|
به بهانه برپايى نمايشگاه نقشه هاى
خليج فارس در وزارت امور خارجه
شهادت يك مجموعه نفيس
به نفع خليج فارس
|
|
|
احمد جلالى فراهانى
يك ضرب المثل بومى آفريقايى مى گويد: «يك رودخانه ممكن است خشك شود ولى نام خود را از دست نمى دهد» . حكايت حضور افرادى كه در مراسم افتتاحيه نمايشگاه نقشه هاى تاريخى خليج فارس گرد هم آمده اند شايد بى شباهت به اين ضرب المثل نيست. آمده اند تا ثابت كنند خليج فارس هميشه خليج فارس مى ماند. حتى اگر ميهمانان عرب هم چندان از نمايشگاه استقبال نكرده باشند.
نمايشگاه با سخنان وزير امور خارجه افتتاح مى شود: «نمايشگاهى كه اكنون شاهدآن هستيم تنها بخش بسيار كوچك والبته منحصر به فردى از صدها هزار برگ اسناد تاريخى است كه در آرشيو وزارت امور خارجه نگهدارى مى شود و طى دهه ها و قرنها در برهه هاى مختلف در تعاملات كشورمان با جهان خارج توليد شده واينك به صورت اسناد ارزشمند ونفيسى در دسترس ما قرار دارند» .
كمال خرازى هدف از برگزارى اين نمايشگاه را «نمايش برخى از نقشه هاى منحصر به فرد و بسيار نفيس تاريخى» مى داند كه در آنها «قدمت و اصالت نام خليج فارس و معادل هاى اين نام در زبانهاى ديگر از سوى نقاشان وكارتوگرافان و دريانوردان و سياحان عمدتاً غيرايرانى به تصوير كشيده شده است» . در نگاهى به اين نقش ها كه براساسى توالى زمان در كنار هم قرار گرفته اند، با سابقه طولانى اينگونه نقشه ها مواجه مى شويم كه نمونه هايى از آن را مى توان درچندين نقشه يونانى به سبك بطلميوسى يافت. اين تصاوير كه وجود حتى يك نمونه از آن در هر آرشيوى موجب افتخار و اعتبار آن به شمار مى رود در آرشيو اسناد وزارتخانه امور خارجه در چندين نسخه يافت مى شود. علاوه بر اين نقشه ها با مجموعه بى نظير ديگرى روبرو مى شويم كه حاصل كار كارتوگرافان و نقاشان مسلمان در دوران شكوفايى تمدن اسلامى دراين حوزه است كه به قرون چهارم تا هفتم هجرى قمرى (۱۰ تا ۱۳ ميلادى) باز مى گردد. نمونه هاى بارز اين دسته از نقشه ها را مى توان دركارهاى اصطخرى ، ابن حوقل ، جيهانى، بلخى و ديگران يافت كه از اين نمونه ها نيز آثار منحصر به فردى در اين آرشيو موجوداست. در اين نقشه ها نيز آبهاى جنوب ايران با نام بحر فارس خودنمايى مى كند و حتى جزئيات بيشترى راجع به جزاير ايرانى و حاكميت ايران بر آنها درج شده است. از اين دسته نقشه ها كه بگذريم در قرون بعدى تا اواخر قرن ۱۶ ميلادى نقشه هاى پرتغالى و هلندى را مشاهده مى كنيم كه حاصل كار ناوبران آن كشورهاست كه مدتى در خليج فارس حضور يافتند و از آنجا راه خود را به سوى شرق در پيش گرفتند. در اينگونه نقشه ها نيز به زبانهاى لاتين و اروپايى و عربى نام سينوس پرسيكوس ، پرشين گلف و الخليج الفارس و يا بحر فارسى يا درياى فارسى ومعادل هاى آن را مى بينيم و همچنان پيوستگى اين محدوده آبى به قلمرو ايران را در اين قرون شاهد هستيم. در فاصله قرون ۱۷ تا ۲۰ ميلادى، در دوران حضور رو به گسترش انگليسى ها در منطقه نيز نقشه هاى متعددى به زبان انگليسى توليد شده است كه مؤيد نقشه هاى دوره هاى پيشين با جزئيات بيشتر بوده و پيوستگى آبها وجزاير خليج فارس را به خاك ايران اثبات مى كند.
در اين دوره كه مصادف با دوران استعمار اروپايى هاست، نقشه هاى اروپايى متعددى به زبانهاى روسى، فرانسوى و آلمانى باقى مانده است كه اطلاعات آنها مكمل و تأييد كننده اطلاعات و نام هاى قبلى است. اين نقشه ها عمدتاً توسط سياحان و فرستادگان دولتهاى اروپايى توليد شده و به جاى مانده است.
