رضا آشفته

عصر تازه تنسى ويليامز

گروه فرهنگ وهنر : تنسى ويليامز يكى از تأثيرگذارترين درام نويسان آمريكاست. اگرچه دايره شهرت وى تنها به آمريكا محدود نمى شود.
ويليامز در سال ۱۹۱۴ به دنيا آمد. او كه از دوران دانشجويى به سرودن شعر روى آورده بود به دليل مشكلات مالى امكان ادامه تحصيل نيافت و كنار پدرش در يك كارگاه كفش دوزى به كار مشغول شد.
اما آنجا نيز از نوشتن دست برنداشت و اوقات فراغت خود را با خواندن و نوشتن مى گذراند. سال ۱۹۳۶ مجدداً به دانشگاه بازگشت؛ اما مخارج سنگين واداشتش كه دوباره به كارگرى در يك رستوران در محله فرانسوى ها روى آورد. نخستين نمايشنامه اش «جنگ فرشتگان» نام داشت كه در سال ۱۹۴۰ در تئاتر شهر بوستون روى صحنه رفت. اما نمايشنامه اى كه او را به شهرت رساند «باغ وحش شيشه اى» بود. اين نمايش در سال ۱۹۴۵ به مدت سه ماه در شيكاگو و سپس به مدت يك سال و نيم در نيويورك روى صحنه رفت.
باغ وحش شيشه اى ماجراى دختريست كه همواره غرق در تخيلات گذشته خود است، خاطرات كودكى و يادبود عشق كهنه و قديمى اش با تصاويرى بس عظيم تر از واقعيت همواره در ضميرش منعكس است و او را به خود مشغول مى دارد.
نوشته هاى تنسى ويليامز همواره از واقعيات اطرافش نشأت مى گرفت.
آدم هايى كه بر اثر يك تلنگر دراماتيك موقعيت وحشتناك خود را در مى يابند وتلاش مى كنند آن را اصلاح كنند.
نمايشنامه هاى ويليامز نه تنها درعالم نمايشنامه نويسى بلكه به بازيگرانى نيز كه نقش هاى نمايشنامه هاى او را ايفا مى كردند تأثير گذاشت. مارلون براندوى جاودانه با ايفاى نقش شخصيت اصلى نمايشنامه «اتوبوسى به نام هوس» بود كه عصر تازه اى در عالم بازيگرى ايجاد كرد.
گربه روى شيروانى داغ، تابستان ودود، شب ايگوانا و... آثار مهم تنسى ويليامز راتشكيل مى دهند.
طى تابستان ۲۰۰۴ برادوى با رويكرد دوباره به آثار تنسى ويليامز بار ديگر خاطره اين نمايشنامه نويس آمريكايى را زنده كرد.
نمايش «باغ وحش شيشه اى» به قلم تنسى ويليامز و كارگردانى و ترجمه منوچهر خاكسار هرسينى و بازى بابك اكبرى(تام)، فريده سپاه منصور (آماندا)، الهام مختارى (لورا)، سيدمجتبى طباطبايى (جيم) و رضا صورتى (تصوير زنده پدر در جوانى) در تالار سايه مجموعه تئاتر شهر اجرا شد.
باغ وحش شيشه اى را بايد حديث نفس ويليامز دانست، زيرا بريده اى از خاطرات تلخ و تراژيك زندگى شخصى خود اوست كه در اين متن به بافتى دراماتيك و متأثركننده تبديل شده است.
هرسينى در سال ۱۹۸۰ از دانشگاه ايالتى نيوجرسى در رشته تئاتر فارغ التحصيل و سالها در «تئاتر نيوسيتى نيويورك» به فعاليت عملى مشغول بوده است. او با نگاهى متفاوت باغ وحش شيشه اى را براى تماشاگران ايرانى اجرا كرده است كه در ادامه به طور مفصل در باره آن مى خوانيم:
نمايشنامه «باغ وحش شيشه اى» تنسى ويلياميز، از زيباترين، ساده ترين و قويترين آثار اين نويسنده شهير معاصر آمريكايى است. او يكى از نويسندگان سه گانه در كنار يوجين اونيل و آرتور ميلر است كه بر بدنه نمايشنامه نويسى معاصر آمريكا تأثير زيادى گذاشته اند. ويليامز از آن دست نويسندگانى است كه به مسائل روانشناختى و ارائه تحليل هاى روانشناسانه اهميت زيادى مى دهد.
