آزاده سيدين ـ فريبا پايروند ثابت

تاچندسال پيش وقتى براى سفر از شهرتهران خارج مى شديم، در قهوه خانه ها و رستورانهاى اطراف تهران تابلوى «چاى با آب تهران» را مى شد بارها و بارها ديد. كيفيت مناسب آب تهران آنچنان زبانزد بود كه چاى دم كشيده با آن آب، مشترى فراوان داشت. بسيار مى شنيديم كه مى گفتند مزه چاى تهران با همه جاى ايران فرق دارد يا اينكه مى شنيديم، آب تهران خوشمزه است. آب كه مزه خاصى ندارد اما براى مردم تهران خوشمزه به نظرمى رسيد.
اما...
چندروز پيش يكى از شهروندان مى گفت: «وقتى ليوان را زيرشيرآب قرارمى دهى و آن را از آب پرمى كنى گازى سفيدرنگ از ليوان خارج مى شود، حتى ذرات معلقى در آب مشاهده مى شوند.» براستى چرا اينطورى است؟
همه ما از علت تغيير كيفيت فيزيكى آب بى اطلاعيم اما كارشناسان به دلايل علمى و دقيقى اشاره مى كنند.
آنها مى گويند: «كيفيت منابع تأمين كننده آب، تأثير مستقيمى روى كيفيت آب تهران دارد. درگذشته آب تهران از رودخانه كرج تأمين مى شد و كيفيت خوبى نيز داشت. اما گستردگى بى رويه اين شهر تأثير بدى بر كيفيت آب گذاشت. چون مسؤولان به علت افزايش مصرف آب مجبور شدند منابع آب را گسترش دهند. از جمله رودخانه هاى جاجرود، لتيان و لار به اين كار اختصاص يافتند.»
اما با توجه به آنكه نظارت و كنترل حفاظت بهداشت منابع جديد به فراموشى سپرده شد، اطراف رودخانه هاى جاجرود و لتيان را ويلاهاى خصوصى و تأسيسات تفريحى اشغال كردند كه لوله هاى پليكا، فاضلاب اين مكانها را به داخل رودخانه ها انتقال مى دهند. چون دراين ناحيه به علت بالابودن سنگ بستر و پايين بودن عمق خاك امكان حفر چاه عميق وجودندارد.
ازطرفى انتهاى اين رودخانه ها سدهاى تأمين آب تهران بناشده اند كه به آسانى با اين فاضلابها آلوده مى شوند. امروز آنقدر آب تهران آلوده است كه با سيستمهاى تصفيه بسيارقوى هم قابل شرب نمى شود.
بطوريكه بررسى ها نشان داده اند درآب شرق تهران كرمهاى سفيدرنگى به نام نماتود (Nematod) وجوددارد.
تحقيقات بسيارى كيفيت آب تهران را از جنبه هاى مختلف مثل تعيين مقدار عناصر شيميايى موجود درآن بررسى كرده اند كه مطالعه نتايج آنها علت نامناسب بودن كيفيت آب تهران را دقيقتر روشن مى كند.
ازجمله سرب و مس موجود درآب آشاميدنى شهرتهران توسط يكى از دانشجويان كارشناسى ارشد دانشكده محيط زيست دانشگاه تهران اندازه گيرى و راهكارهاى حذف و يا كاهش اين عناصر در پايان نامه وى بيان شده اند. اندازه گيرى سرب و مس موجود در آب آشاميدنى و مقايسه آن با استانداردهاى بين المللى از روشهاى به كارگرفته دراين باره است. در ابتداى اين پايان نامه، آب سالم و گوارا چنين تعريف شده است:
« طبق تعريف سازمان بهداشت جهانى، آب سالم و گوارا آبى است كه مصرف كننده را دچار بيمارى ننمايد. اين تعريف شامل املاح آب نيز مى باشد. »
در ادامه آمده است:« آب شرب مصرفى انسان بايد از عناصر شيميايى و موجودات ذره بينى تا حدى كه براى تندرستى انسان خطر دارد عارى بوده، حتى المقدور مطبوع نيز باشد. تعريف ديگر آب سالم اين است كه آلوده نباشد، مصرف كننده را به بيمارى ناقل از آب مبتلا نسازد، عارى از مواد سمى و يا موادمعدنى و آلى بيش از حد استاندارد باشد. چنين آبى داراى اين كيفيت است: كاملاً زلال، شفاف و گوارا است و به مقدار كافى هوا در آن وجود دارد، املاح معدنى به مقدار كم (حداكثر نيم گرم در ليتر) در آن محلول است، در آزمايش ميكروب شناسى عارى از ميكروبهاى بيمارى زا باشد، سخت نباشد به طورى كه در آن سبزى كاملاً پخته شود و صابون به خوبى كف كند.
