• صداى بلندگوى دوره گردها ناقض حقوق اوليه شهروندان است

زندگى در هر جاى اين شهر آلوده به دود و صدا مى  گذرد، يك تجربه مشترك براى شهروندان دارد. درد فرضى كه ميان محله هاى دور و نزديك شهر رسوخ كرده، تجربه مشترك شنيدن مكرر يك صدا، تكرار زخم آهنگ آزاردهنده دوره گردها.
زندگى در چارديوارى آرامش نمى گذرد؛ ظهر دم كرده تابستان است و تكرار اين صدا غروب زمستان است و تكرار اين صدا:
فرش، موكت، يخچال، مى خريم ....
تجربه تكرار اين صدا، تجربه امروز نيست. ضرباهنگ صداى دوره گردها سالهاست آرامش خانه هاى تهران را بى رنگ كرده است و ساكنان خو گرفته به آلودگى ها، تجربه اين آزردگى ها را نه امروز كه از روزگار كودكى تا دوران بزرگسالى، بارها با خود تكرار كرده اند.
دوره گردها، فارغ از بايدها و نبايدهاى زندگى و اشتغال در شهرها، فارغ از چارچوب ضوابط و قوانين شهردارى ها هنوز حضور فعال خود را در محله هاى مسكونى تهران حفظ كرده اند و صداى اعتراض و آزردگى شهروندان از اين حضور همچنان ميان ازدحام و بحران هاى ريز و درشت تهران ناشنيده مانده است. اين درحالى است كه براساس اعلام نظر كارشناسان شركت كنترل كيفيت هوا آلودگى صوتى در تمام نقاط تهران در مرحله بحران و در برخى مناطق در شرايط فوق بحران قرار دارد و علاوه بر اينكه خط پررنگى بر آرامش خانواده ها كشيده، سلامت شهروندان را در معرض تهديد قرار داده است.
كارشناسان زيست محيطى و صاحبنظران شهرى و اجتماعى بارها نسبت به لزوم ساماندهى دوره گردها و تبعات منفى ناشى از حضور و فعاليت غيررسمى آنها در تهران هشدار داده اند، با اين همه توجه به اين معضل اجتماعى مهم در سايه غفلت مديران شهرى و انبوه مشكلات اقتصادى تهران در حاشيه برنامه هاى مسؤولان مانده است.
از ديدگاه كارشناسان شهرى، فعاليت دوره گردها پديده اى است كه در گروه معضلات اجتماعى و گاه امنيتى شهرها قرار مى گيرد. آنها تأكيد مى كنند هر چند بسيارى ديگر از شهرها با اين معضل در ابعاد مختلف مواجه اند، اما گستردگى اين پديده اجتماعى در تهران به گونه اى است كه مشابه آن در هيچ يك از كلان شهرهاى دنيا وجود ندارد.
مهندس «مهرداد هاشم زاده همايونى» كارشناس شهرى مى گويد: هر چند پديده دوره گردها حتى در برخى جوامع توسعه يافته نيز وجود دارد اما اين معضل اجتماعى در قالب برنامه ريزى هاى بلندمدت كنترل و براى مواجهه منطقى با آن گام هاى بلندى برداشته شده است.
وى در بخشى ديگر از سخنان خود مى گويد: «دوره گردها از گذشته در تهران فعال بودند و با توجه به كاستى ها و معضلات موجود در سيستم مديريت شهرى تهران به ويژه در حوزه مسائل اجتماعى در آينده نيز وجود خواهند داشت. نگاهى گذرا به سالهاى گذشته نشان مى دهد برنامه اى براى ساماندهى آنها وجود نداشته و اين پديده بر اثر مجموعه عوامل اقتصادى و فراهم بودن شرايط گسترش چشمگيرى داشته و يا فعاليت مستمر دوره گردها حقوق شهروندان همچنان ضايع مى شود.
