مهرى حقانى

جوشاندن ، دم كردن، كوبيدن، مزاج چهارگانه، عطر و رنگ، بريدن و حجامت و... همه و همه گنجينه اى كهن و تجربيات سينه به سينه نسل هاست. در حقيقت، مسأله اين نيست كه از قرص و شربت، ليزر و سى تى اسكن و سونوگرافى استفاده نكنيم. مسأله اين است كه روشهاى سنتى، هميشه بوى كهنگى نمى دهد، آنقدر كه در جهان جديد نيز ۴۸درصد مردم استراليا، ۷۰درصد در كانادا، ۴۲درصد در آمريكا و ۷۵درصد در فرانسه دست كم يك بار در سال از خدمات طب سنتى بهره مى برند و بيشتر كشورهاى پيشرفته، قوانين دارويى، بيمارستان، بيمه و حتى آموزش رسمى در مورد طب سنتى و فرآورده هاى گياهى دارند. تنها در چين ۶۰۰كارخانه داروهاى سنتى، ۳۰دانشگاه و ۳كالج طب سنتى، ۵۲۵هزار دكتر طب سنتى و ۲۵۰۰ بيمارستان طب سنتى وجود دارد.
آنقدر كه نيكسون رئيس جمهورى آمريكا در سفر سال۱۹۸۰ خود به چين، اعزام دانشجويان آمريكايى به چين براى آموزش طب سنتى را بنا گذاشت. بنابراين فراموش كردن قوانين كهن و شناخته شده هميشه به معناى نو شدن و پيشرفت نيست. به حتم، عقل محورى و خلاقيت پزشكى، هيچگاه طبيعت را فراموش نمى كند.
طبيعتى كه در كشور كهن ما با داشتن ۱۱اقليم از ۱۳اقليم جهان، ۳۰۰ روز آفتابى در سال و ۷۵۰۰ گونه گياهى سخت بى پروبال و فراموش گشته است.
صنايع دارويى پس از صنايع نظامى دومين صنعت پولساز و مافيايى جهان است. اهميت اقتصادى اين صنعت موجب شده تا هر شيوه، روش يا ماده اى كه بتواند به بهبود آن كمك كند، در اين صنعت به كار آيد. به همين دليل توجه به مواد، شيوه ها و فرآورده هاى گياهى را نمى توان ناديده گرفت. اما طب سنتى تنها درداروهاى گياهى خلاصه نمى شود. امروزه بالغ بر ۲۵۰ نوع روش درمانى در جهان وجود دارد كه هر كدام از آنها ريشه در تاريخ برخى ملل جهان دارد. سازمان بهداشت جهانى از حدود ۳۰سال پيش، توسعه طب سنتى را بر دوپايه در كار خود قرار داد. نخست عدم دسترسى بسيارى از افراد به خدمات اوليه بهداشتى درمانى كه در برخى كشورها تا ۸۰درصد جمعيت را شامل مى شود و دوم عدم رضايت از درمانهاى پزشكى جديد بويژه در رابطه با بيماريهاى مزمن و عوارض جانبى داروهاى شيميايى .
عبدالحسين منيرى از انتشارات طب سنتى مى گويد: «در كتابخانه ملى آمريكا بخشى وجود دارد كه نسخ خطى طب شرقى در آنجا نگهدارى مى شود كه اغلب راجع به گياه درمانى، فصد و حجامت و چگونگى درمان بيماريهايى مانند بى نظمى ضربان قلب، افزايش ناگهانى فشار خون، بيماريهاى كبدى، افزايش گلبولهاى قرمز است. حجامت يكى از اين روشهاى درمانى است كه براساس قديمى ترين سند موجود در جهان از ۳۳۰۰سال پيش ازميلاد مسيح در مقدونيه انجام مى شده و بعدها به يونان باستان رخنه كرده و چينى ها در بدن ۶۰۰نقطه اسرارآميز يافته بودند و پزشكان ايران نقاط متعددى در بدن يافته بودند كه هر نقطه را براى بهبود يك نوع بيمارى و يا كمك به بهبود يك بيمارى خاص حجامت مى كردند.»
