ندا آل طيب
درست همان زمانى كه بسيارى از مردم كشورمان خود را براى انجام سفرهاى نوروزى در آغاز سال ۸۳ آماده مى كردند، سه گروه نمايشى هم نمايش هاى خود را براى اجرا در برلين آماده مى كردند و بدين ترتيب سفرهاى بين المللى تئاترى ها در سال ۸۳ از همان اوايل سال آغاز شد و تا چند ماه بعد ادامه يافت.
زمزمه سفر اين گروه ها بلافاصله پس از برگزارى مراسم اختتاميه بيست و دومين جشنواره تئاتر فجر به گوش مى رسيد و اينچنين بود كه خبر سفر سه گروه نمايشى براى اجراى نمايش هاى «مى بوسمت و اشك» (محمد عاقبتى)، «خانه در گذشته هاست» (حامد محمد طاهرى) و «نجواهاى نانوشته زوج عجيب» (نرگس هاشم پور) در محافل تئاترى پيچيد.
اين گروه ها براى شركت در برنامه فرهنگى ايران در آلمان كه به همت خانه فرهنگ هاى جهان در برلين اوايل فروردين ماه انجام شد، راهى اين شهر شدند.
در اين برنامه كه در مجموع ۲ ماه به طول انجاميد، مجموعه كاملى از آثار هنرمندان مطرح كشورمان به نمايش گذاشته شد.
برنامه هاى تئاترى با اجراى نمايش «مى بوسمت و اشك» آغاز شد كه به مدت ۲ شب روى صحنه رفت. اين نمايش به زبان فارسى اجرا و بعد به آلمانى ترجمه شد و پس از آن نيز دو نمايش ديگر به روى صحنه رفتند.
برنامه هاى تئاترى برلين البته تنها به اجراى نمايش ها محدود نشد چرا كه دو نمايشنامه «رقص روى ليوان ها» ، نوشته اميررضا كوهستانى و «تك سلولى ها» نوشته جلال تهرانى در جلسات نمايشنامه خوانى به اجرا درآمدند كه البته نمايشنامه «تك سلولى ها» را يك گروه آلمانى، با هدايت يك كارگردان آلمانى روخوانى شد.
اواسط فروردين ماه بود كه گروه تئاتر تجربه نيز نمايش «خواب در فنجان خالى» نوشته نغمه ثمينى به كارگردانى كيومرث مرادى را در ششمين جشنواره بهاماتاهارا در دهلى اجرا كردند.
جشنواره اى غير رقابتى كه از سوى مدرسه ملى تئاتر هند برگزار شد و اين نمايش در كنار آثارى از كشورهاى نپال، مالزى، تايلند، ژاپن، چين، آلمان و ... به اجرا درآمد.
البته اين سفر دولتى نبود. نغمه ثمينى هنگامى كه براى انجام يك پروژه پژوهشى در هند به سر مى برد، براى شركت در اين جشنواره دعوت شد. در اين سفر، ثمينى و مرادى، با برگزارى دو كارگاه آموزشى (work shop) تماشاگران هندى را با جنبه هاى ديگرى از تئاتر ايران، آشنا كردند.
با آغاز هفته دوم ارديبهشت ماه، دور جديدى از سفرهاى بين المللى گروه ها آغاز شد.
اميررضا كوهستانى راهى بلژيك شد تا نمايش «رقص روى ليوان ها» را براى مردم اين كشور اجرا كند و اين نمايش در كنار آثارى از كشورهاى هلند، انگلستان، لبنان و ... در فستيوال غيررقابتى بلژيك كه جزو فستيوال هاى رتبه A اروپاست، به روى صحنه رفت. كوهستانى اين نمايش را در سالنى خصوصى و ويژه نمايش هاى آوانگارد اجرا كرد. عباس كيارستمى، فيلمساز پرآوازه كشورمان هم همراه كوهستانى در اين سفر بود. كيارستمى در اين جشنواره، فيلم هايى را كه از تعزيه هاى ايرانى و تماشاگران تعزيه گرفته بود، به نمايش گذاشت.