به اعتقاد «هاشم زاده همايونى» فعاليت دوره گردها در تهران هرگز به عنوان يك پديده و معضل اجتماعى شهرى مورد مطالعه قرار نگرفته و در نبود برنامه جامعى از سوى متوليان شرايط مطلوبى براى گسترش آن در تهران فراهم شده است.
نشانه بارز بى توجهى برنامه ريزان شهرى پايتخت به تبعات منفى ناشى از حضور دوره گردها، فعاليت مستمر آنها طى چندين دهه است. نكته اى كه مهندس «عليرضا سرحدى» يكى ديگر از كارشناسان شهرى و مسؤول انجمن صنفى مهندسان صنعت ساختمان در مورد آن مى گويد: «تقريباً تمام نسل هاى ساكن تهران حضور دوره گردها را در دوران كودكى و اشكال ديگر آن را در دوران بزرگسالى خود و در جريان زندگى در تهران تجربه كرده اند.»
تجربه شهروندان تهرانى از دوره گردهايى كه پيش از دهه ۴۰ در تهران حضور داشتند با تجربه شهروندانى كه امروز با مزاحمت دائمى آنها مواجه اند، تجربه يكسانى نيست.
«سرحدى» در اين باره مى گويد: «خريد و فروش به شكل دستفروشى و دوره گردى از قديم در بازارها و محله هاى ايران رواج داشته است. زيرا با شرايط زندگى در محله هاى آن دوره مانند محدوديت دسترسى به بازار و نبود مغازه در محله ها متناسب بوده است كه دوره گردى و دستفروشى در سالهاى ابتدايى دهه ۴۰ و حتى پيش از آن به طوركلى و طى چندين مرحله نوسازى و توسعه تهران دگرگون شد اما ميراث فرهنگ آن هنوز در محله هاى تهران باقى مانده است. »
گرچه فعاليت دوره گردان در گذشته به منظور پاسخگويى به نيازهاى شهروندان براى گذران زندگى و پركردن خلأهاى ناشى از محدوديت خدمات شهرى در محله ها تا اندازه اى ضرورى و در پاره اى از موارد اجتناب ناپذير بود اما توسعه تهران و ارتقاى سطح كيفى زندگى در محله ها، حضور و فعاليت دوره گردها را با هيچ توجيهى امكان پذير نمى كند. در شهرى كه اغلب محله ها از حداقل خدمات شهرى برخوردارند و مراكز رسمى خريد و فروش به شكل بازارهاى سنتى و مراكز خريد مدرن وجود دارد، فعاليت دوره گردها جز افزايش آلودگى هاى محيطى و در بسيارى از موارد كاهش ضريب امنيت اجتماعى حاصلى ندارد.
به اعتقاد «سرحدى» ادامه فعاليت دوره گردها در تهران نشانه بارز عقب ماندگى ما در حوزه هاى اجتماعى و فرهنگى براى اداره كلان شهر پرمسأله اى چون تهران است.
وى مى گويد: «فروشگاههاى زنجيره اى در دودهه اخير در تهران به طور گسترده فعال شدند اما فرهنگ خريد متمركز از اين مراكز به شهروندان آموزش داده نشده و هنوز براى فروشندگان دوره گرد بازار تقاضاهاى فعال وجود دارد و در نتيجه آنها درسايه غفلت مديران و حفظ اجراى قوانين بازدارنده به فعاليت خود كه مخل آرامش شهروندان است، ادامه مى دهند.»
از سوى ديگر كارشناسان شهرى معتقدند توجه مفرط شهردارى تهران به مسائل حوزه اقتصادى موجب تمركز برنامه هاى اين دستگاه در فعاليت هاى درآمدزا و در نتيجه غفلت مديران آن از حوزه هاى اجتماعى و فرهنگى شده است.
به اعتقاد آنان آنچه روز به روز كم بهاتر مى شود حقوق اجتماعى شهروندانى است كه در محاصره انواع آلودگى هاى محيطى و بحران هاى اجتماعى قرار دارند.