خرازى به سخنانش ادامه مى دهد: «ديرپايى نام خليج فارس در طول تاريخ جهان، همواره مانند آفتاب، روشن و تابنده بوده است و ارائه مدارك تاريخى براى اثبات آن، صرفاً محض يادآورى و تأكيد بيشتر است. برپايه شواهد مستند، معتبر و قطعى تاريخى ، خليج فارس ، چه پيش از اسلام و چه پس از آن، همواره خليج فارس بوده است. براى نمونه مى توان از ابن معشر جعفر بن محمدبن عمرالبلخى در گذشته به سال ۲۷۲ هجرى قمرى از دانشمندان نجوم در عصر مأمون عباسى ياد كرد كه در مورد جزر و مد مى گويد:« كما صار الشمس فى كل واحد من بحر فارس و الهند» و يا ابوعلى مسعودى ، در توصيف فاصله بين بصره و عمان به مسقط مى نويسد: «و من المسقط الى رأس الجبل خمسون فرسخاً و هذا آخر بحر فارس .» و يا اصطخرى در رساله مسالك الممالك، بطور مكرر از بحر فارس نام برده است ». وزير امور خارجه يادآورى مى كند مى توان افزود كه از سال ۱۵۶۰ ميلادى به بعد در تمامى مكاتبات دولتهاى اروپايى كه به اين منطقه رفت وآمد كرده اند از پرتغالى ها و فرانسوى ها گرفته تا انگليسيها و آلمانيها، همگى نام خليج فارس را به كار برده اند. چنانكه مى دانيم سازمان ملل متحد طى دو سند به ترتيب در سالهاى ۱۹۷۱ و ۱۹۸۴ نام رسمى درياى جنوبى ايران و شرق شبه جزيره عربستان را خليج فارس اعلام كرده است.
خرازى تأكيد مى كند: حضار محترم ! در اين لحظه كه ما از اين نمايشگاه بازديد مى كنيم مؤسسات و مراكز عديده اى در سراسر جهان تحت نظارت سازمان ملل ، مسؤوليت يكسان سازى نام هاى جغرافيايى را برعهده دارند و براساس دستورالعمل سازمان ملل متحد نام اين محدوده آبى را به نام خليج فارس ثبت كرده اند. همچنين در كليه نقشه هاى ناوبرى دريايى و هوايى بين المللى كه لزوم رعايت نام هاى استاندارد و يكسان از سوى همه كشورها را ضرورى مى سازد، نام اين منطقه خليج فارس و جزاير وگذرگاه هاى آن به نام هايى است كه نام هاى واقعى و اصيل اين منطقه است. نمايشگاه نقشه هاى خليج فارس از ۲۹ آذر تا ۲ دى ماه سال جارى در چهار بخش اجرا شد. بخش اول اين نمايشگاه مجموعه متنوع و ارزشمندى از آثار كارتوگرافان اروپايى است كه نقشه خليج فارس را به سبكهاى گوناگون چون«بطلميوس » ترسيم كرده اند. بخش دوم آن به مجموعه نقشه هايى اختصاص دارد كه دركشورهاى عربى به چاپ رسيده است. اين مجموعه در دو دسته مجزا گرد آمده است. نخست نقشه هايى كه تا اواخر دهه پنجاه ميلادى انتشار يافته و دوم نقشه هايى كه از آن پس تا زمان حاضر تهيه شده اند. نكته آشكار و قابل توجه ازمقايسه اين دو دسته، جعل يكباره واژه« خليج عربى» به جاى نام هميشگى« خليج فارس » در نقشه هاى متأخر است كه ريشه در سياستهاى تفرقه آميز استعمارى دارد.
بخش سوم نمايشگاه نمايانگر كوشش كارتوگرافان نامور ايرانى چون بغابيرى ، عبدالرزاق مهندس و استاد عباس سحاب در ترسيم نقشه ايران زمين و خليج فارس است و بالاخره بخش چهارم به انتشارات كارتوگرافى مؤسسه آمريكايى (نشنال جئوگرافى) درباره نقشه خليج فارس اختصاص يافته است. اين مجموعه نشان مى دهد كه نام هميشگى و تاريخى خليج فارس به گواهى انتشارات سابق اين مؤسسه متأثر از بار سنگين اغراض سياسى ، دستخوش جعل و تحريف يكباره مى شود.