«باغ وحش شيشه اى» درباره تنهايى آدمهاست كه به دليل نقص هاى درونى (عقده حقارت) از برقرارى ارتباط گريزانند و به دنياى كاملاً خيالى پناه مى آورند تا در آنجا بتوانند به دنبال رؤياهاى از دست رفته خود بگردند.
ويليامز در باغ وحش شيشه اى متأثر از فضاى زندگى واقعى خود است و اشاره اى به دوره ركود وبحران اقتصادى آمريكا در دهه ۳۰ دارد. او خانواده را بسترى مناسب براى ارائه تحليل هاى سياسى و اقتصادى قرار مى دهد، و در پس يك تحليل روانشناسى از اوضاع بر هم ريخته شهروندان آمريكايى به اوضاع بر هم ريخته اقتصادى و سياسى آن دهه آمريكا اشاره مى كند. شايد همين چندگانگى لايه هاى تحليلى باغ وحش شيشه اى است كه دست كارگردانان را بازمى گذارد تا از منظرگاههاى دلخواه اين متن را منطبق با زمانه و شرايط خود قابل اجرا سازند.
منوچهر خاكسار هرسينى كه در آمريكا تحصيلات تئاترى داشته، حالا در ايران به سراغ متنى از ويليامز مى رود كه تقريباً منطبق با اوضاع اقتصادى هموطنانش است. شايد اين روزها نابسامانى اقتصادى عقده حقارت آدم ها را تقويت كرده كه آنان را واداشته براى گريز از واقعيت هاى تلخ دست به دامان رؤياهاى بى سرو ته خود شوند. اين مهمترين امتياز براى هرسينى است كه منطبق با شرايط فعلى ايران يك متن خارجى را براى اجرا انتخاب مى كند. شايد اكثر اجراهاى خارجى از اين نكته مبرا باشند، به همين دليل نيز چون اكثر متن هاى خارجى با دغدغه هاى شخصى ما همسو نيستند، چندان موردتوجه و تأمل قرارنمى گيرند. ولى باغ وحش شيشه اى براى مخاطب ايرانى خيلى راحت قابل هضم و درك است، براى آنكه امروز اوضاع به هم ريخته اقتصادى نظم روحى خيلى ها را برهم زده و در زندگى زناشويى و تشكيل خانواده نيز تأثير سوء داشته است.
اين نوع انتخاب دقيق و به موقع نيز به شاخك هاى حسى كارگردانان برمى گردد كه تحليل خود را اززمانه با ارائه يك اثر هنرى ابرازكنند. نكته بعدى دراجراى هرسينى، ارائه تحليل ساختارى براى نو شدن اجراست كه نمايش «باغ وحش شيشه اى» را ازحالت رئاليستى بيرون مى آورد و با اجراى تصوير زنده، پدرخانواده و پخش يك سرى اسلايد و ديالوگ هاى متن به لحظاتى طنز و خنده دارمى رسد كه جريان جدى را ازهم مى شكند تا با خنديدن به اوضاع بتوان واقعيت هاى تلخ را به خوبى تحمل كرد. در ضمن در بسيارى از لحظات نيز با حذف آكسسوار و ارائه بازى هاى فرضى به بافتى غيرواقع گرايانه در بازى مى رسد تا با اين ترفند نيز از ارتباط حسى اجرا بكاهد و با تزريق خنده و لبخند فرصت بيشترى براى تعمق درباره موضوع فراهم سازد. البته نمى توان گفت اجرا به مينى ماليسم در حد اعلا توجه دارد، اما از اين منظر اجرايى نيز نمى توان غافل بود كه براى لحظاتى ميزانسن ها به چنين رويكردى توجه داشته اند.
