مجيد متين راسخ
معاون دادسراى امور جنايى تهران
هرگاه بخواهيم در مورد شخص يا شخصيتى و يا دين و مذهبى سخن بگوييم بايد به صورت جامع پيرامون آن تحقيق كرده و نظريات مختلف آن را بررسى كرده آنگاه به درستى در مورد آن شخص يا شخصيت يامذهب اظهارنظر كنيم. وقتى مى بينيم پيامبر گرامى اسلام مى فرمايد: «اسلام از هر چيزى بالاتر است و از اسلام هيچ چيزى بالاتر نيست.» صرف نظر از پذيرش تعبدى آن به لحاظ انتساب قول به پيامبر ختمى مرتبت بايد علت آن را در احكام نيز جويا شد. واقعاً در كدام دين و مذهب اين اندازه بين اضداد جمع شده است به هر حال يا دنياگرايى را اصل قرار داده اند و يا آخرت گرايى را و شما نمى توانيد بياييد مذهبى را كه بين دنيا و آخرت تا اين اندازه جمع شده باشد، اسلام عزيز در عين اينكه به آخرت اهميت داده و زندگى دنيوى را فقط به عنوان پلى جهت رسيدن به جهان ابدى مى داند و مرگ را حق دانسته به همان اندازه براى جان آدميزاد اهميت قائل شده است تا آنجا كه حاضر شده براى حفظ دعاى مسلمين حكم كلى «البينه على المدعى واليمين على من انكر» را تغيير دهد به اين معنى كه هرگاه اختلاف در مسائل مدنى و مالى باشد مدعى مى بايست اقامه بينه نموده و ادعاى خويش را ثابت نمايد ليكن به محض آنكه پاى جان مسلمان مطرح مى گردد شارع مقدس دستور داده است كه با شرايط مخصوص به خود مدعى حتى اگر شاهدى نداشته باشد در جهت اثبات ادعاى خويش سوگند ياد نموده آنگاه قصاص يا ديه را به تناسب موضوع مطالبه نمايد. لذا با توجه به اهميت بحث لوث و قسامه مباحثى را پيرامون منشأ پيدايش اعتبار قسامه در اثبات قتل و كيفيت اجراى مراسم قسامه به اختصار مطرح نموده از خداوند متعال توفيق در طرح صحيح آن خواستارم.
الف ) منشأ پيدايش قسامه
روايه ابى بصير قال: سألت اباعبدالله عليه السلام عن القسامه اين كان بدوها؟! فقال: كان من قبل رسول الله صلى الله عليه و آله لماكان بعد فتح خيبر تخلف رجل من الانصار عن اصحابه، فرجعوافى طلبه فوجدوه متشحطاً فى دمه قتيلاً، فجاءت الانصار الى رسول الله صلى الله عليه و اله فقالوا: يا رسول الله قتلت اليهود صاحبنا، فقال: ليقسم منكم خمسون رجلاً على انهم قتلوه، قالوا: يا رسول الله كيف نقسم مالم نر؟! قال: فيقسم اليهود، قالوا: يا رسول الله من يصدق اليهود؟! فقال اذن ادى صاحبكم فقلت له: كيف الحكم فيها؟!
فقال: ان الله عزوجل حكم فى الدما مالم يحكم فى شىء من حقوق الناس لتعظيمه الدما لوان رجلاً ادعى على رجلا عشره آلاف درهم اواقل من ذلك اواكثر لم يكن اليمين على المدعى و كانت اليمين على المدعى عليه، فاذا ادعى الرجل على القوم انهم قتلوا كانت اليمين المدعى الدم قبل المدعى عليهم، فعلى المدعى ان يجىء يخمسين يحلفون ان فلاناً قتل فلاناً، فيدفع اليهم الذى حلف عليه، فان شاؤوا عفوا، و ان شاؤو قتلوا و ان شاؤو قبلوا الديه...(۱)
بنابراين آنچه محرز و مسلم است اينكه منشأ قسامه پيامبر گرامى اسلام بوده و اولين مرتبه ايشان حكم به اجراى قسامه فرموده اند آنجا كه بعد از فتح خيبر گروهى از انصار مسلمانى را غلتيده به خون در محله يهوديان پيدا كرده و به پيامبر مراجعه نموده مى گويند فلان يهودى اين مسلمان را كشته است. لذا پيامبر گرامى اسلام مى فرمايند دو شاهد براى ادعاى خود بياوريد و چون انصار اظهار عجز مى نمايند. پيامبر مى فرمايند پنجاه هزار نفر از شما قسم ياد نمايد كه فلان يهودى اين مسلمان را به قتل رسانده است سپس انصار مى گويند چگونه قسم بخوريم بر چيزى كه نديده ايم پس رسول خدا يهودى را سوگند داده كه انصار به اين عمل اعتراض نموده و پاسخ شنيدند كه خداوند در جان و خون مردم حكمى نموده است كه در هيچ چيز و جاى ديگرى چنين حكمى نداده است و آن هم به لحاظ بزرگداشت و اهميت خون است.
