آزاده سيدين فريبا پايروند ثابت

محدود شدن تهران از شمال، غرب و شرق به رشته كوه هاى زيباى البرز و طبيعت همراه با درختان تنومندش سبب شد آغا محمدخان قاجار اين شهر را به عنوان پايتخت ايران انتخاب و به آن نقل مكان كند سپس در طول ده ها سال مردم از شهرهاى مختلف به تهران آمدند تا با پايتخت نشينى از امكانات و امتيازات خاص بهره مند شوند.
اما با افزايش مهاجرت به تهران تمام زيبايى ها كه سبب انتخابش به عنوان پايتخت ايران بود كمرنگ شد و رنگ آسمانش به تيرگى گرائيد. ماشين ها و محصولات كارخانه اى اگرچه راحتى مردم را فراهم كرد اما تنفس شان را با مشكل مواجه ساختند. تا آنجا كه امروز شاهديم براى حفظ سلامتى مان نبايد از هواى تهران تنفس كنيم!
***
چندى پيش اعلام شد به دليل آلودگى بيش از حد هوا مدارس تعطيل هستند و كودكان و افراد بيمار بهتر است در شهر تردد نكنند. آلودگى هوا توسط انجمن مشترك مهندسين آلودگى هوا و كنترل آن در آمريكا تعريف شده است. مطابق با اين تعريف، آلودگى هوا يعنى وجود يك يا چند آلوده كننده مانند گرد و غبار، گازها، بو، دوده، بخارات در هواى آزاد با كميت ها و ويژگى هايى كه براى زندگى انسان، گياه يا حيوانات خطرناك و براى اموال مضر باشند يا مخل استفاده راحت از زندگى و اموال شود. از اثرات مهم آلودگى هواى شهرها آن است كه بر كيفيت هواى داخل شهر و مناطق همجوار اثر مى گذارد.
فعاليت هاى مختلف توليدى، خدماتى و ... منابع اصلى آلودگى شهرها هستند كه در اين ميان مقدار آلاينده و نوع آن، شرايط جوى، شرايط توپوگرافى و ... به شدت روى آلودگى هوا مؤثرند.
براساس مطالعات سازمان حفاظت محيط زيست، شركت كنترل كيفيت هواى تهران و مطالعات فراوان ساير ارگان ها و مؤسسات، منابع عمده آلودگى هواى تهران به سه دسته كلى تقسيم شده است: وسائط نقليه، صنايع، واحدهاى مسكونى، خدماتى و تجارى.
در تهران نزديك به دو ميليون خودرو وجود دارد و با توجه به ضرايب پخش بالاى آلاينده ها از موتور آنها، نقش اول را در آلودگى هواى تهران بازى مى كنند. بعد از آن واحدهاى صنعتى هستند كه دى اكسيد سولفور بالايى دارند. از مهمترين عوامل آلاينده يا مواد زيان آورى كه از منابع فوق به هوا منتشر شده و سلامت، رفاه اجتماعى و بهداشت عمومى را به خطر مى اندازند مى توان به اكسيد كربن (CO)، دى اكسيد نيتروژن (NO2)، دى اكسيد گوگرد (انيدريد سولفورو) (SO2) و ذرات معلق اشاره كرد.
در خيابان هاى بزرگ و همچنين چهارراه ها به علت ترافيك و توقف اتومبيل ها گاز مونوكسيد كربن به ميزان قابل توجهى منتشر مى شود و موجب مسموميت عابران، مأموران پليس و رانندگان مى شود، چون مونوكسيد كربن سم قوى خون است و اكسى هموگلوبين خون را به كربوكسى هموگلوبين تبديل مى كند. اين گاز كه جزو گازهاى گلخانه اى است گرماى متوسط شهرها را نيز افزايش مى دهد.
اكسيدهاى گوگرد از ديگر آلاينده ها هستند كه مى توان از انيدريدسولفورو، انيدريد سولفوريك و دى اكسيد سولفورو نام برد. منشأ آنها گوگرد موجود در سوخت هاى فسيلى است كه بر اثر احتراق آنها توليد مى شوند. اين گاز تأثير بدى بر سلامتى انسان دارد و موجب بيمارى هاى ريوى و حساسيت چشم مى شود.
شايد مهمترين آلاينده ها ذرات معلق باشند. هر ماده پراكنده اعم از جامد يا مايع كه يك واحد آن از يك مولكول بزرگتر (قطرى حدود ۰‎/۰۰۰۲ ميكرون) و از ۵۰۰ ميكرون كوچكتر باشد، ذره ناميده مى شود. باقيمانده اين ذرات در هوا ممكن است از چند ثانيه تا چند ماه به طول بينجامد و تأثير آنها بر سلامت انسان به قطر ذره و اثرات شيميايى آن بستگى دارد.
البته بحثهاى كارشناسى در اين باره فراوان است كه تعطيلى مدارس براثر آلودگى هواى تهران منجربه ايجاد فضايى براى گفت وگو با متخصصان در اين باره شد.
مجيد شفيع پور متخصص آلودگى هوا طبق آمار و تحقيقات انجام شده منبع بيش از ۹۵ درصد جرم مونوكسيد كربن را كه روزانه به هواى شهر تهران وارد مى شود ناشى از سوخت گازوئيل و بنزين مى داند و معتقد است: «چندى پيش به واسطه حاكم شدن پديده وارونگى در تهران مواد آلاينده جابه جا نشدند و غلظت آنها به دو برابر حد استاندارد رسيد. مسؤولان مدارس مقطع دبستان و راهنمايى را تعطيل كردند تا از مصرف بنزين با كاهش تردد خودروها جلوگيرى كنند.»
