مينا فرجام
\با فرو افتادن دريچه فلزى و بالا آمدن آب، همه تلاش ها به ثمر نشست و لبخند رضايت بر لب همه دست اندركاران،  مهندسان، مشاوران و كارگران نشست. آنها پس از سال ها موفق شده بودند رودخانه «وحشى» را «رام» كنند تا پشت ديوارهاى سترگ كارون ۳ آرام گيرد.و چهره او از همه ديدنى تر بود. او كه وقتى پشت تريبون قرار گرفت تا به عنوان مجرى طرح كارون ۳ سخن بگويد، شايد آنقدر حرف در سينه داشت كه به چند جمله اكتفا كرد اما اين جمله اش به ياد ماندنى بود كه كارون ۳ تحفه دولت خاتمى به مردم ايران است.
مهندس وفا تابش را حدود دو ماه بعد از شروع آبگيرى «كارون ۳» در يك بعد از ظهر زمستانى ملاقات كرديم. او كه در كنار فعاليت هاى سياسى، مهندس است با همه قابليت ها. تابش پس از پايان ساخت طرح و نيروگاه كرخه به «كارون ۳» آمد و به اذعان اكثر دست اندركاران، اجراى كارون ۳ با تدبير و مديريت وى ميسر شد. او حالا پس از لبخند پيروزى و رضايتى كه ازساخت بلندترين سد كشور بر لب دارد، كارهاى ساخت بلندترين سد جهان را در استان لرستان پى مى گيرد. با او در مورد كارون ۳ و ابعاد مختلف كار به گفت و گو نشستيم.

* ويژگى ها و پتانسيل هاى سدسازى در كشور را چگونه ارزيابى مى كنيد
- در ايران پتانسيل هاى آبى مهار نشده و ظرفيت هاى معطل مانده زيادى در بخش آب وجود دارد. سه رودخانه بزرگ كارون كرخه و دز جزو پتانسيل هاى آبى بزرگ كشور هستند. در حالى كه كارون بزرگ (دز + كارون) سالانه حدود ۲۲ ميليارد متر مكعب آورد دارد اما تا قبل از پيروزى انقلاب اسلامى تنها دو مخزن بر روى آنها ساخته شده بود كه ۶ ميليارد متر مكعب آب را استحصال مى كرد و با توجه به حجم مرده، آنچه قابل تنظيم بود كمتر از ۳ ميليارد متر مكعب در سال بود. در همين سال ها در ايام مختلف در سال هاى مختلف شاهد بروز سيلاب و معضل آب گرفتگى در دشت هاى خوزستان بوديم كه علاوه بر خسارت هاى بزرگى كه به بخش كشاورزى وارد مى كرد به دليل نبودن سيستم كنترلى روى اين رودخانه ها تلفات جانى نيز در بر داشت.
بعد از پيروزى انقلاب اسلامى و به ويژه پس از پايان جنگ تحميلى به مسأله مهار آب هاى سطحى توجه ويژه اى شد و پروژه هاى مختلف سد سازى مطرح شد. به هر ترتيب با توجه به شرايط جغرافيايى كشور نياز بوده و هست كه بحث «مهار آب ها» مورد توجه جدى قرار گيرد.
* طى سال هاى گذشته به ويژه چند سال اخير، پروژه هاى بزرگ سد سازى در كشور اجرا شده است كه آخرين آن تاكنون «كارون ۳» است. با توجه به اجراى پروژه هاى بزرگ سدسازى در كشور، از نظر فنى چه ظرفيت هايى در اين بخش در كشور به وجود آمده است و روند ايجاد ظرفيت هاى جديد در اين بخش را چگونه ارزيابى مى كنيد؟
- يكى از عوامل مهم و اصلى در سد سازى، نيروى انسانى است. تا پيش از اين در بخش مشاوره،( مهندسان مشاور و طراح) تجربه اى از گذشته (قبل از انقلاب) در كشور وجود نداشت. ظرفيت هاى پيمانكارى بعد از پايان جنگ حتى از قبل از پيروزى انقلاب اسلامى هم كمتر بود. از سال ۱۳۶۸ به بعد، تلاش براى توسعه ظرفيت ها در اين بخش شروع شد و شركت هاى مشاور مهندسى دولتى و غير دولتى فعال شدند. پروژه هاى سد سازى اين امكان را به وجود آورد كه ظرفيت هاى مشاوره و پيمانكارى را شناسايى و ظرفيت سازى كنند و به توسعه آن در قالب پروژه ها اهتمام ورزند. امروز در زمينه ظرفيت طراحى و اجرا در برخى زمينه ها از نيروى خارجى بى نياز شده ايم و حتى مى توانيم به صدور خدمات مهندسى در اين بخش اقدام كنيم. اما اينجا لازم است يك نكته را تأكيد كنم: علم امروز يك جريان پيوسته جهانى شده است و از اين پس از خودكفايى درسدسازى به عنوان يك عامل منفى نگاه مى شود. مهم اين است كه امروز در هر مشاركتى آورده مشاوران و پيمانكاران ايرانى نيز قابل اتكاست و در عرض و اندازه مشاوران و پيمانكاران خارجى است.
