• منصور بيطرف

همه چيز در ۱۲ ثانيه رخ داد . همه چيز در ۱۲ ثانيه خراب شد. زهرا هم در ۱۲ ثانيه پدر ، مادر ، خواهران و برادران خود را از دست داد .
در زندگى اتفاقاتى مى افتد كه فراموش كردن آن نه تنها سخت بلكه غيرممكن است . براى زهرا بيدرانى هم فراموش كردن زلزله بم كه نه فقط خانه بلكه عزيزترين كسانش را هم گرفت غيرممكن است . او اوج آمال و آرزوهايش را در نوشتن نامه اى به خدا نشان داد . آنجا كه او نوشت «خداوندا من دوست دارم بم مثل اولش قشنگ شود . من دوست دارم مدرسه ها و خانه ها زودتر درست شوند . خداوندا زندگى چقدر سخت مى گذرد . خونه هامون خراب شده ناراحتم . بيشتر خانواده ام از دست رفته . خداوندا كمكمان كن بم را آباد كنيم.»
امثال زهرا را در ميان زلزله زدگان بم بسيار زياد مى توان پيدا كرد . امثالى كه ما با آن در بم زياد برخورد كرديم .
< بم پس از يكسال
يكسال پيش وقتى زلزله بم رخ داد و در ۱۲ ثانيه دستاورد هاى يك قرن را نابود كرد بسيارى اين سؤال را از خود مى پرسيدند كه آيا مى توان بم را ساخت و هويت آن را حفظ كرد ؟ اين سؤال از آن رو پرسيده مى شد كه چهره بم با چهره ديگر شهرها فرق مى كرد و از همين رو اكثر مسؤولان كشور بر بازسازى بم با توجه به حفظ هويت آن تأكيد مى كردند. تأكيدى كه خود مردم بم هم بر آن صحه مى گذارند و شايد هم از همين رو هست كه بازسازى بم نسبت به ديگر مناطق زلزله زده كشور بسيار طول خواهد كشيد .
«براى ما بسيار آسان است كه به جاى اين همه وسواس بر نقشه شهر كه بر هويت بم تأكيد دارد ۱۷ نقشه تيپ مى گذاشتيم و به مردم هم مصالح مى داديم و مى گفتيم برويد بسازيد . اما ما وظيفه داريم و مردم هم همين را مى خواهند كه هويت بم را حفظ كنيم .» اين را محمد سعيدى كيا رئيس بنياد مسكن و مسؤول بازسازى بم به ما مى گويد.
براى بازسازى بم و حفظ هويت آن برنامه هاى زيادى ريخته شده است . استقرار بيش از ۲۰ شركت مشاوره اى ساخت و ساز مورد تأييد سازمان مديريت و برنامه ريزى و كمك از مهندسان ژاپنى نيز از اين اقدامات است . شركت هاى مشاوره اى موظف هستند ضمن دريافت نظرات مالكان واحدهاى مسكونى نقشه اى را كه بايد به تأييد شوراى معمارى و شهرسازى بم برسد تهيه كنند . وظيفه اين شورا بسيار سنگين است چون اين شورا كه به رياست پيروز حناچى معاون شهرسازى وزير مسكن و متشكل از ۵ معمار خبره كشور است مسؤوليت حفظ «هويت بم» را بر عهده دارد .
غلامحسين محمودى كه يكى از معاونان ستاد بازسازى بم است مى گويد: «حدود ۱۰۰ متخصص معمارى و شهر سازى با اين شركتهاى مشاوره اى كار مى كنند .» او كه تقريباً در تمامى مناطق زلزله زده كشور ، منجيل ، اردبيل ، آوج از همان ساعات اوليه حضور داشته معتقد است :«در هيچ يك از اين مناطق اين تعداد متخصص حضور نداشته است . با كمك اين متخصصان ما مى خواهيم بم را دوباره بسازيم .»
در زلزله بم ۲۵۰۰۰ واحد مسكونى در شهر و همين تعداد در روستا از ۱۰ درصد تا ۱۰۰ درصد تخريب شده اند .به همين خاطر مهمترين معضل پيش روى ستاد بازسازى در روزهاى اول پس از زلزله جمع آورى آوارها بود . «هيچ وقت يادم نمى رود كه ۴۰ روز پس از زلزله كه به بم آمده بودم آنقدر آوار در اين شهر بود كه بين كوچه و خيابان فرقى وجود نداشت .» اين را يكى از همراهان مى گويد.
