شرح و تحليل عمليات كربلاى۵
منبع : مركز مطالعات و تحقيقات جنگ سپاه
بخش اول
در دوران دفاع مقدس منطقه عمومى شرق بصره همواره از اهميت سياسى و نظامى ويژه اى برخوردار بود و نزد فرماندهان جنگ نيز مهمترين منطقه عملياتى جبهه هاى جنگ به شمارمى رفت. دراين منطقه، شلمچه نزديكترين راه براى تصرف يا نزديك شدن به شهر بصره بود. پس از فتح خرمشهر، به منظور تهديد شهر بصره عمليات رمضان دراين منطقه انجام شد. تدابير دشمن، پشتيبانى بى سابقه حاميان رژيم عراق و عدم درك خودى از دگرگونى سريع درتوان نظامى عراق و افزايش كمى و كيفى آن موجب شد عمليات رمضان درميان ناباورى با ناكامى مواجه شود. نتيجه اين عمليات به فرماندهان نظامى نشان داد كه ادامه جنگ درگرو تغيير در شيوه عمل و اتخاذ تدابيرى جديد براى مقابله با اقدامات جديد دشمن است. براين اساس به عبور از آب به عنوان ابتكارى براى غافلگيركردن دشمن توجه شد و مناطقى چون هور و اروندرود مدنظر قرارگرفت. ازسوى ديگر، اهميت سياسى  نظامى منطقه شرق بصره و درك دقيق دشمن از ميزان اعتبار اين منطقه در استراتژى نظامى جمهورى اسلامى، موجب شد تا عراق براى تقويت بيشتر مواضع و استحكامات پدافندى در شرق بصره، سرمايه گذارى هنگفتى كند. با اين اوصاف، فرماندهان سپاه پس از عمليات ناموفق كربلاى ،۴ بارديگر بر اهميت استراتژيك و نقش منطقه شرق بصره در تعيين سرنوشت جنگ تأكيدكردند. علاوه بر اين، حضور نيروهاى رزمنده و توان موجود درجبهه شلمچه (پس ازعمليات كربلاى۴) و ضرورت هاى نظامى، سياسى و اجتماعى براى انجام يك عمليات موفق، موجب شد درباره عمليات بعدى خيلى سريع تصميم گيرى شود. ازسوى ديگر، مشخصه حاكم بر جنگ درهفتمين سال، سرعت تحولات، پيچيدگى و گسترش دامنه آن بود. اين وضعيت به منزله آغاز شمارش معكوس براى پايان جنگ ارزيابى مى شد. به عبارت ديگر، با تنوع، شدت و سرعت وقوع رخدادهاى جنگ، تدريجاً ظرفيت هاى لازم براى تداوم جنگ، روبه اتمام بود و برخى از تحليلگران پيش بينى مى كردند كه زمان خاتمه يافتن جنگ فرارسيده است. وضعيت جديد درجنگ، با تغيير توازن به سود ايران پس از فتح فاو و توانايى ايران درحفظ آن و متقابلاً ناتوانى عراق براى بازپس گيرى فاو آغازشد. آقاى هاشمى باتوجه به همين وضعيت درجمع فرماندهان و مسؤولان سپاه گفت: «درمحاسباتى كه تاكنون شده، به نظر ما هيچ شرايطى بهتر از اينكه تسريع كنيم در پيشبرد كار جنگ به چشم نمى خورد... وضع عمومى كشور و شرايط اقتصادى كشور هم ايجاب مى كند كه ما اين مسأله را اگر بتوانيم زودتر به نقطه اى برسانيم.» دراين مرحله اعلام شعار «تعيين سرنوشت جنگ» محور فراخوانى نيروهاى داوطلب و به كارگيرى امكانات كشور براى پيشبرد جنگ بود. فرمانده كل سپاه نيز درباره مفهوم شعار تعيين سرنوشت جنگ گفت:
