ساير محمدى
روز گذشته دكتر محمدرضا وصفى دبير جايزه جهانى كتاب سال از اهميت اين جايزه و محورهاى دينى، پژوهشى و مطالعاتى جايزه جهانى كتاب سال سخن گفت. اينك بخش دوم و پايانى گفت وگو در پى مى آيد.
*داورى اين آثار چه مدت زمانى مى طلبد وآيا داوران درطول سال مشغول ارزيابى آثار هستند يا دريك مقطع مشخص...
- داورى آثار درتمام طول سال جريان دارد. كمااين كه ازهمين الآن داورى دوره سيزدهم شروع شده است. يعنى از شناسايى تا خريد كتاب هاى دوره سيزدهم را آغاز كرده ايم اين پروسه براى هر دوره تقريباً شامل شانزده ماه مى شود.
*تعداد داوران هر دوره چند نفر است؟ وكدام مؤسسات فرهنگى اعم از دولتى يا خصوصى با شما همكارى دارند؟
- حدود ۲۵ مركز ايران پژوهى واسلام پژوهى دركشورهاى مختلف با ما همكارى مى كنند . ضمن اينكه مراكز فرهنگى داخل كشور هم با ما همكارى دارند. حتى دوستان پژوهشگرى كه در نمايشگاه هاى بين المللى كتاب شركت مى كنند. براساس ليست تهيه شده ، كتاب هاى مورد نظر را براى ما تهيه مى كنند ودرجريان برگزارى نمايشگاه ها هم اگر با كتاب قابل بحثى رو به رو شوند، به ما اعلام مى كنند تا اين دسته از آثار هم خريدارى شوند.
*آيا نويسندگان وپژوهشگرانى هم هستند كه خودشان مستقيماً آثارشان را براى شركت درجايزه جهانى كتاب سال براى شما بفرستند؟
- روش كار ما اين است كه آثار مورد نظر را خودمان شناسايى وتهيه كنيم. البته دراين دوره آثارى وجود دارند كه خود پژوهشگران يا نويسندگان براى ما فرستاده بودند. چنين روشى كم كم دارد باب مى شود كه خود پژوهشگران آثارشان رامعرفى كنند تا ما آنها را تهيه كنيم.
البته چون قيمت كتاب ها درخارج از كشور گران است، نمى خواهيم هزينه تهيه كتاب بردوش مؤلف باشد و احياناً اگر كتابش به مرحله نهايى جايزه نرسد، احساس ناخرسندى كند.
*دراين دوره چند عنوان كتاب ودرچه رشته هايى به مرحله نهايى رسيده اند؟
- هشتصد عنوان كتابى كه مورد مطالعه قرار گرفته اند، درچهار مرحله داورى شدند. دو دوره داورى درخارج از كشور برگزار شده ودو دوره هم درداخل كشور .درنهايت هم شصت عنوان كتاب به مرحله نهايى راه يافتند كه ازميان آنها چهارده عنوان كتاب، به عنوان آثار برگزيده انتخاب شدند.
*آيا عرف اين است كه اسامى داوران را اعلام كنيد؟
- بله، اين داوران از چهره هاى شناخته شده علمى، فلسفى و ادبى كشور به شمار مى آيند. حتى داوران داخل كشور هم در آن پايه از ارزش علمى هستند كه وقتى برخى از مؤلفان آثار برگزيده به ايران مى آيند، با آنها جلسه نقد و بررسى كتاب برگزار كنند. طبيعى است سطح علمى داوران بايد در حدى باشد كه بتوانند با نويسندگان آثار وارد گفت و گو و بحث و بررسى بشوند. در مورد معرفى اسامى داوران هم هيچ مشكلى نداريم. از جمله داوران داخل كشور آقاى دكتر اعوانى، دكتر پازوكى، دكتر آيينه وند، دكتر داورى اردكانى، دكتر مهدى محقق و... هستند. اگر تيم داورى انجمن حكمت و فلسفه را لحاظ كنيم، تمام اعضاى هيأت علمى انجمن حكمت و فلسفه لطف كردند و امسال ما را در بخش داورى يارى دادند. برخى از داوران هم از اعضاى دايره المعارفهاى معتبر كشور بودند و...
* نقش نهادهايى مثل سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، دانشنامه ادب فارسى، وزارت خارجه در برگزارى جايزه جهانى كتاب سال چيست؟
- ما هر سال فراخوان جايزه جهانى را از طريق مراكز رسمى و غير رسمى براى محققان و مؤسسات و مراكز انتشاراتى خارج از كشور اعلام و به مراكز علمى - پژوهشى داخل كشور ابلاغ مى كنيم.