امروزه حدود ۸۰درصد مردم كشورهاى جهان سوم از طب سنتى، مكمل يا جايگزين به عنوان مراقبت بهداشتى اصلى استفاده مى كنند. طب سنتى كاملاً در ساختار بهداشت چين، كره شمالى و كره جنوبى و ويتنام آميخته شده. در كشورهاى غربى تعداد بيمارانى كه به طب سنتى يا جايگزين روى مى آورند، رو به افزايش است. در فرانسه براى مراقبتهاى بازدارنده، ۷۵درصد جمعيت، دست كم يك بار از طب مكمل استفاده كرده اند. در آلمان ۷۷درصد كلينيك هاى ضددرد از طب سوزنى يا بادكش سرد استفاده مى كنند. بازار جهانى در مورد درمانهاى طب سنتى حدود ۶۰ميليارد دلار در سال هزينه مى كند. در آمريكا هزينه طب سنتى در سال۲‎/۷ ميليارد دلار است. ۲۵درصد داروهاى مدرن امروزى جهان گياهان دارويى است.
در يونان بيش از ۳۰۰محصول دارويى گياهى توليد مى شود. طب سنتى در سيستم بهداشتى چين كاملاً آميخته شده و ۹۵درصد بيمارستانهاى چين، بخشهايى در مورد طب سنتى دارند. طب سنتى، ۳۰ تا ۵۰درصد كل هزينه خانوار چينى ها را شامل مى شود. حدود ۸۰۰توليدكننده لوازم حجامت و داروهاى گياهى با درآمدى بالاى ۱‎/۸ ميليارد دلار در چين وجود دارد. طب آيورودا، سيدا، اونانى به همراه ناتروپاتى، هوميوپاتى و حجامت قرنهاست در هند به صورت گسترده اى مورد استفاده قرار مى گيرد، بويژه در روستاها كه ۸۰درصد جمعيت هند ساكنند. در هند ۲هزار و ۸۶۰ بيمارستان، خدمات طب سنتى ارائه مى دهند. ۴۰درصد جمعيت اندونزى از طب سنتى استفاده مى كنند و ۷۰درصد آنها در روستا هستند.
تا پايان سال۱۹۹۹ حدود ۷۲۳ توليدكننده داروهاى گياهى در اين كشور وجود داشت كه ۹۲ مورد از آنها جزو صنايع بزرگ محسوب مى شدند. در سال۲۰۰۰ بازار داروهاى گياهى در ژاپن بالغ بر ۲‎/۴ ميليارد دلار آمريكا بود. در اكتبر ۲۰۰۰ ، ۷۲درصد پزشكان آموزش ديده به روش غربى، از طب كامپو (طب سنتى چينى ژاپنى) در مطب هايشان استفاده مى كردند. طب سنتى تايى برگرفته از سنتهاى هندى و چينى است. در سال۱۹۹۳ تايلند، مؤسسه ملى طب سنتى را بنا نهاد و تا سال ۱۹۹۹ طب سنتى در هزار و ۱۲۰ مركز پزشكى اين كشور ارائه مى شد. در ويتنام هم مانند هند و چين، طب سنتى كاملاً در سيستم بهداشتى اين كشور آميخته شد. ۳۰درصد بيماران از مراقبتهاى طب سنتى بهره مند مى شوند. انجمن ملى طب سوزنى ويتنام ۱۸هزار عضو دارد كه ۴هزار و پانصد تن از آنها در بيمارستانهاى عمومى كار مى كنند.