«سال سرنوشت قطعاً سال آخر معنى ندارد، ضمن اينكه مى تواند سال آخر هم درآن مفهوم داشته باشد. سال سرنوشت به اين معنى است كه اگر امسال ما جهتى درجنگ پيدانكنيم عواقب بسيارسختى را درپيش داريم.» بدين ترتيب ضرورت دستيابى سريع تر به پيروزى، براى خاتمه دادن به جنگ، فعاليت هاى همه جانبه اى را سازمان و گسترش داد كه كاملاً بر روند تحولات هفتمين سال جنگ سايه افكنده بود. درچنين موقعيتى افشاى ماجراى مك فارلين در ۱۳ آبان ۱۳۶۵ كليه تحولات سياسى و نظامى جنگ را تحت تأثير قرارداد. با درنظرگرفتن اهداف گفت وگوهاى پنهانى ايران و آمريكا، به نظرمى رسد علاوه بر اينكه امكان پايان سريع جنگ ازميان رفت، اقداماتى كه به تدريج عليه ايران انجام گرفت، بدون ترديد متأثر از افشاى اين ماجرا بود و اوضاع را بيش از گذشته براى ايران سخت و دشوار كرد؛ زيرا به رغم اميدوارى هاى زياد هيأت آمريكايى براى ملاقات با مقامات بلندپايه ايران، امام خمينى مسؤولان را ازهرگونه ملاقات منع كردند و همين بر عصبانيت آمريكا و اقدام عليه ايران افزود. زمينه هاى شكل گيرى مذاكرات پنهانى مقامات آمريكايى با عناصر ايرانى، با مبادله قطعات يدكى نظامى به ايران درمقابل آزادى گروگان هاى آمريكايى در لبنان، از سال ۱۳۶۴ آغازشد. ناتوانى آمريكايى ها، به رغم همكارى سوريه براى حل معضل گروگان گيرى در لبنان و هواپيماى ربوده شده تى.دبليو.اى (T.W.A) در ۲۴ خرداد ۱۳۶۴ و متقابلاً ميانجيگرى ايران براى حل معضل هواپيماى تى.دبليو.اى (T.W.A) پس از سفر هاشمى به سوريه در تير ،۱۳۶۴ توجه آمريكا را مجدداً به ايران معطوف ساخت. البته عوامل ديگرى دراين زمينه مؤثر بود كه پس از افشاى آن، ريگان رئيس جمهورى وقت آمريكا به آنها اشاره مى كند: «اكنون هجده ماه است كه طى يك ابتكار سياسى محرمانه ارتباط با ايران را درجريان كار خود قرارداده ايم. براى استفاده از اين ابتكار، ساده ترين و بهترين دلايل را دراختيار داريم:
۱ تجديد روابط با ايران
۲ اقدامى شرافتمندانه براى خاتمه دادن به جنگ شش ساله ايران و عراق
۳ محو كردن تروريسم دولتى و خرابكارى
۴ تأثيربخشيدن به روند بازگشت تمامى گروگان ها.
مك فارلين معتقدبود در سفر پنهانى اش به تهران فرصت مهمى ازدست رفت. زيرا هيأت آمريكايى پس ازچهارروز حضور در تهران و چنددور گفت وگو، نتيجه دلخواه را به دست نياوردند. بنابر پيش نويس موافقتنامه سه شنبه ۶خرداد، گفت وگوى سياسى ميان طرفين همچنان تا زمان افشاى اين روابط در آبان ۱۳۶۵ و مدتى پس از آن ادامه يافت و بعدها افشاى ماهيت تماس هاى پنهانى ايران و آمريكا به نحو آشكارى برروند تحولات جنگ تأثير گذاشت كه بخشى از آن به شرح زير بود:
۱ اعتبار سياست آمريكا درتحريم صدور تسليحاتى ايران، نزد متحدان آمريكا عميقاً مخدوش شد.
۲ بحران تمام عيار سياسى در آمريكا تغيير و اصلاح سياست آمريكا را به عنوان ضرورتى اجتناب ناپذير، آشكارساخت و جدال هاى بسيارى ميان كنگره و دولت آمريكا درگرفت.
۳ بى اعتمادى متحدان آمريكا در منطقه به تشتت سياسى خارجى آمريكا در منطقه و از دست دادن ابتكار عمل آمريكا براى پايان دادن به جنگ منجر شد.
۴ عراقى ها در بيانيه اى به اقدام آمريكا انتقادكردند و اعتبار سياستهاى اعلام شده آمريكا را زير سؤال بردند و اين اقدام را به شدت محكوم كردند.
۵ روسها با بهره بردارى از خلأ حاصله، سياستهاى مشخص و فعال ترى را با حضور درمنطقه و به دست گرفتن ابتكار عمل در جنگ ايران و عراق با حمله به سياستهاى آمريكا و حمايت از عراق آغاز كردند.