درمجموع هرسينى نمى خواهد واقعيت تلخ را از فضاى كلى متن بگيرد، بلكه نوع ارتباط با آن را به رويه اى ديگرگونه مبدل مى سازد تا ضمن تازگى در اجرا بتواند مفاهيم را براى استدلال و دريافت بهتر آماده سازد.
باغ وحش شيشه اى پر ازمفاهيم قابل درك است و اگر اجرا نتواند خط سير فكرى درستى را پشت سر بگذارد نمى توان شاهد اتفاقى خاص بود.
هرسينى درطراحى صحنه و لباس به واقعيت نزديك مى شود و اينجا به دنياى متن وفادار مى ماند. شايد به لحاظ بصرى مى خواهد دراين چينش وسايل موردنياز يك زندگى معمولى به تمامى اتفاقات منطق اجرايى دهد و ديگر علامت سؤالى براى آنچه ديده و شنيده مى شود، باقى نگذارد. بنابراين همه آنگونه لباس مى پوشند و از وسايل خانه استفاده مى كنند كه با دنياى واقعى منطبق است. اما خوردن غذا بازى مى شود، زيرا ضرورتى درميان آن نيست. بديهى است كه در قرن بيست و يكم ديگر كسى توجهى ويژه به مكتب ها و شيوه هاى اجرايى ندارد، بلكه همه كارگردان ها با تلفيق و تركيب اين شيوه ها به شيوه دلخواه خود مى رسند.
هرسينى هم از اين قاعده مستثنى نيست، او مى خواهد باغ وحش شيشه اى را براى تماشاگر امروز به نمايش بگذارد. بنابراين گاهى منطبق با متن و گاهى نيز خارج از دنياى متن به اجراى خود، سرو شكل مى دهد و در پايان با امضاى اوست كه همه چيز مى تواند قابل درك باشد و گاهى نيز مى توان به او انتقادكرد كه چرا بايد چنين شده باشد.
مثلاً به جاى عكس پدر، حضور زنده يك بازيگر و آمد و شد سروكله او باعث ايجاد خنده مى شود. شايد خيلى ها درنگاه اول با اين اتفاق موافق نباشند، اما با تكرار آن شايد با اين مسأله كنار مى آيند كه با يك اجراى كاملاً متفاوت از نظرگاه ويليامز روبه رو شده اند و به مرور مى پذيرند كه بايد اين گونه به دنياى متن از منظر كارگردانى ايرانى به نام هرسينى نگاه كنند. شايد هم درمجموع نتوانند خاطره خوشى ازاين اجرا را با خود به بيرون ببرند، براى آنكه انتظار داشته اند ويليامز را با نگاه ويليامز ببينند و اصلاً از اين دخل و تصرف هاى اجرايى خوششان نيايد.
از ديگر ويژگيهاى خاص اجراى هرسينى انتخاب بازيگران است كه برپايه شيوه استانيسلاوسكى صورت مى گيرد. اما بازيگران هنوز نتوانسته اند به بازى جانانه و پرطراوت برسند. شايد زمان بيشترى براى تمرين و حضور در صحنه نياز داشته اند كه برايشان فراهم نشده است. براى آنكه در شبى كه اجرا را ديدم، بارها شاهد تپق هاى بازيگران بودم و بيان آنها نيز در زمان اداى كلمات با مشكلات ريزودرشتى همراه مى شد كه درصورت داشتن تمرين مناسب قابل رفع و رجوع بود. به هرحال آن شب تعداد تپق ها آنقدر زياد بود كه نمى توانستى به راحتى آنها را از ذهن پاك كنى و مدام اين خطاهاى بيانى تكرارمى شد و البته گاهى نيز در رفت و آمدها ناهماهنگى هايى به چشم مى آمد كه بازهم مى توانست با تمرينات بيشتر ازبين برود.
اما آنچه مى توانست اين خطاها را ازبين ببرد، همانا نوع نگاه و تحليل هرسينى بود كه اجراى باغ وحش شيشه اى را براى تماشاگر ايرانى با مزه و طراوت مى نمود.