گياه هاى اقتصادى
در بيشتر كشورهاى توسعه يافته نيز طب سنتى و مكمل پذيرفته شده است. به طورى كه ۴۸درصد مردم استراليا، ۷۰درصد جمعيت كانادا، ۴۲درصد در آمريكا، ۳۸درصد در بلژيك و ۷۵درصد در فرانسه، دست كم يك مرتبه در سال از خدمات طب مكمل بهره مى برند. بودجه هاى اختصاص يافته براى طب سنتى و طب مكمل نيز قابل ملاحظه است، به طورى كه استراليا ۸۰ميليون دلار، كانادا ۲‎/۴ ميليارددلار، انگليس ۲‎/۳ ميليارددلار و در آمريكا ۲۱‎/۲ ميليارددلار در سال، هزينه صرف خدمات طب مكمل مى شود. در آمريكا مصرف داروهاى گياهى در سال ۱۹۹۶ برابر ۳‎/۲۴ ميليارددلار و در سال ۱۹۹۸ مصرف مكمل هاى غذايى به تنهايى حدود ۵ميليارددلار درسال ۲۰۰۰ مصرف فراورده هاى گياهى و مكمل هاى غذايى در آمريكا به ۱۷ ميليارددلار بالغ شده است. درجهان در سال ۲۰۰۰فروش داروهاى گياهى به ۶۰ميليارددلار رسيده است. تعداد مراجعين به طب مكمل در آمريكا از سال ۱۹۹۰ تا سال ۱۹۹۷ از ۴۲۷ به ۶۲۹ميليون نفر رسيد. درآلمان از حدود ۸ ميليارددلار هزينه دارو، حدود ۲‎/۸ ميليارددلار به داروهاى گياهى اختصاص دارد. پوشش بيمه اى هزينه درمان و دارو و خدمات طب سنتى و مكمل در ژاپن، چين، كره و ويتنام به صورت كامل است و دركشورهاى آلمان، استراليا، نروژ، انگلستان، كانادا و آمريكا قسمتى از هزينه ها توسط سازمان هاى بيمه گر پرداخت مى شود.
دكترمحسن ناصرى استاد فارمالوژى دانشگاه شاهد در مورد وضعيت داخلى مى گويد: «درايران، آمار كلى ميزان استفاده از طب سنتى و مكاتب مختلف طب مكمل مشخص نيست، ولى مطالعه اى كه در سال ۱۳۷۹ در اصفهان انجام شد، نشان داد كه در ۵ سال گذشته ۶۲‎/۵ درصد افراد، حداقل يك بار از روش هاى طب جايگزين استفاده كرده اند و استفاده از گياهان دارويى، دعادرمانى، جماعت و طب سوزنى با ۷۶ ، ۱۰ ، ۹ ، ۵درصد به ترتيب بيشتر از روش هاى ديگر موردتوجه بود. در ايران فروش داروهاى گياهى در سال ۱۳۷۶ حدود ۷ميلياردريال بوده كه در سال ۱۳۸۰ به ۳۷ميلياردريال رسيده است. باتوجه به اين كه بيش از ۵۰درصد مراجعه كنندگان به پزشكان نياز به دارو ندارند، اگر از روش هاى درمانى ديگر استفاده كنيم مصرف داروهاى شيميايى كاهش مى يابد، اين درحالى است كه كشور ما خاستگاه طب سنتى است و انواع گونه هاى گياهى با خواص دارويى فراوان، تنوع و كيفيت بالا، سرمايه هاى باارزشى هستند.» هم اكنون يك كيلو گل گاوزبان خشك در بازارهاى خارجى ۴۰ دلار و به دست دلالان و واسطه هاى داخلى ۵ تا ۳ هزاردلار به فروش مى رسد. ايران با برخوردارى از ۱۱ اقليم آب و هوايى از ۱۳ اقليم آب و هوايى جهان، داراى ۱۸۰۰گونه گياه دارويى است كه اين ميزان دركل اروپا به ۸۰۰گونه مى رسد.
درطب سنتى ايران داروها، تنوع بسيارزياد داشته و معمولاً براى يك بيمارى، داروهاى متعددى وجوددارد. داروها مواد در دسترس، شامل موادگياهى، معدنى و حيوانى درمحيط اطراف محل زندگى هستند و معمولاً نسبت به داروهاى شيميايى قيمت كمترى دارند. همچنين استفاده از فرآورده هاى ساده خانگى مانند عرقيات، مرباها، رب ها، سكنجبين ها، و آش هاى طبى دراين زمينه جالب توجه است. داروهاى مزبور با پرداخت هزينه اى نسبتاً جزيى در همان منطقه قابل دسترسى است و با هزينه داروهاى شيميايى قابل مقايسه نيست. همانگونه كه دكتر محسن ناصرى مى گويد استفاده از تجربيات سنتى احتمال كشف مواد مؤثر دارويى را تا ۴۰ درصد افزايش مى دهد. اين درحالى است كه اين ميزان در پژوهش هاى اتفاقى تنها ۱درصد است. روش هايى مانند طب سوزنى، روش بى هوشى عمومى، استفاده از دستگاه كشش درجا انداختن مهره دررفته در ستون فقرات و.. از همين نمونه هاست.