نويسنده پايان نامه معتقداست: «فعاليتهاى انسانى تأثير عميق و عمده اى بر روى منابع آبى دارند. همراه با افزايش جمعيت، اقتصاد نيز توسعه مى يابد، هرچند كه رشد اقتصادى مى تواند همراه و همگام با حفاظت و بازسازى محيط زيست باشد اما سبب تغيير دو پارامتر عمده يعنى آب و زمين مى شود. بنابراين شناسايى اينگونه اثرات مهم مى باشد تا بتوانيم جهت تغييرات سودمند سرمايه گذارى كرده، از اثرات مضر جلوگيرى كنيم و يا آنها را به حداقل برسانيم. سرب ومس را مى توان به عنوان دو فاكتور عمده آلاينده هاى آب آشاميدنى به شمار آورد. زيرامصرف بيش ازحد مجاز اين دو عنصر سبب افزايش خطر و احتمال بروز انواع بيماريها مى شود. در اين بررسى به منظور تعيين سرب و مس ابتدا نمونه گيرى از آب لوله هاى سرد و گرم و آب جوشيده (آب سماور و يا كترى) منازل مناطق مختلف و آبهاى ورودى وخروجى تصفيه خانه هاى تهران به عمل آمده و سپس آزمايشات مربوطه انجام شد كه نتايج آزمايشات به شرح زير است:
ميزان سرب و مس در آب خروجى تصفيه خانه ها كمتر از آبهاى آشاميدنى منازل است. ميزان مس در آب سرد
۶‎/۲۳ نانوگرم بر ميلى ليتر، در آب گرم ۸‎/۲۱ نانوگرم بر ميلى ليتر و در آب جوشيده ۴‎/۰۴ نانوگرم بر ميلى ليتر است كه پايين تر از حد مطلوب استاندارد آب آشاميدنى ايران (۵۰نانوگرم بر ميلى ليتر) بوده و به حد خطرناك و نگران كننده اى نرسيده است. ميزان سرب در آب سرد ۱‎/۱۱ نانوگرم بر ميلى ليتر و آب گرم ، ۱‎/۲۴ نانوگرم بر ميلى ليتر و در آب جوشيده ۰‎/۷۲ نانوگرم بر ميلى ليتر است كه كمى بالاتر از حد مطلوب استاندارد آب آشاميدنى ايران (صفر) است كه مى تواندناشى از لوله كشى هاى شهرى و داخل ساختمان، لحيم كارى ها، خوردگى لوله ها و دماى آب باشد.
يكى از عوامل، استفاده از لوله هاى P.V.C (پلى وينيل كلريد) است زيرا براى استحكام اين لوله ها از قلع و سرب استفاده مى شود كه مى تواند به مرور زمان وارد آب شود. همچنين در لحيم كارى برخى از لوله ها نظير چدن داكتيل سرب به كار مى رود كه مى تواند در اثر خوردگى، اسيديته و دماى آب به تدريج وارد آب آشاميدنى شود. بنابراين براى بهبود كيفيت آب آشاميدنى به راهكارهايى نياز است كه اهم آن اصلاح و بازسازى شبكه توزيع و انشعابات است. لازمه اين امر تأمين اعتبارات كافى است كه با همكارى بخش خصوصى در سرمايه گذارى تأسيسات زيربنايى، مى توان تا حدودى بودجه مناسب را فراهم آورد.» در پايان با توجه به هدف پايان نامه كه بررسى وكاهش غلظت سرب در آب آشاميدنى نامبرده شده است پيشنهادات زير در اين راستا ارائه شده است :
«توصيه مى شود براى به حداقل رساندن آلودگى در رودخانه ها و درياچه هاى پشت سد، كنترل كليه فعاليتهاى انسانى و صنايع آلوده كننده در حوزه آبخيز رودخانه هاى تأمين كننده آب شرب به صورت جدى انجام پذيرد.