جمع آورى آوار حدود ۸ ماه وقت برد . محمودى مى گويد: «روزانه ۸۰۰ كاميون آواربردارى مى كردند و در مجموع ۱۵ ميليون تن آوار جمع شد .»
براى ساخت اين واحدها به هر واحد ۱۰ ميليون تومان تسهيلات با بهره ۵ درصد و مدت زمان بازپرداخت ۱۳ ساله به اضافه ۴‎/۵ ميليون تومان وام بلاعوض براى خانوارهاى ۶ نفر به بالا و ۳‎/۵ ميليون تومان براى خانوارهاى ۵ نفر به پايين و ۲‎/۵ ميليون تومان به صورت بلاعوض و تسهيلات پرداخت مى شود.
براى واحدهاى روستايى سقف تسهيلات ۲‎/۵ ميليون تومان و ميزان وام بلاعوض ۵۰۰ هزار تومان است . محمودى مى گويد «البته به شرطى كه واحدهاى خود را جمع كنند و آن را دوباره بسازند . اگر آنها خواسته باشند تعمير كنند سقف تسهيلات ۱‎/۵ ميليون تومان و ميزان وام بلاعوض ۳۰۰ هزار تومان است .»
مسؤولان ستاد بازسازى بم ، بازسازى اين شهر را در ۳ فاز پيش بينى كرده اند . فاز اول قرار است تا شهريور ماه سال آينده تمام شود . در كل پيش بينى بازسازى بم سال ۸۶ خواهد بود .
شايد يكى از دلايل به تأخير افتادن شروع بازسازى بم ، بجز آواربردارى ، تعريف طرح جامع شهر بم بود . تا پيش از زلزله ، براى اين شهر طرح جامعى تعريف نشده بود و در شوراى شهرسازى و معمارى در نوبت قرار داشت . اما پس از زلزله طرح جامع شهر بم در اولويت قرار گرفت و در اواخر مهر ماه اين طرح آماده شد .
سعيدى كيا در اين باره مى گويد «اكنون براى ما معلوم شده است كه زير ساختارهاى اين شهر را چگونه بايد بسازيم و براى چه ميزان جمعيتى .»
از او سؤال مى شود آيا براى اين شهر بستر IT هم تعريف شده كه پاسخ مى دهد: «اين شهر در آينده يك شهر مدرن خواهد بود از همه لحاظ .»
< حضورNGO ها
اما در كنار اين ستاد تعداد قابل تأملى NGO هم حضور دارند . مؤسسه ريليف( RELIEF) كه متعلق به ايرانيان مقيم آمريكا ، مؤسساتى از انگلستان و سوئيس و نيز اصناف بازار تهران از جمله اين NGO ها هستند .
بيشتر كار اين NGO ها در روستاها است . بنا به گفته محمودى ۲۲ روستاى حاشيه شهر ۱۰۰ درصد تخريب شده اند . بر اساس قرارداد و تفاهمنامه به عمل آمده قرار شده است كه اين سازمان هاى غير دولتى تا ميزان ۳ ميليون تومان «سفت كارى» واحدهاى مسكونى روستايى را انجام دهند و سپس بقيه بر عهده ستاد بازسازى باشد . «اول قرار بود اينها تعدادى از روستاها را كامل كنند و بروند ، اما ديديم كه اين باعث مى شود يك تبعيض همه جانبه و گسترده در بين روستاها روى دهد . از اين رو قرار شد كه آنها تا ۳ ميليون تومان در روستاهاى حاشيه شهر سفت كارى كنند و سپس مابقى كار بر عهده ما باشد .» اين را محمودى معاون ستاد بازسازى روستاها مى گويد .
اكنون شهر و روستاهاى زلزله زده بم دوره بازسازى را مى گذرانند . اگر به بم برويد روند بازسازى را به خوبى مشاهده مى كنيد . هر روز صبح مردم و مالكان خانه ها براى تهيه نقشه به ستادى كه به اين منظور درست و ساخته شده مى آيند . هر چند مشكل همه آنها را نمى توان حل كرد چون مشكل آنها به اندازه اى است كه با يك يا دو روز حل نمى شود . اما سعى مى شود كه تا حدى از آن مشكلات بكاهند.
غلامى يكى از مراجعين است كه از روستاى اطراف به اين ستاد مراجعه كرده است . او مى گويد «آمده اند براى خانه اى كه قبلاً ۲۸۰ متر مربع بوده يك پى ۸۰ مترى ريخته اند و رفته اند. حالا من بايد با ۶ سر عائله چه كنم.»