* مى توان از گفته هاى شما نتيجه گرفت كه ايران اكنون در صنعت سد سازى خود كفا شده است، با اين حال شما مشاركت با خارجيان را همچنان توصيه مى كنيد؟ در اين زمينه بيشتر توضيح بدهيد.
- به هر حال ما از نقطه اى شروع كرده ايم كه هيچ سابقه اى در اين كار نداشتيم، الآن در نقطه اى هستيم كه اگر بخواهيم كارى را صد در صد با ظرفيت داخلى انجام دهيم اين كار برايمان امكان پذير است اما به عنوان يك سياست نبايد راه رشد و بالندگى را ببنديم. ما با تعريف پروژه هاى مشترك اين امكان را به دست مى آوريم كه از دانش رو به رشد جهان خارج نيز در جريان پروژه ها استفاده كنيم.
به هر حال روند سد سازى در كشور ما از سال ۶۸ شروع شد و روز به روز رشد و توسعه فوق العاده پيدا كرده كه نمونه بارز آن پروژه «كارون ۳» است. سدى كه به اعتراف يكى از مشاوران خارجى كه همكارى محدودى با ما دارد، انجام آن توسط يك يا دو پيمانكار بزرگ آمريكايى و اروپايى امكان پذير بوده است و البته پروژه هاى كارون ۳ در بخش پيمانكارى توسط ايرانيان انجام شد. نمونه هاى ديگرى هم در اين زمينه است مثل طرح هاى در دست اجرايى چون «گتوند» ، «كارون ۴» و «سيمره» اينها نشان دهنده آن است كه ظرفيت بالايى هم از نظر مديريت پروژه و سازمان هاى كار فرمايى و هم مشاوره و پيمانكارى ايجاد شده كه ما مى توانيم همزمان تعدادى پروژه را تعريف كنيم، تخصيص بودجه بدهيم، راهبرى كنيم و به تدريج محصول آن را در اختيار جامعه قرار بدهيم.
* «كارون ۳» به گواه اكثر دست اندركاران يك شاهكار است. شما به عنوان كسى كه نقش اصلى را در راهبرى طرح و به ثمر رساندن آن داشتيد، روند اجراى طرح كارون ۳ را چگونه تعريف مى كنيد؟
- «كارون ۳» طرحى است كه در سالهاى ۶۹-۶۸ يا اوايل دهه ۷۰ وقتى مطرح شد دست اندركاران و تصميم گيرندگان طراحى و اجراى آن را توسط نيروى ايرانى منتفى مى دانستند. با اينكه قصد اين بود كه پروژه ها با كمك نيروى ايرانى اجرا شود اما وقتى به كارون مى رسيديم با توجه به خاستگاه سد، پيچيدگى سازه هاى زيرزمينى و ... ساخت آن توسط انديشه ايرانى را غير ممكن مى دانستند.
به هر حال با توجه به ضرورت اجرا، قرار شد طراحى كار به صورت مشترك بين ايران و كانادا انجام شود. اين به دليل حجم بالاى سرمايه گذارى تصميم گيرى اصولى بود كه همكارى مشاوره اى داشته باشيم ضمن اينكه در بحث اجرا اساساً ذهنيت اين بود كه با ظرفيت پيمانكارى ايران اين كار قابل اجرا نيست. به هر حال مناقصه اين سد برگزار شد و پيمانكار برزيلى آلمانى برنده مناقصه شد كه هزينه احداث سد را ۱‎/۶ ميليارد دلار و هزينه بهره ساخت را نيز در همين حدود بر آورد كرد. بدين ترتيب ۳‎/۶ ميليارد دلار هزينه ساخت سد برآورد مى شد. به هر حال به دليل مشكلات اعتبارى كشور، بحث هاى مربوط به بيمه و تضمين ها قرارداد به دست انداز افتاد و عملا مناقصه و نتيجه آن كنار گذاشته شد.
اوايل سال ۷۲ مذاكره براى پيمانكاران ايرانى بار ديگر در دستور قرار گرفت. همان زمان باز هم ذهنيت اين نبود كه كار توسط ايرانيان انجام شود اما با توجه به مشكل تأمين منابع، كار توسط ايرانى ها پى گرفته شد. به هرحال امروز كه صحبت مى كنيم كارون ،۳ ساخته و آبگيرى شده است و نيروگاه آن نيز در شرف بهره بردارى است. كار كاملاً توسط پيمانكاران ايرانى با هزينه اى غيرقابل مقايسه با رقم موردنظر خارجيان صورت گرفته است. آنگونه كه براى خارجيان هم قابل تصور نبود به گونه اى كه شنيده ام يكى از پيمانكاران خارجى در سال ۷۵ در جريان ديدار با مجرى وقت طرح كارون ۳ در يك كنفرانس بين المللى سراغ طرح را مى گيرد و اعلام مى كند: ما پرونده كارون ۳ را در شركت خود هنوز نبسته ايم و شما مجبور خواهيد بود براى تكميل پروژه به سراغ پيمانكاران خارجى برويد. در آن صورت ما را دعوت خواهيد كرد.