ودرجاى ديگر از ابوعبدالله عليه السلام آمده است: «انما جعلت القساعه احتياطاً لدماء الناس كى اذا اراد الفاسق أن يقتل رجلاً او يغتال رجلاً حيث لايراه احد خاف ذلك فامتنع من القتل» (۱)
و از پيامبر نيز آمده است: «انما حقن دعاء المسلمين بالقسامه؛ كلى اذا رأى الفاجر الفاسق فرصه من عدوه حجزه مخافه القسامه أن يقتل به، فكف عن قتله» (۲)
بر هيچكس پوشيده نيست كه هرگاه انسان خود را آزاد و رها ببيند طغيان و سركشى كرده و از هيچ عملى درجهت نيل به مقصود ابائى نخواهدداشت لذا شارع مقدس به جهت اينكه دشمنى ها و عداوتها به قتل و خونريزى نينجامد و هرگاه خصمى، خصم خويش را تنها يافت به راحتى مرتكب قتل نشده و خون بى گناهى ريخته نشود. اين حكم را جعل فرموده است تا با علم به قسامه از كرده خويش پشيمان شده و به جان همنوع خود تعرض ننمايد و اگر نبود چنين حكمى چه خونها كه بى گناه ريخته مى شد.
ب) اعتبار قسامه دراثبات قتل:
آنچه به اهميت قسامه مى افزايد نبود اختلاف در اعتبار قسامه است يعنى هيچيك از علماى اهل تشيع يا سنت درآن ترديدى نداشته و با اجراى آن قصاص يا ديه را ثابت مى دانند و حضرت آيت الله العظمى فاضل لنكرانى از مراجع عظام تقليد عصرحاضر دركتاب تفصيل الشريعه فى شرح تحرير الوسيله آورده است «...فقد ذكر فى الجواهر بعد قوله: ولم نجد مخالفاً فى ذلك من العامه و الخاصه الا عن الكوفى منهم(۳): هى من الضروريات بين علماء المسلمين.(۴)
ج) كيفيت اجراى مراسم قسامه:
دراين بخش از قسامه ميان علما و مجتهدين اختلافاتى وجوددارد هرچند اكثر ايشان از نظرى واحد پيروى كرده و مى فرمايند جهت اثبات ادعاى قتل بايد ۵۰ نفر از بستگان نسبى مذكر مقتول به لفظ جلاله سوگند يادنمايند كه فلانى قاتل فلان است و حتى چنانچه نتوانند پنجاه نفر مرد از بستگان نسبى خويش حاضر نمايند مى توانند قسم را ميان خود تقسيم كرده و مابه التفاوت آن را اولياء دم سوگندياد كنند. ليكن عده اى نيز در پيروى از اصل احتياط تكرار قسم را نپذيرفته و حتماً شرط در نفرات متعدد قائل شده اند كه قانونگذار ايرانى نيز به پيروى از نظر مبارك مقام معظم رهبرى تكرار قسم ازسوى اولياء دم را نپذيرفته و صرفاً جهت اثبات ادعاى قتل اتيان سوگند به لفظ جلاله را ازسوى پنجاه نفر از بستگان مذكر نسبى مقتول الزامى دانسته است؛ اين توضيح كه چنانچه اولياء دم نتوانند با چنين شرايطى اداى قسم نمايند بيت المال از عهده ديه مقتول برآمده و بر بيت المال است كه ديه مقتول را به خانواده اش بپردازد و مشروط به اينكه متهم  مدعى عليه  و ۵۰ نفر از بستگان نسبى مذكر خويش را حاضر كرده و نزد حاكم قسم يادكنند كه فلانى قاتل فلان نبوده و نمى دانند چه كسى او را كشته است يا اينكه خود شخص قاتل ۵۰ مرتبه قسم را تكراركرده و خود را از قتل برى بداند.
۱ـ وسائل الشيعه، ،۱۱۸‎/۱۹ كتاب القصاص ابواب دعوى القتل ب۱۰ ح ۵
۲ ـ وسائل الشيعه ۱۱۷‎/۱۹ كتاب القصاص ابواب دعوى القصص ب ۱۰ ح۳
۳ ـ وسائل الشيعه ۱۱۴‎/۱۹كتاب القصاص ابواب دعوى القصص ب۹ ح۳
۴ ـ نيل الاوملار ،۳۸‎/۷ حاشيه و دالمختار ،۶۲۷‎/۶ الخلاف ۳۰۳‎/۵ مسأله ۱
۵ ـ جواهر الكلام ۲۲۷‎/۴۲