«فريبا ذاكر» جامعه شناس شهرى با انتقاد از بى توجهى مسؤولان به حقوق اوليه شهروندان و تأمين فضايى آرام براى زندگى آنها در تهران دراين باره مى گويد: «آمارها نشان مى دهد تعداد مبتلايان به بيمارى هاى اعصاب و روان در شهرهاى بزرگ روبه افزايش است و درصد بالايى از اين بيماران را نيز افرادى تشكيل مى دهند كه درمعرض سروصداى بيش از حد قرارگرفته اند يا درمحل سكونت خود آرامش لازم را ندارند.
وى مى افزايد: «اگر در زندگى امروز شهروندان، ميراث زندگى سنتى شهرهاى ما به وجوه منفى تبديل شده اند اين امر ناشى از ضعف هاى بنيادين در بدنه مديريت فرهنگى و اجتماعى كلان شهرهاى كشور چون تهران است.
اگر شهردارى تهران و ديگر نهادهاى متولى براى كنترل آلودگى هاى زيست محيطى چون آلودگى هوا و آلودگى صوتى راهكار اجرايى مناسبى نيافته اند به اين دليل است كه مجموعه برنامه ها آنها تنها در دو بعد اقتصادى و سياسى مديريت شده و ازتوجه به ابعاد فرهنگى و اجتماعى خالى بوده است.»
دوره گردها درمحله هاى تهران جولان مى دهند و صداى زيروبم بلندگوهاى آنها، شهروندان را هرروز معترض تر و ناراضى تر از گذشته مى كند. اين همه درحالى است كه «مجموعه قوانين بازدارنده براى برخورد با متجاوزان، آرامش شهروندان هيچ ضمانت اجرايى ندارد.»
اين جمله را «مرتضى فرجى» ، كارشناس حقوقى مى گويد و مى افزايد: «در اغلب شهرهاى جهان بويژه كلان شهرها براى افرادى كه به افزايش آلودگى هاى محيطى ازجمله آلودگى صوتى دامن مى زنند، مجازات هاى سنگينى درنظرگرفته شده اما عملكرد نيروى انتظامى و شهردارى ها براى مواجهه با اين بحران ها، با وجود موادقانونى خنثى بوده و متخلفان بى مهابا از مجازات هاى درنظرگرفته شده در قانون به تخلف خود ادامه مى دهند.»
به اعتقاد «فرجى» ، فعاليت دوره گردها درمحله هاى تهران ناقض حقوق اوليه شهروندان بوده و بايد در زمره مشاغل مزاحم به تخلف صاحبان آنها رسيدگى شود.
البته فعاليت دوره گردها درتهران تنها موجب افزايش آلودگى صوتى درمحله هاى مسكونى نمى شود و تجربه نشان داده در بسيارى ازموارد، تداوم اين فعاليت ها زمينه ارتكاب انواع ديگر تخلف هاى اجتماعى مانند سرقت را نيز براى سودجويان فراهم مى كند.
«هاشم زاده» مى گويد: براساس قوانين، ايجاد آلودگى صوتى و استفاده از بلندگوهاى دستى و... ممنوع است و طى سال هاى اخير بر لزوم اجراى اين قانون ازسوى نيروى انتظامى و شهردارى تهران تأكيدشده اما گسترش فزاينده دوره گردها در تهران نشان دهنده نبود ضمانت اجرايى براى اين قوانين و درنتيجه افزايش تعدى به حقوق شهروندان است.
بسيارى از كارشناسان و صاحبنظران شهرى با آنكه بر لزوم ساماندهى فعاليت دوره گردان درشهر تأكيد مى كنند، معتقدند با اجراى سياست هاى حذفى نمى توان به اين پديده و معضل اجتماعى چيره شد.