يكى از مسؤولان ستاد مى گويد «بر اساس تعريفى كه شده براى خانه هاى روستايى كه مى خواهند از اين ۳ ميليون تومان سفت كارى استفاده كنند ، تا همين متراژ كار انجام مى شود . براى متراژ بيشتر خود آنها بايد هزينه را متقبل شوند.»
رعايت اصول مهندسى از ديگر اقدامات مهمى است كه اكنون در ساخت و ساز بم بايد رعايت شود . به گفته سعيدى كيا «رعايت آيين نامه ۲۸۰۰ در ساخت و سازهاى شهرى و روستايى الزامى است .» اين نكته اى است كه نه فقط سعيدى كيا بلكه ديگر مسؤولان ستاد بازسازى بم بر آن تأكيد مى كنند . آيين نامه ۲۸۰۰ دستورالعمل ساخت و ساز و رعايت نكات ايمنى در برابر زلزله است . در محل مهندسان مشاور ، واحدهاى مسكونى نمونه ساخته شده بود كه مردم مى توانستند از آنها بازديد و در صورت قبول سفارش ساخت به سازنده آنها بدهند . يكى از مهندسان حاضر در محل به ما مى گويد «اين خانه ها در مقابل حداقل ۸ ريشتر زلزله مقاوم هستند .»يكى از خانه هاى نمونه را به ما نشان مى دهند و مى گويند كه ژاپنى ها دارند مى سازند . اين خانه هنوز كامل نشده بود اما مى شد از آن حس ژاپنى بودن را گرفت .
روند صدور پروانه براى ساخت و ساز از حدود دو ماه پيش آغاز شده و آنطور كه گفته شده است تا كنون بيش از ۲۳۰۰ پروانه ساخت صادر شده است . سعيدى كيا اميدوار است كه اين ميزان صدور پروانه تا پايان سال به ۸۰۰۰ فقره افزايش يابد .
به گفته سعيدى كيا هم اكنون ساخت ۱۰۰۰ واحد مسكونى آغاز شده است كه هرچند نسبت به خانه هاى تخريب شده كم است اما اميدواريم كه ۴ سال ديگر بم دوباره زنده شود .
مردمى كه ما ديديم گله هاى زيادى داشتند . يكسال زندگى در چادرها و كانكس ها دارد امان آنها را مى برد . يكى از خانم هاى ساكن بم كه ما را ديد گفت: «ترا بخدا بنويسيد كه ما خسته شديم .۱۶ نفر در يك كانكس زندگى مى كنيم . سرويس بهداشتى نداريم .» وقتى اين را با يكى از مسؤولين در ميان مى گذارم مى گويد: «ما هم داريم از حداكثر ظرفيت كشور براى حل مشكلات آنها استفاده مى كنيم . اميدواريم خود مردم بم هم ما را در اين مشكلات يارى كنند .»
موقع برگشتن عبدالرسول وصال مدير مسؤول روزنامه كه همراه ما بود به سعيدى كيا پيشنهاد داد: «هرچند زلزله بم تهديد جدى براى كشور بود و خسارات بسيار زيادى به بار آورد اما بايد اين تهديد را به فرصت تبديل كنيم. فرصتى كه همه مردم ايران و حتى ايرانيان خارج از كشور در آن مشاركت كنند.» اين نكته اى بود كه وقتى با سعيدى كيا از بم بر مى گشتيم او در فرودگاه بر آن صحه گذاشت.
زلزله بم از بدترين نوع زلزله اى بود كه در ايران رخ داد . زلزله اى كه كانون آن در ۷ كيلومترى سطح زمين و به مركزيت خود بم بود . زلزله اى كه گسل زمين را به طور قائم تكان داد به طورى كه ترانس ۵۰۰ كيلويى برق را بيش از ۱۰ متر به هوا پرتاب كرد . اما آنچه كه اين زلزله هنوز هم مى تواند براى ايران تجربه و آموزنده باشد نوع مشاركت مردم و نهادها است . در اين زلزله مى توان علاوه بر هويت بم ، هنوز هم هويت ايرانى بودن را نشان داد . مردم بم هنوز به كمك ما نياز دارند.

زهرا بيدرانى در نامه اى به خدا :
من دوست دارم مدرسه ها و خانه ها زودتر درست شوند . خداوندا زندگى چقدر سخت مى گذرد .
خونه هامون خراب شده ناراحتم . بيشتر خانواده ام از دست رفته خداوندا كمكمان كن بم را آباد كنيم