مترجم: هليا خرم
۱۰۲ سال زندان

«ديويد كروز مونتيل» به جرم ربودن يك دختر ۹ ساله و تجاوز به وى در ماه ژانويه سال ۲۰۰۳ در «سن خوزه» به ۱۰۲ سال زندان محكوم شد.
اولين دختر بچه را هنگامى كه از مدرسه به منزل بازمى گشته ربوده و به يك خانه قديمى برده و مورد تجاوز قرار داده است و طى يك تماس تلفنى از خانواده اش درخواست اخاذى كرده است. يكى از همسايگان اين مرد پس از شنيدن صداى داد و فرياد، مشكوك شده و با دوربين فيلمبردارى از پنجره خانه وى حركات او را فيلمبردارى كرده است و پس از اطلاع به پليس و دادن فيلم به آنها، پليس توانست او را دستگير كند. مادر ۴۵ ساله دختر اشك ريزان در دادگاه گفت: از اينكه مى بينم او بايد تا آخر عمر در زندان باشد و در همانجا بميرد، بسيار خوشحال هستم، و كمى از درد دلم تسكين مى يابد. اين دختربچه به بيمار آسم مبتلا بوده است و در حين درگيرى با «ديويد» ، ديويد او را خفه كرده است.
او امروز از زندان «كانتى» به زندان «سن كوئنتين» منتقل شد، جايى كه بايد محكوميت خود را در آنجا بگذراند.
خانواده مقتول در مصاحبه با مطبوعات اظهار داشتند: ما هنوز در وحشت بسر مى بريم و از اينكه در را به روى غريبه ها باز كنيم، مى ترسيم. برادر ۱۶ ساله اين دختر حتى از رفتن به مدرسه نيز وحشت دارد.



مادر شيميدان
كودكان خود را به خطر انداخت

زن شيميدان آمريكايى به اتهام به خطر انداختن جان دو كودك خردسالش دستگير شد. «تامارا گوتيرز» با انجام آزمايشات شيميايى در منزل و استفاده از مواد شيميايى باعث آسيب ديدن فرزندانش شد. اين پرونده اولين موردى در اين زمينه بود كه در آمريكا به قاضى ارائه شد. او وقتى مشغول انجام آزمايشات بود، شيشه حاوى مواد شيميايى بودار، از دستش رها شد و در اتاق ريخت و باعث ايجاد حساسيت شديد پوستى در دخترانش و ناراحتى در ناحيه بينى و گلوى دختر كوچكش شد.



قاتل اعتراف كرد

زنى در دادگاه به قتل يك مرد و ضرب و شتم وى با چاقو در منزلش اعتراف كرد.
پليس آمريكا پس از يك تماس تلفنى توسط يكى از همسايگان به  آپارتمانى واقع در خيابان «ويستا» رفت و جسد «اسكات لئونارد» ۳۴ ساله را در حاليكه در خون غوطه ور بود و در اثر ضربات متعدد چاقو به قتل رسيده بود، پيدا كرد. پليس پس از جست و جوى خانه، در يكى از اتاق ها زنى به نام «جسيكا گونزالس» را در حاليكه چاقوى خونينى در دست داشت، پيدا كرد جسيكا در دادگاه به قتل اعتراف كرد، اما هنوز انگيزه وى از قتل مشخص نيست. دادگاه تا زمان رأى نهايى او را با قرار وثيقه ۶۰۰ هزار دلار آزاد كرد. دادگاه نهايى هفته آينده تشكيل خواهد شد.


