخصصان و محققان محيط زيست ناظر بر راهكارهاى ارائه شده است تا مغايرتى با سلامت انسان و محيط زيست نداشته باشد؛ معتقداست: «به دليل نبودن راهها يا امكانات مناسب، سوزاندن بقاياى گياهى از روشهاى رايج در بسيارى از كشورهاى دنياست. سوزاندن بقايا بر دو نوع است. در بعضى مناطق بقاياى گياهى مثل ساقه گياهان را پس از برداشت در يكجا جمع آورى، سپس آنها را مى سوزانند. گروهى ديگر به باقيمانده گياهان كه روى زمين پخش شده اند كبريت مى زنند و آنها را مى سوزانند. وقتى از كشاورزان علت را مى پرسيم مى گويند عناصرى درون ساقه گياهان وجود دارند كه پس ازسوزاندن دوباره به خاك بازمى گردند. نكته مهم آن است كه عناصر در گياهان به دو نوعند، مقدار كمى از آنها معدنى هستند و پس از سوزاندن گياه دوباره به خاك بازمى گردند و بخش اعظم عناصر مثل فسفر و ازت از عناصر اصلى رشد ساقه گياه هستند و براثر سوزاندن وارد هوا مى شوند. درنتيجه سوزاندن سبب نمى شود همه عناصر گرفته شده ازخاك دوباره به آن باز گردند.
راه ديگر باقى ماندن بقاياى گياهى روى زمين است كه محل تجمع آفتهاى گياهى در زمستان يا تداخل بقايا با كشت بعدى خواهند شد.
البته اين روش فوايدى هم دارد، مثلاً آنكه پوشش گياهى مناسب براى خاك مى شوند. به هرحال سوزاندن و باقى گذاشتن بقايا برروى خاك، روشهايى هستند كه ساليان درازى است به عنوان مديريت بقاياى گياهى در كشورهاى ديگر استفاده مى شوند. اما تجربه هاى ۲۰ تا ۳۰ ساله دركشورهاى داراى آب و هواى مشابه با كشور ما نشان مى دهند نگه داشتن بقايا روى زمين از راه حلهاى مفيد براى خاك منطقه و اقتصاد كشاورزى است.»
عضو هيأت علمى دانشگاه شهيدبهشتى با اشاره به آنكه سالانه چندصدهزارتن بقاياى گياهى كه قابل استفاده هستند را زائل مى كنيم، افزود: «در بسيارى از كشورها مثل اروپاى غربى، آمريكاى شمالى و... بقاياى گياهى به عنوان علوفه دام، خوراك طيور يا حتى مواد مورداستفاده در صنعت بسته بندى كاربرد دارند.»
وى كه بسيار تأكيد دارد ما بايد از تجربه كشورهاى ديگر استفاده كنيم و با استفاده از آنها به مديريت بقاياى گياهى دركشور بپردازيم مقالات ارائه شده در سمينار را به دليل مغايرت با اين اصل مهم نقد مى كند.
ازجمله به مقاله اى خاص اشاره كرد و گفت: دراين مقاله راههاى نگهدارى از بقاياى گياهى را دو نوع مى داند.
يكى آنكه بقايا را برروى زمين بپاشند و ديگرى بقايا را با ماشين خردكن خردكنند، سپس با عناصر شيميايى يا كود حيوانى مخلوط و به خاك افزوده شود. نويسنده مقاله به اين نتيجه رسيده بود كه اگر بقاياى گياهى مخلوط با كود حيوانى در هنگام شخم زدن به زمين انتقال داده شوند بهتر است و به كشاورزان حكم مى كرد همين روش را اجراكنند. درحالى كه اين حكم نتيجه يك تحقيق علمى يكساله بود و سخنران توجه نداشت گاهى بعد از ۲ يا ۳ سال نتايج آزمايشگاهى، معكوس خواهند شد.
بنابراين باتوجه به فرصت كمى كه دراختيار داريم بهتر است از اصول علمى اثبات شده درجهان كه تجربه ۲۰ تا ۳۰ ساله را در پشت سر خود دارند، استفاده كنيم.
البته نتايج علمى برگرفته از تجربه ديگران بايد ۳ شرط انتشار درمنابع علمى معتبر جهانى، حاصل از آزمايش در شرايط مشابه با شرايط اقليمى كشورمان و قابل تأييد آزمايش كشاورزان درايران را دارا باشند.
وى در پايان با اين پيش زمينه كه سعى داشته مقاله اش هرسه شرط را دارا باشد، گفت: «درمقاله ام با بررسى مشكلات و محدوديتهاى كشاورز، علل به وجود آمدن چنين مشكلاتى درزمينه سوزاندن يا باقى ماندن بقاياى كشاورزى و ارائه راهكارهاى خاص آن به اين نتيجه رسيدم كه باقى ماندن بقاياى گياهى روى زمين زراعتى مناسب و سوزاندن آنها اشتباه است.»