در همين ماه گسترده ترين برنامه فرهنگى ايران در فرانسه با عنوان بهار ايرانى در پاريس آغاز شد كه طى آن نمايش هاى «۲۳۴۲ روز بد» نوشته و كار بهروز غريب پور، «روى خط خاكسترى» نوشته و كار خسرو اميرى ، «تيغ كهنه» نوشته محمد امير ياراحمدى به كارگردانى نادر برهانى مرند و «شكلك» نوشته نغمه ثمينى به كارگردانى كيومرث مرادى در اين برنامه به اجرا درآمدند. نمايش هايى كه همه در جشنواره فجر اجرا شده بودند. ضمن اينكه نمايش «روى خط خاكسترى» كه جزو نمايش هاى برگزيده جشنواره قبل بود، از شهر كرمانشاه در جشنواره شركت كرده بود.
قرار بود در اين برنامه نمايش «ترانه هاى نوروزى» به كارگردانى محمد رحمانيان نيز در يكى از ميدان هاى اصلى شهر پاريس اجرا شود و گرچه گروه نمايشى نامبرده تلاش زيادى براى آماده سازى اين نمايش ميدانى كرده بودند، اين سفر انجام نشد. رحمانيان درباره دلايل لغو سفر كنجكاوى چندانى نكرد اما محمدحسين ناصر بخت، مدير وقت روابط عمومى مركز هنرهاى نمايشى اعلام كرد فرانسه خود برنامه را لغو كرده و مسأله به ايران مربوط نمى شود.
در همان زمان خبر سفر احتمالى هادى مرزبان و فرزانه كابلى به لبنان شنيده شد. آنها قصد داشتند نمايش «حماسه انقلاب سنگ» را كه بارها در ورسيون هاى گوناگونى اجرا كرده بودند، به نمايش بگذارند. اما اين سفر هم انجام نشد چرا كه گروه نامبرده كه منتظر پاسخ لبنانى ها بود، جواب روشنى دريافت نكرد و بعد از مدتى منتفى شد.
البته سفرها به سفرهاى حرفه اى محدود نشد. محمد رحمانيان به فاصله اندكى راهى مكزيك شد تا با گروه دانشجويى اش دو نمايش «مرغ دريايى من» و «فوئنته اووخونا» را در فستيوالى دانشجويى اجرا كند. او كه سال گذشته نمايش «مرغ دريايى من» را در فستيوال سينايا رومانى اجرا كرده بود، به اين سفر دعوت شده بود. اين فستيوال دانشجويى از سوى ITI برگزار شده بود و در آن آثارى از كشورهاى پرتغال، پرو، مونته نگرو و ... به اجرا درآمدند.
او در اين سفر نمايش كوتاه شب ايرانى را به اجرا گذاشت چرا كه تمام كشورهاى شركت كننده با اجراى چنين نمايش هايى به معرفى شيوه هاى سنتى نمايشى كشورشان مى پرداختند و بر همين اساس شيوه هاى سنتى نمايش ايرانى نيز در شب ايرانى به حاضران معرفى شد.
در سفر دانشجويى ديگرى نيز امير دژاكام با گروه خود كه متشكل از دانشجويان دانشگاه هنر و معمارى و دانشگاه سوره بود، راهى رومانى شدند تا دو نمايش «عروسى خون» نوشته لوركا و «دايره گچى قفقازى» نوشته برتولت برشت را در فستيوال سينايا اجرا كنند. فستيوالى آموزشى كه در آن جنبه هاى كارگاهى بودن نمايش ها مورد توجه قرار مى گيرد. البته اين نمايش ها هنوز در ايران براى عموم مردم اجرا نشده اند.
مدتى بعد، چيستا يثربى راهى روسيه شد تا نمايش «جنايت و مكافات» را در اين كشور اجرا كند. او ابتدا قصد داشت به دعوت فستيوال لبينا به مسكو برود اما به دليل مشكلات خصوصى نتوانست در اين جشنواره شركت كند. «لبينا» فستيوالى است كه به همت انجمن هنرمندان تئاتر روسيه ويژه هنرمندان زير ۴۰ سال برگزار مى شود و هدف آن مبادله فرهنگى ميان كشورها و توجه به شيوه هاى دراماتيك ملل گوناگون بر مبناى ادبيات كلاسيك روسيه است و اين چنين بود كه يثربى، اقتباسى آزاد از اثر جاودانه داستايوفسكى   جنايت و مكافات انجام داد. او تمام شخصيتها را در دو شخصيت اصلى، سونيا و راسكولنيكوف خلاصه و نمايش را با حضور دو دانشجوى غير تئاترى از دانشگاه صنعتى شريف آماده كرد. او كه موفق به حضور در اين جشنواره نشده بود، مدتى بعد راهى روسيه شد و نمايش خود را به مدت ۳ شب در مسكو و يك شب در باكو اجرا كرد. اين سفر البته به صورت خصوصى و با هزينه شخصى انجام شده بود.