سرنوشت يكسان مادر و دختر

۲۰ سال پيش يك دختر ۷ ساله و مادرش در هتلى در شمال شرقى شهر «چارلوت» آمريكا، مورد اصابت گلوله قرار گرفتند. گلوله به سر آنها اصابت كرد. دختر ۷ ساله در همان لحظه جان سپرد. اما مادرش كه در آن زمان ۳۰ سال داشت بشدت آسيب ديد.
جسد «باربارا اليزابت هوى» روز گذشته، در منزلش واقع در غرب چارلوت، پيدا شد، ابتدا شواهد نشان مى داد كه وى در آتش سوزى خانه، جان سپرده اما كالبد شكافى نشان داد كه وى نيز در اثر اصابت گلوله به سرش، دقيقاً همانند دخترش به قتل رسيده است و آتش سوزى منزل تنها يك صحنه سازى بوده است.
پدر وى گفت: او صبح همان روز به من تلفن كرد و گفت كه به منزل من مى آيد تا براى من ناهار آماده كند، اما هرگز موفق به انجام اين كار نشد. احتمال مى رود كه وى توسط پليس به قتل رسيده باشد، اما راز اين پرونده همچنان لاينحل باقى مانده است.

مرگ زندانى در ريزش سلول



مردى كه به جرم تجاوز و قتل يك معلم بازنشسته در سال ۱۹۷۴ در آمريكا به حبس ابد محكوم شده بود، روز گذشته در اثر ريزش ديوار سلولش، در زندان درگذشت.
«رونالد كورن» ۶۰ ساله، در ساعت ۳۰:۴ بعد از ظهر در زندان «پندلتون» زير آوار درگذشت. وى در ۱۷ ژوئن توسط قاضى به جرم تجاوز و قتل «ميلررورات» ۷۲ ساله، در حاليكه جسد متلاشى شده اش در گاراژ منزلش توسط پليس كشف شد به حبس ابد محكوم شد. وى از ماه آگوست سال ۲۰۰۱ تاكنون در اين زندان بسر مى برد و قتل از آن نيز در زندان «اينديانا» بود.