هميشه براى نگارنده حسرتى باقى بود كه يك اجراى مطلوب از باغ وحش شيشه اى را درتالارهاى تهران ببينند، هرسينى اين فرصت را فراهم ساخت، هرچند نواقصى دركار بود كه اگر نبود، آن وقت آن آرزو نيز درحد كمال به منصه ظهور مى رسيد!

گروه اجتماعى - مهدى يساولى: شهردارى منطقه ۱۲ تهران عمليات بازسازى و مرمت آسيب هاى وارده به بزرگترين كاروانسراى درون شهرى تهران كه در فهرست آثار ملى كشور به ثبت رسيده است را متوقف كرد.
به گزارش خبرنگار «ايران» اين اقدام شهردارى كه با اعتراض سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى نيز مواجه شده است باعث فرو ريختن سقف برخى از حجره ها و تشديد آسيب هاى وارده به اين بناى تاريخى شده است

شهردارى ادامه روند مرمت اين بنا را با اين توضيح كه مالك عوارض شهردارى را پرداخت نكرده است متوقف كرده، حال آنكه برابر با قانون مصوب مجلس شوراى اسلامى، كليه ابنيه، اماكن و محوطه هاى تاريخى تحت تصرف و مالكيت سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى و نيز بناها و اماكنى كه در تصرف و مالكيت اشخاص حقيقى يا حقوقى هستند و طبق قوانين مربوط در فهرست آثار ملى به ثبت رسيده اند، از پرداخت كليه عوارض شهردارى معاف اند.
اين اقدام شهردارى كه خلاف قوانين صورت گرفته، كاروانسراى تاريخى خانات را در شرايط نامناسبى قرار داده است. بخش هايى از اين بنا در دهه هاى گذشته دچار آتش سوزى شده و بخش هاى ديگر نيز به مرور زمان فرسوده شده اند و اكنون بارندگى و تغيير شرايط جوى احتمال آسيب رسانى و تخريب آن را افزايش داده است.
«اردهالى» مالك خانه درباره وضعيت كنونى كاروانسراى خانات به «ايران» گفت:
«براى بازسازى و مرمت بخش هاى آسيب ديده، عمليات گسترده اى از تيرماه سال گذشته آغاز شد و در اين مدت، بخش هايى از كاروانسرا برمبناى الگوى نخستين مرمت و بازسازى شد. اين كارها با همكارى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى صورت گرفت و يك مرمتگر برجسته به عنوان ناظر كارشناسى اين سازمان، بر پروژه تعيين شد» .
وى افزود: «در دور جديد مرمت نيز، بخش هايى مورد توجه قرار گرفت كه بيشتر در معرض خطر فروريزى بودند، اما اكنون به دستور شهردارى، كار متوقف شده و هر لحظه احتمال ويرانى قسمتهايى از كاروانسرا وجود دارد» .
به گفته مالك كاروانسرا، با وجود ثبت شدن اين بنا در فهرست آثار ملى كشور، همه هزينه هاى مرمت را مالكان و مستأجران كاروانسرا پرداخته اند و هيچگونه هزينه اى براى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى و ديگر نهادهاى متولى ايجاد نشده است. با اين وجود، شهردارى بدون منطق موجهى، در اجراى اين كار مانع ايجاد كرده است.
*  افزايش صد درصدى فرو ريزى كاروانسرا
همچنين مسؤول كارگاه مرمت كاروانسراى خانات نسبت به افزايش احتمال ويرانى اين بناى زيباى تاريخى هشدار داد.
«على قنداق ساز» در اين باره گفت: «در روزهاى آينده چنانچه بارندگى صورت گيرد، يقيناً بخش هايى از كاروانسرا تخريب خواهد شد» .