* بازتاب يازده دوره جايزه جهانى كتاب سال در خارج از كشور چه بود؟ آيا يك ارزيابى كلى از يازده دوره داريد؟
- بله، به طور خاص مى توانم بگويم اين جايزه در كشورهاى انگلستان و فرانسه نقش بسيار مؤثرى داشت و از طريق همين جايزه تلاش كرديم مكتب كربن به عنوان يك مكتب ايران شناسى و شيعه پژوهى اعتلاى دوباره اى پيدا كند. شاهد و گواه اين مدعا هم تأليفاتى است كه هر سال شاگردان تازه مكتب كربن منتشر مى كنند يا توانستند آثارى در اين حوزه ها تأليف كنند. ما هم هميشه اينها را مد نظر قرار داديم و به همين علت مى توانم بگويم جايزه جهانى كتاب سال در مسير ده ساله خود جايگاه علمى و ارزش معنوى اش را در خارج از كشور پيدا كرده است. عموماً پژوهشگرانى هم كه در حوزه مطالعات اسلامى كار مى كنند، علاقه مندند اين جايزه را تصاحب كنند با توجه به اينكه بنيه علمى كشور را مى شناسند و مى دانند اگر آثارشان در اينجا داورى بشود و امتياز لازم را كسب كند، قطعاً مورد توجه محافل ديگر هم قرار خواهد گرفت. در حوزه مطالعات ايرانى هم وضع به همين صورت است.
* در بسيارى از كشورهاى جهان جوايز ويژه اى به كتاب اختصاص مى دهند، مثل جايزه بوكر، جايزه فمينا، جايزه گنكور و... كه هر يك از آنها به نوعى سكوى پرش نويسنده و اثرش محسوب مى شوند. آيا جايزه جهانى كتاب سال چنين نقشى دارد يا مى تواند داشته باشد؟
- اين كه جايزه جهانى كتاب سال به اين مرحله از تأثيرگذارى در سطح جهان رسيده باشد، نيست. ما براى رسيدن به چنين جايگاهى با چالش هاى متعددى روبرو هستيم. از جمله عده اى اصلاً علاقه مند نيستند دنياى ايرانى و آثار اسلامى به معناى واقعى اش به جهان معرفى بشود. به همين خاطر در حوزه مطالعات ايرانى با چالش هاى عجيب و غريبى مواجه هستيم، طورى كه تلاش گسترده و سرمايه گذارى فراوانى صورت مى گيرد تا دپارتمانهاى زبان فارسى يا ايران پژوهى در دانشگاههاى مختلف جهان تعطيل شود. متأسفانه طى سالهاى گذشته دپارتمان هاى زبان فارسى متعددى به دپارتمان هاى زبانهاى ديگر تبديل شده است.
ما به سهم خودمان تلاش كرديم در اين عرصه ارزش و اعتبار اين جايزه را بالاتر ببريم، اما طبيعى است وظيفه دولت در اين ميدان بسيار خطيرتر است و بايد در همين راستا دپارتمان هاى زبان فارسى و ايران پژوهى و اسلام پژوهى را در خارج از كشور چه از نظر مادى و چه از نظر معنوى تقويت كرد. فراموش نكنيم بسيارى از مراكز آموزشى و پژوهشى در دنياى كنونى تبديل به O.G.N هاى خصوصى شدند و ديگر هيچ گونه پشتيبانى از دولت ندارند. اينها عموماً زمانى علاقه مندند وارد حوزه ايران و اسلام بشوند و به اين مسائل بپردازند كه پشتوانه مادى و معنوى كشور مبدأ را هم داشته باشند. به همين خاطر ايران بايد به فكر چاره اى باشد. و تعدادى از مراكز تصميم گيرى را كم كند. به عنوان نمونه، در جريان نامگذارى مجعول خليج فارس در ماه گذشته ايرانيان سراسر دنيا موضعگيرى خوبى در برابر اين حركت شيوخ منطقه داشتند. فراموش نكنيم چنين پديده هايى به خاطر اين به وجود مى آيند كه ما آن وظايف بايسته را در ارتباط با دپارتمان هاى ايران پژوهى خارج از كشور نداشتيم. بسيارى از منابع و مصادق ارزشمند حوزه مطالعات ايران و اسلام در گنجينه ها و كتابخانه هاى دانشگاهها و كتابخانه هاى ملى كشورهاى ديگر است و لذا توجه به اين امور، توجه به پديده اى خارجى نيست، بلكه در راستاى منافع و مصالح اجتماعى و فرهنگى مردم و كشور است.