فهيمه خضر حيدرى
زنى ۵۰ ساله در پى مشاجره با همسر و فرزندانش، خود را به آتش مى كشد و بر اثر شدت سوختگى در بيمارستان جان مى سپارد. مردى ۵۷ ساله پس از بحث و جدل با اعضاى خانواده اش منزل مسكونى خود را در بلوار دهكده به آتش مى كشد و سپس خود را از طبقه بالا پايين مى اندازد و مى ميرد. اين اخبار هولناك را ايسنا در هفته اى كه گذشت اعلام كرد. به همين انگيزه و به هدف تجزيه و تحليل چنين حوادثى با دكتر مجيد ابهرى، جامعه شناس و متخصص علوم رفتارى گفت و گوى كوتاهى داشته ايم. علاقه اصلى و تخصص دكتر ابهرى مقوله آسيب شناسى اجتماعى است و چهارده سال است كه در اين زمينه فعاليت مى كند. علل و عوامل بروز آسيب هاى اجتماعى و راهكارهاى مقابله با  آن از جمله آثار منتشر شده دكتر ابهرى است.
*  آقاى دكتر ابهرى دليل بروز و تكرار چنين حوادث را در چه مى دانيد؟
- فشارهاى مادى نظير گرانى، تورم، بيكارى و همين طور اعتياد و نوميدى نسبت به آينده موجب پايين آمدن آستانه تحمل افراد شده بسترهاى ايجاد رفتارهاى نابهنجار را فراهم مى كند. توليد و توسعه خشونت در سطح خانواده ها به صورت كشمكش هاى لفظى و كلامى يا برخوردهاى فيزيكى و همين طور در سطح جامعه به صورت بيان مكرر اخبار و حوادث خشونت زا و يا در فيلم ها و سريال هاى تلويزيونى مملو از خشونت كه امروز به وفور شاهد آن هستيم نتايج شومى مثل اين اخبار و يا اخبار قتل و... را به دنبال خواهد داشت.
*  زن و مردى كه در هفته گذشته خودكشى كرده اند هر دو سن نسبتاً بالايى داشته اند و از روش هاى خشن و غيرقابل كنترلى نيز براى خودكشى استفاده كرده اند، آيا اين مسأله نشان از پديده خاصى دارد؟
- خودكشى تابلوى تمام نماى زوال تحمل انسانها است. از ديدگاه آسيب شناسى اجتماعى نوع و وسيله اى كه فرد براى خودكشى انتخاب مى كند بيانگر وضعيت روحى در لحظه اى است كه اقدام به اين حركت غير منطقى مى كند. هر چه خودكشى خشن تر باشد، مثل خودسوزى، حلق آويز كردن و يا استفاده از سلاح، بيانگر آشفتگى روحى شديدتر و ميزان اعتراض بيشتر به جامعه اطراف است. چنين فردى هم در يك وضعيت روحى بسيار نامناسب قرار دارد و هم به شدت اعتراض دارد و از آنجا كه از نظر روان شناسى و پژوهش هاى رفتارى، خودكشى غيرمنطقى ترين و عجولانه ترين روش حل مشكلات قلمداد مى شود، افرادى كه اين وسيله را براى پايان زندگى خويش انتخاب مى كنند، معمولاً در شرايط روحى بسيار بحرانى قرار دارند.
*  چه عواملى مى تواند باعث افزايش آمار چنين خودكشى هايى شود؟
- توليد و توسعه خشونت در جامعه در هر شكل و اندازه به افزايش روند خودكشى ها كمك مى كند. بنابراين سن فرد، شرايط مادى و اقتصادى، شرايط روحى و وابستگى هاى عاطفى، اعتياد به مواد مخدر و استفاده مقطعى از مواد روان گردان شيميايى تأثير بسزايى در ارتكاب به اين اعمال دارد. در موردى مشابه فردى را داشته ايم كه بر اثر استفاده از قرص هاى اكستازى مادرش را كشته و بعد هم خودكشى كرده است.
از طرفى كمرنگ شدن ارزش هاى معنوى و باورهاى دينى، تزلزل در اعتماد به نفس و اتكا به قدرت خالق هستى، سست شدن اركان خانواده و بنيان هاى رفتارى در جامعه، انزواى فرد به وسيله خودش يا اطرافيانش و سقوط مادى نيز عوامل و فاكتورهاى قابل توجه در خودكشى هستند.
*  براى پيشگيرى از چنين اتفاق هايى يا دست كم جلوگيرى از افزايش آن چه راهكارهايى پيشنهاد مى كنيد؟
 - رسانه ها در اين ميان نقش مهمى دارند. رسالت رسانه ها در مقطع حساس كنونى جلوگيرى از گسترش و نشر خشونت است. از طرفى دلايل ارتكاب به جرايم بايد كالبد شكافى شوند و متوليان امور فرهنگى و اجتماعى نيز بايد ضمن ايجاد و افزايش روحيه نشاط و شادى اجتماعى و ممانعت از تنش هاى رفتارى در جامعه به هر شكل ممكن اعم از آموزش هاى فردى و گروهى و ارائه مشاوره و روان كاوى، از توليد و نشر خشونت جلوگيرى كنند. از طرفى جريان ارائه عريان خشونت در فيلم ها و سريال هاى تلويزيونى نيز بايد كمرنگ شده و اصولاً از بين برود تا به اين ترتيب جامعه به سوى يك آرامش فكرى نسبى پيش برود و زخم هاى عاطفى افراد التيام پيدا كند. 
 *  آقاى دكتر خودكشى كه در قانون جرم محسوب نمى شود؟
- نه جرم به حساب نمى آيد چون فرد مرتكب ديگر وجود ندارد كه محاكمه شود. البته از نظر اخلاقى و شرعى خودكشى يك جرم و قتل نفس است و از نظر قانونى هم گر چه جرم نيست ولى خلاف است و ما هم تا به حال مواد قانونى اى نداشته ايم كه بر اساس آن افرادى كه خودكشى ناموفق داشته اند را بازجويى كنيم.
*  پس به اين ترتيب، خانواده، اطرافيان و در مجموع آدم هايى كه عامل تحريك كننده چنين اقدامات خشنى هم مى شوند قابل پيگرد نيستند؟
 - البته دلايل خودكشى فرد از نظر علمى و پژوهشى بايد مورد بررسى قرار گيرد. مجموعه عواملى كه فرد را به اين تصميم رسانده اند خيلى مهم هستند و افرادى كه به نوعى موجب وقوع اين حادثه شده اند بايد بازخواست قانونى شوند چون اين اقدام در حد تهيه مقدمات وقوع يك جرم است. كسى كه عامل تحريك كننده فرد به خودكشى است در حكم فردى است كه به دزد اسلحه مى دهد يا برايش نردبام مى گذارد و با اين تفاوت مهم كه خودكشى يك انسان نسبت به دزدى لطمه هاى انسانى - اجتماعى و اخلاقى بيشتر و شديدترى را به دنبال خواهد داشت و مى توان گفت كه عدم بازخواست قانونى عوامل محرك خودكشى فرد، از ضعف ها و خلأهاى قانون ماست و امرى است كه در قانون پيش بينى نشده است.