ندا آل طيب
«نه من با داورى مخالفم»
اين سخن را فرهاد مهندس پور، دبير جشنواره بيست و سوم تئاترشهر اوايل آذر ماه به زبان آورد. زمانى كه فرصت زيادى تا برگزارى جشنواره باقى نمانده بود. او البته همان زمان هم به اين موضوع اشاره كرد كه: نظر من به تنهايى شرط نيست و شوراى سياستگذارى جشنواره كه مركب از متخصصان و كارشناسان تئاتر است ، بايد در اين باره تصميم بگيرند.
اين موضوع البته در آن زمان جنجال چندانى برپا نكرد و مدتى بعد بود كه با تصميم گيرى نهايى شوراى سياستگذارى، حكم قطعى غيررقابتى شدن جشنواره امسال، تصويب شد.
مهندس پور همان زمان اعلام كرد كه دادن چندين جايزه مادى مانند سكه در شأن تئاتر ما نيست و هيچ كجاى دنيا نيز داورى به اين شكل انجام نمى شود. اوگرچه مردم را تنها داوران جشنواره امسال ناميد، راه را براى داورى توسط نهادها و مراكزى مانند آموزش و پرورش، شهردارى و... باز گذاشت تا هر يك بتوانند با در نظر گرفتن معيارهاى موردنظر خود، برگزيدگانشان را انتخاب كنند.
شكل برگزارى جشنواره همواره مورد انتقاد بسيارى از هنرمندان تئاتر بوده است. آنان هميشه مى گويند در اين سيستم، تنها شاهد آثارى شتاب زده و خام هستيم و به جاى آنكه جشنواره درخدمت تئاتر باشد، تئاتر است كه خدمتگذار جشنواره است. به اعتقاد اين هنرمندان، در يك سيستم درست، ابتدا تمام آثار در طول سال به اجراى عمومى گذاشته مى شوند و پس از آن بهترين آثار به انتخاب مردم و كارشناسان در يك فستيوال چند روزه به روى صحنه مى روند.
بدين ترتيب گرچه داورى از جشنواره حذف شد، سيستم برگزارى آن بدون تغيير باقى ماند.
بهروز غريب پور، كارگردان تئاتر كه از جمله موافقان اين طرح بود، اين اقدام را يكى از بهترين اقدامات مركز هنرهاى نمايشى دانست. او گرچه تأييد كرد داورى زمانى مى تواند حذف شود كه سيستم برگزارى جشنواره برعكس گردد، با اين حال خاطرنشان كرد: به هر حال نخستين گامها براى تغيير يك سيستم نادرست برداشته شده و تغييرات ديگر بتدريج صورت مى گيرد. او به موضوع ديگرى هم اشاره كرد: اگر به ليست برگزيدگان دوره هاى گذشته نگاه كرده باشيد متوجه مى شويد كه تعداد بسيار اندكى از آنان در سيستم تئاترى باقى مانده اند. بنابراين گرفتن جايزه تأثير مطلوبى بر آنان نداشته است و حتى گاه دادن جايزه موجب افروختن آتش دشمنى و كينه ميان شركت كنندگان شده است.
محمد يعقوبى، يكى از برگزيدگان سالهاى قبل است، او كه سال۷۶ جايزه اول كارگردانى را به خود اختصاص داده است، گفت: رقابتى بودن ايرادى ندارد و برخلاف عده اى كه آن را آفتى براى تئاتر مى دانند، اين طور فكر نمى كنم زيرا اگر داوريها به شكل درستى انجام شود، مشكلى پيش نمى آيد همانگونه كه برخى از معتبرترين جشنواره هاى دنيا مانند تونى يا اسكار هم رقابتى هستند.
او گرفتن جايزه را موجب تشويق شدن جوانان و شناخته شدن آنان دانست. امروز ديگر براى من فرقى نمى كند كه در بخش مسابقه شركت كنم يا خارج از مسابقه ولى آن زمان كه جايزه گرفتم، خيلى تشويق شدم و مردمى هم كه براى ديدن نمايش من آمده بودند، كنجكاو بودند. آنان دوست داشتند بدانند نمايش من چه ويژگى خاصى داشته كه جايزه گرفته بنابراين جوانانى كه اول راه هستند، دوست دارند آثارشان ارزيابى شود.
يعقوبى البته بر اين موضوع تأكيد مى كند اين اتفاقات زمانى رخ مى دهد كه داورى در شكل درستش انجام شده باشد. اتفاقى كه به نظر جلال تهرانى، ديگر هنرمند تئاتر تا به امروز روى نداده است: «رقابت در تئاتر با اين شكل داورى كه تا به حال داشته ايم، درست نيست چون هميشه داورى ها نادرست بوده است.
گرچه تهرانى سال گذشته در بسيارى از رشته ها كانديداى گرفتن جايزه شد، هيچ كدام از جايزه ها نصيب او نشد. به اعتقاد او ، تئاتر طيف بسيار فراگيرى دارد و نمى توان تئاترها را با هم مقايسه كرد.
امير دژاكام هم كه نظرى مشابه تهرانى دارد، به اين موضوع اشاره كرد كه گرفتن جايزه تأثيرى به حال آن گروه ندارد زيرا تسهيلاتى برايشان قايل نمى شوند. او همچنين عنوان كرد: داورى سينما با تئاتر متفاوت است چون تئاتر شاخصه هاى مشخصى ندارد در صورتى كه سينما شاخصه هاى زيبايى شناسانه روشنى دارد اما در تئاتر نمى توان به آسانى آثار را ارزيابى كرد.