به گفته «سرحدى» اين معضل بايد به شكل واقعى بررسى شده و براى آن راهكارمناسب پيش بينى و اجرا بشود.
وى مى افزايد: «برخورد با اين پديده نيازمند شناخت واقعى از ابعاد كمى و كيفى و علل ظهور و تداوم آن درتهران است و با برخوردهاى حذفى درواقع اين درد مزمن را ازنقطه اى به نقطه ديگر منتقل كرده ايم. فعاليت دوره گردها ريشه در فعاليت هاى اقتصادى و اجتماعى نهادينه شده درجامعه شهرى ايران دارد كه جز با مطالعات اجتماعى و نگاه دقيق فرهنگى نمى توان براى مواجهه با آن اقدام كرد.»
كنترل پديده و معضلات اجتماعى فرهنگى شهرهاى بزرگ چون فعاليت دوره گردها، كودكان خيابانى، حاشيه نشينى و اسكان غيررسمى و بسيارى از موارد ديگر با استفاده از سياست هاى جلب مشاركت هاى مردمى و ارتقاى سطح فرهنگ شهروندى ازطريق آموزش مستمر به نتايج قابل قبولى رسيده است. اما كارشناسان درباره فعاليت هاى پيش بينى شده درحوزه آموزش حقوق شهروندى و ارتقاى مهارت هاى اجتماعى شهروندان براى زندگى در شهر پرمسأله اى چون تهران انتقاد هاى بسيارى دارند.
چنانچه «ذاكر» مى گويد: «شهروندان براى زندگى در يك كلان شهر آموزش هاى لازم را نديده اند و درنتيجه ناآگاهانه به گونه اى عمل مى كنند كه روند فعاليت مشاغل غيررسمى چون دوره گردها را تشديد كرده و به آن دامن مى زنند.
درچنين مواردى مهمترين راه آموزش شهروندان استفاده از رسانه هاى فراگيرعمومى و تشكل هاى غيردولتى است.»
باوجود تأكيد اين كارشناس بر نقش محورى آموزش شهروندان ازطريق رسانه ها و تشكل هاى غيردولتى، سياست شهردارى تهران طى يك سال اخير درجهت كاهش و محدودسازى گسترده فعاليت تشكلهاى غيردولتى در سطح شهر بوده است.
درعين حال به اعتقاد «ذاكر» مجموعه برنامه هاى تهيه شده در رسانه هاى ديدارى و شنيدارى نيز نتوانسته شهروندان را با حقوق خود در شهر و راههاى مطالبه آن از دستگاههاى مسؤول آشنا كند.
«هاشم زاده» در همين رابطه مى گويد: «سال ها است شهروندان به فعاليت دوره گردها و مزاحمت هاى آنها درمحله هاى مسكونى معترضند اما به دليل ناآشنايى، حقوق فرد را براى برخورد قانونى با متخلفان اقدام نمى كنند و اين معضل در حاشيه ديگر مسائل تهران مى ماند.»
درنبود نظام سامان يافته مديريت شهرى مديريت هاى مقطعى و سليقه اى، دوره گردها همچون ديگر مسائل و بحران هاى تهران هرروز حجم بيشترى از محله هاى پايتخت را با تبعات منفى ناشى ازحضور خود آلوده مى كنند.
سال ها گذشته، از كودكى تا بزرگسالى، از بزرگسالى تا كهنسالى يك صداى مشترك تكرارمى شود، آزردگى ميان خانه هاى آرامشمان رخنه كرده است. سال ها مى گذرد، شهر بزرگ تر مى شود و بازهم كسى صداى آزردگى روح شهروندان را كه از ميان اين حصارهاى سيمانى برمى خيزد، نمى شنود. نسل هاى آينده تهران هم در ظهر دم كرده تابستان يا غروب سرد زمستان از يك صدا، از تكرار يك عبارت آشنا، گريزى نخواهند داشت:
فرش، موكت، يخچال،...