آزاده سيدين فريبا ثابت
برف از شب قبل باريده، خيابان ها و اتوبانهاى شهر، سفيد پوش هستند. اگر چه با گذشت زمان و تابش اشعه گرما بخش خورشيد، سوز برف كمتر مى شود. اما هوا همچنان سرد است!
بيشتر از سردى هوا، شلوغى خيابان ها آزار دهنده است. سراسر اتوبان همت، صدها ماشين هست كه تقريباً حركتى نمى كنند. ماشين ها از ترس آنكه بر اثر لغزش جاده با يكديگر برخورد كنند، سرعتشان را به حداقل رسانده اند. اكثر رانندگان و مسافران كلافه اند. يكى از ساعت شروع كارش گذشته است، ديگرى براى رسيدن به بيمارستان و تهيه داروهاى مورد نياز بيمارش، چند ساعتى تأخير خواهد داشت. ما نيز به همايشى مى رويم كه سازمان محيط زيست آن در محل سالن همايش هاى پارك پرديسان واقع در كنار اتوبان همت برگزار مى كند؛ دومين همايش دستاوردهاى پژوهشى زيست محيطى. دير مى رسيم؛ اما گويا ديگران نيز دير رسيده اند و براى همين همايش با تأخير برگزار مى شود. عمده تأخير ما به سبب نبود ورودى هاى مشخص و نبود پل هوايى در اطراف پارك و همچنين بى اطلاعى كاركنان داخل پارك از برپايى چنين همايشى است. سر درگم داخل سالن همايش ها قدم مى گذاريم.
معصومه ابتكار رئيس سازمان محيط زيست از سال ۱۳۷۶ شوراى پژوهشى سازمان را براى تقويت روحيه پژوهش در جامعه تشكيل داد تا زمينه انجام تحقيقات جدى در زمينه محيط زيست ايجاد شود. در سال ۱۳۷۹ اولين همايش دستاوردهاى سازمان برگزار شد و نتايج پژوهشى ارائه شده در آن قابل تقدير بود. امسال نيز كه سال آخر برنامه سوم توسعه است، هدف از برپايى دومين همايش دستاوردهاى پژوهشى سازمان محيط زيست، ارائه پژوهش زيست محيطى و كاربردى است. حدود ۲۵۰ مقاله براى دبيرخانه همايش ارسال و پس از داورى ۱۱۰ استاد متخصص محيط زيست كشور، ۱۴۴ مقاله شفاهى و پوستر برتر، شناخته شدند. هر مقاله راه حل هاى مشكلات محيط زيست انسانى، طبيعى، دريايى يا تنوع زيستى را به نوعى بررسى مى كرد.
«نانوتكنولوژى، انقلاب صنعتى آينده و كاربردهاى زيست محيطى آن» نوشته «افسون اژدرى» درباره محيط زيست انسانى و توسعه پايدار است كه در آن پتانسيل هاى نانوتكنولوژى براى حل مشكلات زيست محيطى جهان امروز و آينده به اختصار بررسى شده است. او در اين باره مى گويد: «ظهور انقلاب صنعتى همراه با ورود نانو تكنولوژى در جهان آينده با رشد و پيشرفت صنعت، محيطى به دور از هر نوع آلودگى را نويد مى دهد. اين فناورى قابليت هاى متعدد دارد كه به بهبود توسعه، ذخيره سازى و در پايان افزايش انرژى مى انجامد.»
شناسايى پسماندهاى آلوده به سم و سموم كشاورزى فاسد، موضوع ديگرى است كه توسط پژوهشكده علوم محيطى دانشگاه شهيد بهشتى ارزيابى شد. در اين مقاله آمده است: «با توجه به روند رو به رشد جمعيت در كشورهاى روبه توسعه و نياز روزافزون به محصولات كشاورزى در واحد سطح، حفاظت از نباتات جايگاه مهمى در برنامه هاى اقتصاد ايران دارد. آفات و بيمارى هاى گياهى به ۳۲ درصد از توليدات كشاورزى حمله مى كنند كه سموم دفع آفات كشاورزى به عنوان يكى از نهادهاى كشاورزى نقش بسزايى در افزايش كمى و كيفى محصولات كشاورزى ايفا مى كنند. در پنجاه سال گذشته، آفت كشها از اجزاى ضرورى كشاورزى براى مبارزه با حشرات، بيماريهاى قارچى و علف هاى هرز بوده اند.