فستيوال جاده ابريشم آلمان، امسال نيز همچون سال گذشته ميزبان دو نمايش ايرانى بود. در اين فستيوال، دو نمايش «مى بوسمت واشك» و «سرخاب» (اصغر خليلى) به روى صحنه رفتند.
«سرخاب» از جمله نمايش هايى بود كه از اصفهان در جشنواره فجر شركت كرده و مورد توجه قرار گرفته بود.
بدين ترتيب، سفرهاى بين المللى از انحصار گروه هاى تهرانى خارج شد و گروه هاى شهرستانى نيز با اجراى دو نمايش، موفق شدند آثار خود را براى تماشاگران ديگر كشورها اجرا كنند.
چندى بعد، بهروز غريب پور با «۲۳۴۲ روز بد» راهى نروژ شد تا اين نمايش را در اين كشور نيز اجرا كند.
درهمين اثنا بود كه نخستين محصول مشترك ايران و آلمان «منطقه اشغال شده» در فستيوال tanz آلمان در مونيخ به اجرا در آمد.
اين نمايش بخصوص كه چيزى ميان حركت و تئاتر است، به شكل tryout (تمرين اجرا) در اين فستيوال اجرا شد.
اين نمايش با حضور ۶ تن از بازيگران زن ايرانى به كارگردانى هلنا والدمن، هنرمند آلمانى آماده شد. والدمن كه سال گذشته براى برگزارى يك كارگاه آموزشى ويژه بانوان به ايران سفر كرده بود، خود پيشنهاد ساخت اين اثر را داد. او با طرح نه چندان كاملى به ايران سفر كرد. گروه خود را مشخص كرد و در هر مرحله طرح را تغيير داد. او از همان ابتدا عنوان كرد شكل كامل اين نمايش كه توسط مركز هنرهاى نمايشى ايران و آلمان حمايت مى شود، نخست در ايران، اجرا مى شود. قرار است اين گروه سال ۸۴ با انجام چندين سفر بين المللى، تور جهانگردى اين نمايش را داشته باشند.
مهرداد رايانى مخصوص نيز ماه مهر راهى سفر روسيه شد. او با نمايش «۳ خانه كوچك» كه مهدى پور رضاييان نوشته بود، در فستيوال درام جديد در سن پترز بورگ شركت كرد. البته اين سفر با مشاركت مركز هنرهاى نمايشى انجام شد.
بدين ترتيب سفرهايى كه از اوايل سال آغاز شده بود، در ۶ ماه نخست امسال به بيشترين تعداد خود رسيد اما در ۶ ماهه بعدى سال بود كه بسيارى از گروه ها سرگرم آماده سازى نمايش هاى خود براى شركت در جشنواره فجر شدند و از ترافيك سفرها كاسته شد.
انجام اين سفرها گرچه فصل خوبى در تئاتر ايران است اما تعدادى از هنرمندان از تبعيض هايى كه تصور مى رود در انجام اين سفرها، قائل مى شود، ناراضى هستند. اما به گفته محمد اطبايى، مدير امور بين الملل مركز هنرهاى نمايشى با حضور بيش از ۴۰ مدير فستيوال و مدير تئاتر از كشورهاى گوناگون هنگام برگزارى جشنواره فجر، گروه ها مى توانند خود به طور مستقيم با اين افراد در تماس باشند. موضوعى كه اگر عملى شود، شايد رضايت خاطر گروه هاى بيشترى جلب شود.
در همين رابطه همايون قنواتى، مسؤول امور استان ها در مركز هنرهاى نمايشى اعلام كرد در سياستگذاريهاى جديد، قرار است گروه هاى شهرستانى سهم بيشترى در مقايسه با سال گذشته داشته باشند.