*   در حوزه مطالعات ايرانى و اسلامى عده اى از ايرانيان مقيم خارج از كشور، آثار مهمى چه به زبان فارسى و چه به زبان هاى ديگر منتشر كرده اند چرا اين دسته از آثار مورد توجه قرار نمى گيرند؟ آيا بحث خودى يا غير خودى در اين جا هم مطرح است؟ مثلاً يرواند آبراهاميان كتاب «ايران بين دو انقلاب» را نوشته كه دو ترجمه از آن به زبان فارسى منتشر شده يا آجودانى كتاب «مشروطه ايرانى» يا احسان يار شاطر كه «ايرانيكا» را در آمريكا منتشر مى كند كه سه جلد آن سال گذشته ترجمه و توسط انتشارات اميركبير منتشر شده است و...
- يكى از مشكلات ما انتخاب كتاب هايى است كه به صورت دايره المعارفى است. يعنى با اين كه در جايزه جهانى كتاب سال، ملاك انتخاب، كتاب هايى هستند كه در طول يك سال منتشر شده اند اما در مورد دايره المعارف ها نمى دانيم ملاك بايد جلد اول مجموعه باشد. يا جلد آخر؟
به هر حال در حوزه قرآن پژوهى، اسلام پژوهى و ايران پژوهى مجموعه هاى ارزشمندى در دنياى خارج در دست تأليف و تدوين است كه همه آنها مد نظر قرار مى گيرند. بحث خودى و غيرخودى هم كه مطرح كرديد در دنياى خارج از ايران، تقريباً معنايى ندارد. اگر مطالعات ايرانى و مطالعات اسلامى را در مفهوم وسيع ترش، به عنوان مطالعات شرق شناسى تعريف بكنيم، مى بينيم شخصيت هاى مختلفى با ديدگاه هاى متفاوتى وارد مبحث شرق شناسى شده اند، از جمله ادوارد سعيد پژوهشگر معروف فلسطينى و استاد دانشگاههاى آمريكا كه معتقد بود، شرق شناسان با نگاه سليمى وارد حوزه مطالعات شرقى نشده اند. عموماً با نگاهى استعمارگرايانه به جهان شرق نگاه مى كرده اند. به هر حال افراد زيادى به اين مباحث مى پردازند كه هر كدام تفكر خاص خودشان را دارند. وظيفه ما است قدردان افرادى كه با عشق وارد اين حوزه شدند باشيم.
*  من جواب بخشى از سؤالاتم را نگرفتم آيا آثارى كه نام بردم در داورى شما مورد توجه قرار گرفتند؟
- از دوره يازدهم و دوازدهم جايزه جهانى كتاب سال است كه دامنه و گستره بيشترى پيدا كرده است و مى توانم بگويم تعداد بيشترى از آثار را مى شود داورى كرد. در گذشته چون دايره انتخاب تنگ تر بود. مثلاً كتابى كه خودم به زبان عربى تأليف كرده ام و در آن زمان مسؤوليتى در اين زمينه نداشتم به مرحله پايانى داورى راه نيافت. كتاب من در حوزه انديشه معاصر از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامى بود. ضمن اينكه در همين مورد سال گذشته كتابى از دكتر سيد حسين نصر را به عنوان اثر برتر انتخاب كرديم و جايزه اى هم به آن تعلق گرفت. پس بحث خودى و غيرخودى در اين گونه موارد منتفى است و ممكن است در دوره هاى گذشته اثر برجسته اى هم منتشر شده باشد كه از ديد داوران پنهان مانده است.
*  آيا در اين دوره كتابى به مرحله نهايى رسيده كه نويسنده اش از ايرانيان مهاجر باشد؟
- بله. در اين دوره سه اثر به مرحله نهايى رسيده اند. يكى كتابى است كه پايان نامه دكتراى خانمى است كه به زبان آلمانى نگاشته شده، اما با توجه به اين كه ما مجبور بوديم فقط يك اثر در زبان آلمانى داشته باشيم. اين كتاب نتوانست كتاب برگزيده انتخاب و معرفى بشود.
اثر ديگرى هم توسط دكترى ترجمه شده كه به زبان فارسى با اصالت افغانى است و از زبان آلمانى به زبان فارسى برگردانده شده بود. اين كتاب را خانم ژولى اسكات ميثمى نوشته كه همسرى ايرانى دارد.