قوانينى به منظور سالم سازى آب آشاميدنى براى محدود كردن كاربرد سرب در لوله ها و لحيم كارى ها و ديگر كاربردهاى كلى در سيستم هاى آب عمومى و لوله كشى خانگى و غيرخانگى ايجاد شود.
تجديدنظر در استاندارد آب آشاميدنى توسط مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتى ايران. در تأسيسات لوله كشى جديد، اتصالات سربى (در لوله هاى نظير چدن داكتيل) به كار نرود و سعى شود از لوله هاى فاقد سرب نظير super pipe استفاده شود. فيلترهاى مخصوص جاذب سرب در شيرهاى آب منازل مسكونى استفاده شوند.
اگر ميزان سرب در آب آشاميدنى افزايش يابد توصيه مى شود، كودكان از آب بطريهاى بسته بندى شده براى تغذيه و آشاميدن استفاده كنند.
آگاهى هاى عمومى به منظور آشنايى مردم با خطرات سرب ناشى از شبكه هاى آبرسانى نامناسب (لوله هايى با تركيبات يا اتصالات سربى) ارتقا يابند.»
همچنين گفته شده است: «با توجه به نقش هر يك از نهادهاى مسؤول در بهبود كيفيت آب، بيش از هر چيز فعاليت و همكارى دوجانبه وزارتخانه هاى نيرو و صنايع در راستاى تأمين و توزيع آب شرب بهداشتى حائز اهميت است. يعنى اين دو وزارتخانه با پشتيبانى از صنايع آب و فاضلاب مى توانند در اصلاح و بازسازى شبكه توزيع و انشعابات و توليد تجهيزات مناسب آبرسانى مطابق با استانداردهاى جهانى نقش مؤثرى را ايفا كنند.»
خسرو رفيعى مدير روابط عمومى سازمان آب و فاضلاب استان تهران است كه در اين باره مى گويد: «اگر آب تهران آلوده باشد، بيماريهاى اپيدمى ناشى از آب مشاهده مى شود كه تا امروز حتى در يك محله تهران هم از اين نوع بيماريها اطلاع داده نشده است.»
وى كه معتقد است تا چندسال پيش كوه دماوند تنها منبع تأمين كننده آب تهران بوده است مى افزايد:« برفهاى جارى از اين كوه در رودخانه ها، پس از تصفيه در اختيار مردم قرار مى گرفت. اما به سبب رشد بى رويه جمعيت و افزايش مصرف مجبور شديم تا از منابع زيرزمينى و آب چاهها بيشتر از سابق استفاده كنيم. به همين دليل كسانى كه از قديم از آب تهران استفاده مى كردند، اين تغيير را به خوبى احساس مى كنند. اگرچه اين تغيير كيفيت دليل آلودگى آب نيست و آب تهران هنوز هم نسبت به استانداردهاى جهانى «WHO» هيچ مشكلى ندارد.
خسرو رفيعى در پاسخ به اين سؤال كه وجود گازهاى تصفيه كننده در آب تهران مانند كلر براى سلامتى انسان مضر است يا خير؟ مى گويد:« براى تصفيه آب، ۳ميلى گرم كلر به آن اضافه مى شود كه به هيچ عنوان از ميزان استانداردهاى جهانى بيشتر نيست. پس مشكلى از اين بابت مصرف كننده را تهديد نمى كند. »
مدير روابط عمومى سازمان آب و فاضلاب بدون اشاره به ميزان درصد املاح موجود در آب تهران مى افزايد:
« در آب تهران به طور طبيعى انواع و اقسام املاح كافى مانند يد، سديم، پتاسيم و... وجود دارند كه تمامى آنها براى بدن مورد نياز است. شايد به همين دليل، آب تهران يكى از بهترين آبهاى سطح جهان است. ما نيز قدر اين آب را مى دانيم و براى اينكه آب را با كيفيت خوب به مردم ارائه دهيم تمام تلاش خود را انجام مى دهيم. » وى در پايان مى گويد: تا امروز به دليل حضور شبانه روزى همكاران ما در محلهاى ورودى كانالهاى آب به تهران با بحرانى در زمينه آلودگى آب مواجه نشده ايم. براى نمونه مى توان به مسأله نشت موادنفتى يكى از ويلاهاى خصوصى به درون رودخانه ورودى به سد كرج اشاره كرد كه همكاران ما به سرعت كانال ها و ورودى اصلى آب را بستند و پس از پالايش و تصفيه آب آلوده آن را به ورودى اصلى برگرداندند.