متخصصان به مشكلات آلودگى هوا در شهرهاى بزرگ دنيا اشاره دارند و به راه حل هاى انجام شده در اين باره معتقدند. مهندس عليرضا پرداختى عضو هيأت دانشكده محيط زيست دانشگاه تهران يكى از محققان محيط زيست است كه درصد فراوانى از آلودگى شهرهاى بزرگ از جمله تهران را مربوط به وسائل نقليه مثل موتوسيكلت هايى مى داند كه با بنزين و سرب مى سوزند. وى از اين معضل در شهر لوس آنجلس در سال ۱۹۷۰ ميلادى ياد مى كند و مى گويد: «آن سال لوس آنجلس از شهرهاى آلوده دنيا بود كه هر روز اين مشكل شديدتر مى شد. دولت آمريكا روش هاى صحيح و جالبى در اين شهر پياده كرد. آنها تصميم گرفتند كوپن آلودگى هوا در اختيار مراكز توليدى و صنعتى قرار دهند.هر واحد صنعتى تنها مجاز بود به اندازه كوپن خود، هوا را آلوده كند. اگر كارخانه اى به سبب استفاده از وسائل و قطعات كهنه و آلوده زا و همچنين فيلترهاى نامناسب به كوپن آلودگى بيشتر نياز داشت، آن را از كارخانه اى كه با توجه به مسائل زيست محيطى كوپنش باقى مانده بود، خريدارى مى كرد. رقابت هاى اين چنينى سبب شد لوس آنجلس در زمره شهرهاى پاكيزه دنيا قرار گيرد.»
وى با اشاره به آنكه تمام راه حل هاى اين مشكل در دنيا مشخص است مى افزايد: «در ايران نيز ما با تمام راه حل هاى مبارزه با آلودگى هوا آشنا هستيم. راه اندازى تنها ۳۰۰ كيلومتر مترو در تهران راه هاى اصلى شهر را به هم ارتباط مى دهند. استفاده از اين وسيله نقليه عمومى كارايى خودروهاى شخصى كه مسبب اصلى آلودگى هوا هستند را كمتر مى كند.
اما بستر و مسيرهاى اجرايى كردن اين نوع راهكارها وجود ندارند. با صرف هزينه بسيار، دستگاه هاى سنجش ميزان آلودگى هوا با قيمت هاى گزاف خريدارى مى شوند تا ميزان آلودگى هوا را اعلام كنند بدون آنكه توجه شود كنترل آلودگى هوا از اندازه گيرى آن مهم تر است.»
به عقيده كارشناسان محيط زيست و صاحب نظران آلودگى هوا تاكنون قوانين، مقررات و آيين نامه ضوابط و استانداردها نيز در كنترل آلودگى هواى تهران مؤثر نبوده اند. آنها دلايل اين امر را اين چنين بازگو مى كنند: «توسعه فضاى تهران بيش از ظرفيت قابل تحملش سبب شد خودپالايى و تصفيه طبيعى هوا مختل شود همچنين تا امروز صرفاً روش كنترل و نظارت كيفيت هواى تهران مدنظر بوده است و به روش هاى مبتنى بر تكنولوژى بهايى داده نشده اند. بنا براين به ارائه استاندارد كيفيت هوا مطابق با شرايط اقليمى و طبيعى فضاى تهران نيازمنديم. البته بايد توجه كرد در جهان استاندارد كيفيت هوا با روش هاى خاصى طراحى مى شود.
بررسى هاى انجام شده نشان داده اند اين استانداردها مطابق با تكنولوژى، سلامت محيط زيست، بهداشت و رفاه عمومى جامعه و سودآورى اقتصادى جامعه است. اما با توجه به ناشناخته بودن تكنولوژى در كشورهاى جهان سوم از جمله ايران، به نظر مى رسد ما براى طراحى استانداردها مى توانيم به سلامت محيط زيست و سودآورى اقتصادى بيشتر توجه كنيم.
در چند روز اخير بحران آلودگى هوا بسيار جدى بود و ميزان سرب موجود در هوا تا دو برابر حد استاندارد افزايش يافت. اين بار ديگر پديده هاى طبيعى نظير باران و برف نيز به ما كمكى نكرد كه ابرى بودن آسمان به سكون هوا انجاميد و ميزان آلودگى را افزايش داد. در اين ميان از برنامه هاى جدى درازمدت مسؤولان نيز خبرى نيست. حتى مسؤولان در ارائه راه حل هاى كوتاه مدت و اطلاع رسانى صحيح به عموم مردم از طريق رسانه هاى عمومى براى كاهش آسيب به مردم كوتاهى كردند. تا آنجا كه وقتى با منشى دفتر يكى از مسؤولان تماس گرفتيم تا پاسخگوى معضلات در اين زمينه شوند، مسافرت به خارج از كشور را به پاسخگويى حتى براى مدت زمان ۵ دقيقه ترجيح دادند. اگر بهانه اين مسؤول براى چنين سفرى، بهبود كيفيت هوا باشد، باز هم بايد از او پرسيد سفر به كشورهاى ديگر در اين سال ها كدام يك از مشكلات آلودگى هواى تهران را حل كرده است؟ آيا فراموش كرده ايد راه حل هاى اين مشكل شناخته شده است و كارشناسان داخلى مسيرهاى رفته ديگران را به ما ارائه مى دهند؟!
منابع:
۱-پايان نامه گروه آموزشى مهندسى محيط زيست دانشكده محيط زيست دانشگاه تهران
۲-اينترنت.