اما محمد رحمانيان جزو مخالفان حذف داورى است: همه شور و حال هفت هشت سال اخير در تئاتر ايران به خاطر رقابتى شدن جشنواره بود.
او انجام داورى را فرصت مناسبى مى داند براى شكوفا شدن استعدادها و شناسايى استعدادهاى جديد؛ هنرمندان بسيارى به خاطر همين ارزش گذارى ها و در بوته قضاوتها قرار گرفتن بود كه شناسايى شدند و توانستند خود را تا مرحله تئاتر حرفه اى بالا بكشانند. اين موضوع هم در مورد نويسنده ها و كارگردانها صادق است و هم در مورد بازيگران و در خلال همين رقابتها بود كه هنرمندانى مانند نادر برهانى مرند، محمد يعقوبى، حسين كيانى، پانته آ بهرام، پيام دهكردى، امير جعفرى، ريما رامين فر، پيام فروتن، نرمين نظمى و... خوش درخشيدند بنابراين گرچه جنبه مادى جوايز ارزش چندانى ندارد، داورى به شكوفا شدن فضاى تئاترى كمك مى كند.
رحمانيان گرچه منكر اين نكته نمى شود كه داوريها گاه سليقه اى بوده، اين موضوع را آفتى براى جشنواره نمى داند: قضاوت كردن و قضاوت شدن اهميت دارد حتى اگر سليقه اى باشد و به همين دليل است كه جشنواره هاى معتبرى مانند تونى يا اسكار هم به شكل رقابتى برگزار مى شوند ضمن اينكه در بسيارى از ديواركوبها و پوسترهايى كه گروهها براى اجراى عمومى شان منتشر مى كنند، به جوايزشان هم اشاره مى كنند بنابراين اين موضوع براى آنها هم مهم است.
قطب الدين صادقى، اما جزو مخالفان سرسخت داورى است. به اعتقاد او، رقابتى بودن جشنواره دنياى تئاتر را به اندازه يك سكه كوچك كرده بود. در حالى كه جشنواره تئاتر، محل تبادل فرهنگ و انديشه است نه ميدان اسبدوانى كه سرعت در آن مهم باشد: رقابت ناپسندترين حالتى بود كه مديران گذشته به وجود آوردند و با آوردن گروههاى آماتور، سياستهاى مديريتى را اعمال كردند. متأسفانه آماتورها در صحنه آمده و گروههاى حرفه اى به عنوان تماشاگر در جشنواره حضور داشتند.
كيومرث مرادى، گرچه جزو جايزه بگيرهاست اما مخالف سرسخت داورى است: تمام جشنواره هاى بين المللى در دنيا مانند جشنواره« آوينيون »يا «ادينبورو »به صورت غيررقابتى برگزار مى شود. آن جشنواره ها، ويژگى ها و اعتباراتى دارد كه باعث افتخار هر گروهى است كه بتواندكارش را در آن نمايش بگذارد. جشنواره تئاتر فجر هم مى تواند از اين ويژگى مستثنى نباشد و به اين سمت گام بردارد.
مرادى براى جشنواره آينده راهكار جالبى ارائه مى دهد: مى توان براى سال آينده جشنواره را هدفمندتر برگزار كرد به اين صورت كه بخشى را با عنوان« اولى ها» ايجاد كرد تا كسانى كه براى اولين بار در جشنواره شركت مى كنند از هنرمندان ديگر متمايز شوند و ايرادى ندارد براى حمايت از اين بخش، آن را به صورت رقابتى برگزار كرد.
او هم مانند بسيارى ديگر از هنرمندان تئاتر معتقد است كه جشنواره بايد مقصد باشد نه مبدأ: البته در اين شكل هم مى توان آن بخش بخصوص را براى كشف استعدادها، ايجاد كرد اما بهتر آن است كه اول تمام كارها براى مردم اجرا شوند و بعد در جشنواره شركت كنند.
هادى مرزبان هم راه حل ديگرى ارائه مى دهد: چند تا سكه ارزش چندانى ندارد و در شأن هنرى مانند تئاتر هم نيست اما مى توان براى گروههاى برگزيده، تسهيلاتى در نظر گرفت مثلاً زمان بيشترى را براى اجراى نمايش شان در نظر گرفت يا اينكه شرايطى برايشان فراهم آورد كه بتوانند نمايش هايشان را در شهرستانها اجرا كنند بنابراين داورى ايرادى ندارد اگر جايزه ها عوض شوند.
به نظر مى رسد آنچه در اين ميان براى بسيارى از هنرمندان مهم است، بودن يا نبودن داورى و جايزه نيست بلكه نوع داوريها و جوايز است كه اهميت دارد ضمن اينكه انجام يك داورى كه در شرايط مناسب انجام شود و برآمده از نظر مردم باشد نيازمند تغيير سيستم برگزارى جشنواره است و اين همان چيزى است كه خسرونشان، رئيس مركز هنرهاى نمايشى هم آن را مى پذيرد اما اجراى آن را منوط به گذر زمان مى داند.