وى افزود: «اين بناى زيبا، كاملترين كاروانسراى درون شهرى تهران است كه برخلاف ديگر آثار تاريخى شهر، دچار تغييرات گسترده نشده و به طرز شگفت آورى سالم باقى مانده است. كاروانسراى خانات، روزگارى پذيراى قافله ها و كاروان هايى بود كه كالاها و اجناس خود را به اين منطقه مى آوردند و اكنون نيز كاربرى تجارى خود را حفظ كرده و حجره داران نسبت به آن حساس اند و در دو سال گذشته تمام هزينه هاى مرمت آن را تأمين كرده اند.»
اين مرمتگر خاطرنشان ساخت: «از سال گذشته كه عمليات مرمت آغاز شد، كانال هاى دفع رطوبت در بنا تعبيه گرديد و پشت بندها محكم شد. همچنين بار بام هاى سبك شده و درهاى آسيب ديده مورد تعمير قرار گرفت. اما اكنون وضعيت به گونه اى است كه اگر اين وضعيت تا بهار آينده ادامه يابد، احتمال تخريب صد درصدى بنا وجود دارد.
*  اعتراض رسمى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى
بنابرگزارش هاى رسيده، اهميت كاروانسراى خانات در مجموعه آثار و بناهاى تاريخى تهران به گونه اى است كه اقدام شهردارى در توقف عمليات مرمت و بازسازى آن، نگرانى هاى جدى در ميان متوليان ميراث فرهنگى پايتخت برانگيخته و آنها را به واكنش وا داشته است.
« محمدابراهيم طريقت »رئيس سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى استان تهران در واكنش به ممانعت قائم مقام شهردارى منطقه ۱۲ از پيگيرى امور مرمتى كاروانسراى خانات با ارسال دو نامه به شهردار منطقه در فاصله ۱۰ روز، از وى خواست با رفع موانع، زمينه هاى ادامه كار را فراهم كند. وى با اشاره به آسيب پذير بودن اين اثر تاريخى، از شهردار خواسته به حساسيت كار مرمت بويژه در فصول بارانى توجه داشته باشد.
با وجود گذشت يك ماه از توقف كار و مكاتبات سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى با شهردار منطقه، همچنان از ادامه عمليات مرمت زيباترين و بزرگترين كاروانسراى درون شهرى پايتخت جلوگيرى شده و به گفته مالكان، هر روز مأموران شهردارى از آنجا بازديد كرده و گزارش تهيه مى كنند.
* شهردارى تمكين نمى كند، اميدواريم شوراى شهر وارد قضيه شود
معاون حفاظت فنى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى تهران درباره پيگيرى هاى اين نهاد براى ادامه مرمت كاروانسراى خانات گفت:« متأسفانه تاكنون نتيجه اى به دست نيامده و با وجود حسن نيتى كه شهردار منطقه ۱۲ نسبت به مقوله ميراث فرهنگى و آثار تاريخى شهر دارد، اما به نظر مى رسد برخى از عوامل شهردارى به هر دليل در اين حوزه اخلال ايجاد مى كنند «.
«قدير افروند »افزود:« اين مسأله در ناحيه ۳ منطقه نمود فراوانى داشته، به گونه اى كه در ماههاى گذشته بسيارى از كارگاههاى مرمتى اين ناحيه به دليل دخالت مأموران شهردارى تعطيل شده اند. وضعيت كنونى در شرايطى پديد آمده كه دولت به موجب آيين نامه اجرايى ماده ۱۶۶ برنامه سوم توسعه كشور بخش مهمى از اختيارات و مسؤوليت هاى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى را به شهردارى ها و شوراهاى شهر تفويض و به آنها تأكيد كرده با نظارت و هماهنگى سازمان، به رونق آثار تاريخى و ميراث فرهنگى شهرها كمك كنند ».
به گفته وى، اقدامات كنونى برخى از شهردارى ها در تعارض با اين موضعگيرى دولت بوده و موجب اتلاف سرمايه ها مى شود.
معاون حفاظت فنى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى تهران در پايان ابراز اميدوارى كرد كه پيگيرى اعضاى شوراى شهر در قضيه مرمت كاروانسراى خانات مؤثر واقع شده و از ويرانى آن جلوگيرى شود..