در يك تعريف كلى «كارون ۳» طرحى است كه پيش بينى نمى شد توسط ايرانى ها انجام شود ولى انجام شد با هزينه يك سوم هزينه قطعى مناقصه برگزار شده توسط خارجى ها.
* يكى از بحث هاى مهم در سدسازى تأثيراتى است كه سد در توسعه دارد، احداث «سد كارون ۳» چه تأثيرى بر توسعه ملى و منطقه اى دارد؟
- مهم ترين هدف از ساخت اين سد توليد برق به ميزان ۴ ميليارد كيلووات ساعت در سال است كه با درنظر گرفتن قيمت جهانى برق، سالانه ۲۰۰ ميليون دلار درآمد خالص اين طرح است كه اين را بايد به حساب توسعه ملى گذاشت.
نقش ديگر اين طرح، كنترل سيلاب است. با وجود ظرفيت بسيار بالاى كارون بزرگ، فقط مخازن عباسپور و دز پيش از اين روى اين رودخانه احداث شده بود. سد مسجدسليمان نيز كه در اين راستا احداث شده از نوع سد جريانى است و عملاً مخزن آن نقشى در ذخيره آب و كنترل سيلاب ندارد. با ساخت اين سد اميدواريم از اين پس در اهواز هرگز شاهد سيلاب هاى مخرب نباشيم و با برنامه ريزى مناسب سيلاب ها را در مخازن كارون ۳ و شهيد عباسپور ذخيره كنيم.
در بخش كشاورزى هدف تنظيم آب كشاورزى بوده است كه كارون ۳ در اين زمينه نقش كليدى دارد. به طورى كه با بهره بردارى از آن ۳۰ درصد به ظرفيت تنظيم آب رودخانه كارون اضافه مى شود. در روزهاى آبگيرى سد، برخى نگرانى ها پيش آمده بود كه ممكن است آبگيرى سد كارون ۳ به كشاورزى منطقه آسيب وارد كند و بعضاً اظهارنظرهاى مبالغه آميزى نيز درا ين زمينه صورت مى گرفت. اما نكته جالب اين بود كه وزير جهاد كشاورزى از جمله كسانى بود كه بيش از دو سال به شدت پيگير اين سد بود و تذكرى در اين زمينه نيز به ما دادند. چرا كه ما زياد از سدسازى صحبت مى كنيم ولى اين در واقع اولين ظرفيت جديد و قابل توجهى است كه برروى رودخانه كارون ايجاد شده است. در واقع اضافه شدن ۳ ميليارد مترمكعب به مخازن ما در محدوده كارون ۳ امكان مانور بالايى را فراهم مى آورد تا در زمان هايى كه تنظيم آب كشاورزى و توليد برق مقابل هم قرار مى گيرند، برنامه ريزان بهره بردارى اين سد هر دو هدف را توأمان كنترل كنند.
در بحث توسعه استانى همچنين مسأله گردشگرى مطرح است، به هرحال برروى درياچه كارون ۳ دو پل احداث شده تا جايگزين جاده قديمى ايذه - اهواز شود و جاذبه گردشگرى فراوانى را در استان به وجود آورده است. آنچنان كه همين هفته هاى اول شاهد بازديد مردم از محل هستيم اما واقعيت اين است كه امكانات موجود شايسته و متناسب خواست مردم و نيازهاى آنان در اين زمينه نيست و بايد با برنامه ريزى هاى مناسب از اين فرصتى كه در منطقه به وجود آمده استفاده كرد.
* در مورد استفاده از منابع آبى ذخيره شده پشت سد در بحث كشاورزى و افزايش ظرفيت در اين زمينه گفتيد. آيا شبكه هاى آبيارى و زهكشى موجود در اين زمينه پاسخگوست؟
- بله، مسأله كارون ۳ متفاوت با كرخه است. شبكه هاى پايين دست سد دز و محدوده مربوط به گتوند موجود است ما برنامه توسعه و احداث شبكه هاى جديد به خاطر احداث كارون ۳ را نداريم. شبكه ها موجود است و فرصت بيشترى است براى تأمين آب آنان در فصولى كه ممكن است بين توليد برق، تأمين آب كشاورزى تعارض به وجود بيايد.
ادامه دارد