درمجموع طب سنتى مجموعه دانشهايى است كه در درمان نسلهاى متمادى چه تجربى و چه شفاهى تجربه شده. همه ملتهايى كه تمدن دارند، طب سنتى هم دارند. هدف، مكتب يا روش پزشكى برتر است.
روشى كه كارا باشد، عوارض جانبى نداشته باشد و ازنظر قيمت كارايى اش عقلانى باشد. درهمين راستا است كه مكاتب مكمل همه كنار هم قرارمى گيرند. نخستين حركت در به روز شدن طب سنتى و درمان هاى گياهى دركشور و تلاش براى استفاده علمى و آكادميك از اين تجربيات درايران از اسفند سال ۸۲ شروع شد. وزارت بهداشت، شوراى عالى آموزش و پژوهش درطب سنتى و مكمل را پايه گذارى كرد كه ۵ نفر از خبرگان طب سنتى و معاونين وزير درآن حضور دارند. فعاليتهاى تحقيقاتى نيز در دانشكده هاى پزشكى به چشم مى خورد. گروه تحقيقاتى طب سنتى ايران TIM-RT از سال ۷۸ فعاليت خود را در دانشگاه تهران آغازكرد. تلاش اين گروه دقيقاً برروى شاخه طب سنتى ايران و با ضرورت تحقيق، پژوهش و علمى كردن طب سنتى ايران قرارگرفته. با اين حال يكى از پزشكان فعال دراين باره مى گويد: يكى از آسيب شناسى هاى گروههاى مرتبط با طب سنتى ايران اين است كه با روش هاى تحقيقاتى امروزى آشنا نيستند، زبان نمى دانند و در كار با كامپيوتر و اينترنت محدوديت دارند. به اين ترتيب حجم عظيمى از اطلاعات و ارتباطات را ازدست مى دهند.
اهميت كاربردى طب سنتى، هم اكنون به عنوان يك نياز روبه گسترش دراكثر كشورهاى پيشرفته جهان مطرح است. تكنولوژى طب سنتى و فرآورده هاى گياهى دركشور نروژ بيمارستان و پوشش بيمه اى دارد. در ژاپن بيمارستان و پوشش بيمه كامل با تأكيد روى يك روش سنتى ژاپنى به نام Kampoوجود دارد.
در آمريكا قوانين داروهاى گياهى، بيمارستان و بيمه نسبى وجوددارد.
اما استراليا تنها كشورى است كه پزشك رسمى و دارويى با اجازه رسمى وزارتخانه وجوددارد. در امارات متحده عربى بيمارستان و مؤسسات تحقيقاتى تكنولوژى گياهى و طب سنتى وجوددارد. آلمان ۲‎/۶ ميليارددلار هزينه صرف گياهان دارويى مى كند.
درانگلستان سياستگذارى ملى، بيمارستان، بيمه و برنامه ريزى براى آموزش رسمى در حد واحدهاى انتخابى و اجبارى وجوددارد. كشور چين پيشروترين كشور دركل زمينه ها با آمارهايى است كه درآغاز مطلب آمده است. بدين ترتيب طب سنتى، مكمل و گياهى ميراث ارزشمندى از تجربيات نسل هاى گذشته است كه با گنجينه اى قوى از اقليم طبيعى ايران مى تواند گشاينده بسيارى از رازها، دردها و تنگناهاى پزشكى امروز باشد. به روزكردن و جهت دهى علمى، آكادميك و تجارى چنين استعدادى در حقيقت نوعى درآمدزايى است. گذشته از آنكه گنجينه اى غنى از ميراث تجربى و طبيعى ملى، چرخه درمانى و پزشكى كشور وارد مى شود.