مهندس احمد اصغرزاده معاون بخش تحقيقات بيولوژى خاك از ديگر محققان شركت كننده دراين همايش، به سير قهقرايى موادآلى در خاك كه به حالت بحران رسيده است، اشاره كرد و گفت: هنگامى مى توان به ماده اى لقب خاك داد كه مواد آلى در آن وجود داشته باشد.
ماده آلى جزو حياتى خاك است و بدون آن خاك يك ماده معدنى محسوب مى شود كه زنده نيست.
موقعيت اقليمى ايران و وجود هواى خشك و نيمه خشك آن سبب افزايش سرعت تجزيه موادآلى درخاك شده است كه براى جبران اين ضرر كودهاى شيميايى به زمين هاى كشاورزى افزوده مى شوند. اما مصرف اين نوع كودها نسبت كربن به ازت و كربن به فسفر خاك را تغيير مى دهند. در چنين حالتى خاك تبديل به كلوخه هايى مى شود كه حيات در آن جريان ندارد و مستعد انواع فرسايش و تخريب است. اگرچه ايده آل ترين درصد ماده آلى در خاك حدود ۵ درصد است ولى متأسفانه در حال حاضر اين مقدار در خاك هاى ايران به كمتر از ۰‎/۵ درصد مى رسد. هرچند اختلال ناشى از استفاده كودهاى شيميايى به كندى صورت مى گيرد اما اثرات مخرب آن برروى خاك بسيار درازمدت است. همچنين ارزش مقدار خاك خارج شده از هر هكتار زمين زراعى به مراتب بيش از محصولى است كه توليد مى شود. زيرا تشكيل ۱ سانتيمتر مربع خاك در شرايط ايده آل بين ۳۰۰ تا ۸۰۰ سال طول مى كشد.
وى به مدفون كردن بقاياى گياهى پس از كشت سالانه در مزارع و فراهم شدن امكان كشت در سال هاى آينده تأكيد كرد و گفت: «در راستاى طرح مديريت بقاياى گياهى نتيجه چند پروژه تحقيقاتى در سراسر دنيا را مطرح مى كنم كه منجربه حفاظت خاك مى شود. حدود دو سال و نيم روى اين طرح كار كرده ايم تا به مرحله اجرا برسد. در اين طرح با استفاده از ميكروارگانيزم هاى مفيد، سرعت تجزيه مواد آلى را به حداقل مى رسانيم.
به عنوان نمونه درصدديم تا از باگاس (تفاله نيشكر) كه متأسفانه بدون مديريت سوزانده مى شود محصولاتى توليد كنيم كه نه تنها يك ماده آلى بلكه به عنوان كود شيميايى بيولوژيك، حاوى باكترى هاى مفيد باشد و به عنوان اصلاح گر و bioactivator عمل كند. همينطور با استفاده از عناصر غذايى كم ارزش مواد قابل استفاده اى براى گياه توليد كنيم كه معادل كود شيميايى باشد (كمپوست: فرآيند تبديل سياماندهاى گياهى به كودآلى). اگر مواد آلى به صورت خام با خاك مخلوط شود تجزيه آن با ميكرو ارگانيزم ها سبب رقابت گياه با ميكروارگانيزم ها مى شود و در اين ميان گياه ما زنده است. اما اگر به صورت كمپوست به خاك اضافه شود اين مشكل بوجود نمى آيد.»
در پايان مهندس محمدباقر گلستان مدير محيط زيست شركت توسعه نيشكر و صنايع جانبى با تأكيد بر استفاده از پسماندهاى گياهى گفت: «اگر امروز با بحران هاى مختلف مثل كمبود كاغذ در مملكت مواجه هستيم به دليل فكر نكردن مسؤولان به حل مشكلات از راه علمى است.»
در حال حاضر سالانه چيزى حدود ۱ ميليون و چند صد هزار تن باگاس (تفاله نيشكر) در شركت توسعه نيشكر سوزانده مى شود. درحالى كه با اين مقدار باگاس مى توان سالانه حدود ۳۵۰ هزار تن كاغذ چاپ و تحرير با كيفيت خوب به بازار عرضه كرد. استفاده از كارخانجات توليد باگاس به كاغذ و ديگر كارخانجات بازيافتى توليد مقوا و كارتن پاسخگوى نياز مملكت مى شوند. اما مسؤولان به جاى توجه به اين امر مهم ۵۰۰ هزار تن كاغذ به كشور وارد مى كنند و بقيه اين نياز را با توليد كاغذ از چوب هاى درختان جنگلهاى شمال تأمين مى كنند. «
اين همه متخصص و راهكار و اين مناسب، اين همه همايش براى ارائه و توضيح اين راه حل ها، اين همه توان و پتانسيل جمع شده در جاى جاى اين مملكت و در كنار آن اين همه بى توجهى، كمبود، بحران و مشكل.
به نظر شما علت چيست؟