مجموع عوامل يادشده سبب گرديد آمريكاييها با از دست دادن ابتكار عمل براى خاتمه دادن به جنگ، در موقعيت بسيار دشوارى قرار گيرند. بخشى ازتلاش آمريكا براى خروج از اين وضعيت و كسب اعتماد مجدد متحدان خود در منطقه و عراق، تشديد فشار مستمر به ايران بود چنان كه بنابر اطلاعات و شواهد موجود، حملات گسترده عراق به مراكز صنعتى و اقتصادى ايران در اين مرحله با چراغ سبز آمريكا و حمايت و هدايت اطلاعاتى اين كشور انجام گرفت. ساندى تايمز در اين باره نوشت: «افشاى حمايت تسليحاتى ايران، ماشه حملات ناگهانى و سنگين عراق را به منابع و مراكز صنعتى و نظامى ايران چكاند.» روزنامه واشنگتن پست نيز نوشت: «پس از افشاى ارسال پنهانى اسلحه به ايران، عراقى ها حملات هوايى خود را به ايران افزايش دادند.» همچنين نشريات، حضور يك افسر عالى رتبه آمريكايى در بغداد براى كمك اطلاعاتى به نيروى هوايى عراق را افشا كردند. در پى بمباران نيروگاه نكا در آذر،۱۳۶۵ ساندى تلگراف به نقل از ديپلماتهاى مستقر در بغداد نوشت: «كمك اطلاعاتى آمريكا به عراق اين كشور را قادر ساخت تا به تأسيسات اقتصادى ايران و نيروگاه نكا ضربه وارد كند.» آمريكايى ها در اين مرحله رسماً اعتراف كردند كه طى چند سال گذشته باهدف جلوگيرى از پيشروى ايران، اطلاعات جاسوسى به عراق داده اند. آمريكايى ها در توضيح سياست خود مجدداً تأكيد كردند: «آمريكا مى كوشد كه از پيروزى ايران در جنگ جلوگيرى كند.» وزير خارجه وقت آمريكا نيز رسماً درباره سياست آمريكا اعلام كرد: «كاستن از توان نظامى ايران مى تواند به دستيابى به يك راه حل از طريق مذاكره كمك كند.» وى افزود: «هدف، پايان دادن جنگ است، بدون اينكه جنگ طرف بازنده يا پيروز داشته باشد.» حميد شعبان فرمانده وقت نيروى هوايى عراق در فضاى ناشى از تشديد سياست خصومت آميز آمريكا، براى جلب اعتماد اين كشور و ساير كشورهاى عربى، پس از حملات گسترده نيروى هوايى عراق به مراكز اقتصادى و صنعتى ايران گفت: «سال جارى تحولى قطعى و سريع به خود خواهد ديد كه به پايان يافتن جنگ به نفع عراق منجر خواهد شد. اولين مرحله از طرح شكست ايران با انهدام كليه منابع انرژى اين كشور به خصوص منابع نفتى آن كامل خواهد شد.»
خط مشى عراق در اين مرحله «قطع نفت ايران و تأمين نفت جهان» بود. لذا به موازات گسترش حمله به مراكز نفتى ايران و اخلال در صدور نفت جمهورى اسلامى، تلاش گسترده اى براى تأمين نفت جهان با صدور نفت از منطقه خليج فارس با اتكا به «لوله» به جاى نفتكش ها انجام گرفت. سيستم صدور نفت عراق در اين مرحله از طريق اردن، عربستان و تركيه طراحى شده بودو سعودى ها نيز در اجراى لوله گذارى، تعهداتى را پذيرفتند. روزنامه واشنگتن تايمز در تحليلى نوشت: «اين حملات توازن جنگ در خليج فارس را تغيير داه است. تهاجم نيروى هوايى عراق تأثيرات عمده اى در جنگ خليج فارس داشته است.»
بر اثر تهاجمات هوايى عراق به مراكز صنعتى و اقتصادى ايران و به موازات آن تهديد كمپانى هاى خارجى صادركننده نفت ايران و حمله به نفتكش ها و پايانه هاى نفتى و كشتى هاى تجارى، وضعيت اقتصادى جمهورى اسلامى رو به وخامت گذاشت. ضمن اينكه قيمت نفت به كمتر از ۱۰دلار كاهش يافت. آمريكايى ها اميدوار بودند ايران در اين روند تدريجاً مواضع خود را تغيير دهد. در اين موقعيت دشوار، عمليات كربلاى۴ كه سپاه پاسداران از مدتها قبل طرح ريزى و آماده سازى كرده بود براى اجرا آماده شد. اما تنها به فاصله ۲۴ساعت پس از شروع عمليات، به دليل هوشيارى دشمن و وضعيت جديدى كه در خطوط درگيرى به وجود آمد، فرمانده كل سپاه دستور توقف عمليات را صادر كرد. درواقع با توجه به افشاى عمليات براساس اطلاعاتى كه آمريكا به عراق داده بودو استفاده عراق ازتجارب عمليات فاو، امكان پيروزى در عمليات از ميان رفت. عراقى ها بلافاصله از آمريكايى ها به دليل واگذارى اطلاعات اساسى به اين كشور براى مقابله با عمليات ايران، تشكر كردند. عراقى ها كه پس از فاو و ناكامى در استراتژى موسوم به دفاع متحرك با وضعيت نامطلوبى روبرو شده بودند، مجدداً اعتماد به نفس خود را بازيافتند. با پيدايش وضعيت جديد به نظر مى رسيد، توازن جنگ كه پس از فتح فاو به سود ايران تغيير كرده بود، مجدداً در حال تغيير به سود عراق است. در چنين موقعيت دشوارى نيروهاى بسيجى نيز به دليل اتمام مأموريتشان در حال بازگشت به خانه هاى خود بودند. تحقق اين امر مى توانست ايران را در برابر حملات زمينى احتمالى عراق كاملاً آسيب پذير نمايد، ضمن اينكه امكان اجراى عمليات ديگرى نيز از ميان مى رفت. برپايه اين ملاحظات مجداً تمامى طرحهاى عملياتى بازبينى شد و سرانجام منطقه شلمچه به دليل موفقيت لشكر ۱۹ فجر و تيپ ۵۷ حضرت ابوالفضل(ع) در محور شلمچه در عمليات كربلاى ۴ مورد توجه فرمانده كل سپاه قرار گرفت.
ادامه دارد