درباره نمايشگاه و ويژگى هايش كسى بهتر از مهندس غلامرضا سحاب بانى برگزارى اين نمايشگاه نمى تواند سخن بگويد. او مى گويد: در سال ۱۳۷۹ كه براى عباس سحاب بزرگداشتى از سوى وزارت امور خارجه برگزار شد، يك سرى از نقشه هاى قديمى را در آرشيو وزارت امور خارجه پيدا كرديم كه با هدايت آقاى خرازى اين نقشه ها قاب شد و يك نمايشگاه درست كرديم كه شالوده اين مركز پژوهش شد كه الآن بانى برگزارى اين نمايشگاه است . من حدود ۶هزار نقشه را دراين آرشيو شناسايى كردم كه نقشه هايى از كارتوگرافان بزرگ قاجار را در ميان آنها پيدا كرديم و همچنين نقشه هايى كه از طرف سفراى خارجى به سران ايرانى اهدا شده بود و همين طور نقشه هايى كه به آنها هديه شده بود و ... علاوه براين ما مى دانستيم كه در تمام دنيا نقشه هاى خيلى خوبى راجع به ايران وجود دارد كه اغلب آنها در اختيار خودمان نيست و زينت بخش موزه هاست و خودمان از آن بى بهره هستيم. با موافقت آقاى خرازى برخى از اين نقشه ها را خريدارى كرديم و در اختيار مركز پژوهش وزارت امور خارجه قرار داديم . از طرف ديگر اخيراً وزارت امور خارجه حدود ۲۰۰ نقشه قديمى ايران را از دانشكده هنر دانشگاه تهران خريدارى كرده است كه خود اين مجموعه فوق العاده و بى نظير است و حتى نقشه هايى از بطلميوس درآنهاموجود است و همچنين نقشه هايى از شهرهاى ايران در آن وجود دارد كه ما فقط عكس آنها را در كتابهاى خارجى ديده بوديم و نمى دانستيم كه چنين مجموعه نفيسى وجود دارد . پس از به وجود آمدن ماجراى چاپ اطلس جديد نشنال جئوگرافيك ، از كارشناسى مثل من دعوت شد كه پس از بررسى اين نقشه ها اقدام به برگزارى چنين نمايشگاهى بكنيم كه خوشبختانه امروز افتتاح شده است.
او در خصوص ويژگى هاى اين نمايشگاه مى گويد: نقشه هاى موجود در اين نمايشگاه به دو دسته تقسيم مى شوند. برخى از آنها مربوط به سالهاى ۱۵۰۰ ميلادى به اين طرف است و دسته دوم نقشه هايى هستند كه عكس هستند و اصل نيستند كه اين نقشه ها متعلق به هزار سال پيش هستند. مثل نقشه ادريسى كه متعلق به ۹۵۰ميلادى است . قديمى ترين نقشه هم دراين ميان نقشه اصطخرى است كه مربوط به قرون اوليه هجرى است .
او درباره ديگر برنامه هاى اين نمايشگاه مى گويد: ما قصد داريم اين نمايشگاه را بطور دائمى و سيار در شهرهاى مختلف ايران مثل شيراز، تبريز، اصفهان ومشهد و ... برگزار كنيم و البته از اين هم فراتر خواهيم رفت و پيشنهاد برگزارى اين نمايشگاه را در كشورهاى غربى و شرقى و اروپايى مطرح كرديم كه اميدواريم مورد تأييد وزارت امور خارجه قرار بگيرد. همين طور طرح چاپ دايره المعارفى از اين نقشه ها و ساير نقشه هايى كه در خصوص اثبات نام خليج فارس وجود دارد را به وزير محترم امور خارجه و وزير محترم ارشاد داده ايم كه اميدواريم با موافقت اين عزيزان بتوانيم در تيراژى بسيار بالا اين اطلس را چاپ كنيم و در اختيار كتابخانه هاى معتبر دنيا قرار دهيم. علاوه براين پيشنهاد راه اندازى يك سايت اينترنتى كه تمام اين نقشه ها را در آنجا به تصوير بكشيم و در معرض ديد كاربران داخلى وخارجى قرار بدهيم پيگيرى مى كنيم . پايان ديدار از نمايشگاه نقشه هاى خليج فارس برخلاف سرماى زمستانى شهر اميدوار كننده است . حركت خودجوش مردم و ايرانيان سرتاسر دنيا و حضور سفرا و ديپلماتهاى غربى و اروپايى و شرقى دراين نمايشگاه يادآور اين نكته است كه خليج فارس همچنان خليج فارس مى ماند و براى اثبات اين ادعا زمان بهترين قضاوت را خواهد كرد.
|