يكى از مباحث مهم در زمينه سموم دفع آفات كشاورزى، مبحث سموم تاريخ گذشته است كه قابل مصرف نيستند و طبق كنوانسيون جهانى pops ديگر مورد استفاده قرار نمى گيرند. با توجه به اين مهم در زمينه ميزان و نوع اين سموم تحقيق گسترده و منسجمى در ايران نداشته ايم و در اين تحقيق ميزان سموم تاريخ گذشته موجود در انبارها طبق آخرين اطلاعات گفته شده است تا مسؤولان هر چه سريعتر براى جمع آورى آنها اقدام كنند.»
طرح جامع « كاهش آلودگى آب رودخانه جاجرود» يكى از مهمترين پروژه هايى است كه توسط گروهى از كارشناسان و مسؤولان در اداره كل حفاظت محيط زيست استان تهران ارائه شد. محمدحسن پيراسته مديركل اداره كل حفاظت محيط زيست استان تهران، شيرين ابوالقاسمى معاون اداره كل حفاظت محيط زيست استان تهران و كريم پور فرهادى كارشناس كل اداره حفاظت محيط زيست استان تهران مقاله اى در اين باره ارائه دادند. آنها در خلاصه مقاله خود با نگرشى بر ساختار طبيعى حوزه آبريز رودخانه جاجرود كه از مهمترين آبراهه هاى تأمين كننده آب شهر تهران است وضعيت كيفى و كمى اين منبع آبى پر اهميت را بررسى كردند. در نتيجه اين بررسى آمده است « آلودگى سر شاخه هاى متصل به رودخانه هاى جارى به مراكز جمعيتى شمشك و ميگون روبه افزايش است كه به منظور جلوگيرى از آن بايد به مديريت صحيح پسماندها در ايستگاههاى آلوده انديشيد. »
داوران كميته هاى تخصصى دومين سمينار دستاوردهاى پژوهشى سازمان حفاظت محيط زيست، اگرچه نظريه هاى پژوهشى پژوهشگران را ارج نهادند، اما براى فراهم شدن زمينه اجراى اين تئورى ها يادآورى نكات مهمى را به مسؤولان ضرورى دانستند.
دكتر بهروز دهزاد، يكى از داوران در اين باره مى گويد: « از آنجا كه امر تحقيق هزينه فراوان دارد، تعيين موضوعات پژوهشى با وسواس زيادى انجام مى شود تا بتوان از نتايج آن به نحو احسن استفاده كرد. اهداف پژوهشى مشخصه هاى مختلفى دارند كه مى توان به مطابق بودن آنها با نيازها و پتانسيل هاى جامعه اشاره كرد. با توجه به اين دو فاكتور مهم است كه عملى شدن نظريه هاى پژوهشى امكان مى يابد و كاربرد تحقيقات ما را به توسعه پايدار مى رساند. بهتر است يادآورى كنم از انجام پژوهش هاى صرفاً تئورى و بدون در نظر گرفتن نيازهاى فعلى هر جامعه، تنها مى توان به رشد رسيد نه توسعه و نتيجه اين دو در جامعه كاملاً با هم متفاوتند. با يك مثال مى توان اين اختلاف را توضيح داد.
اگر يك محله به شهرى اضافه شود، بايد همه امكانات در راستاى آن گسترش يابند؛ از جمله مدرسه، بيمارستان و ... وگرنه با اضافه شدن آن محله رشد حاصل شده است نه توسعه. بسيارى از كشورها با توجه به اين مهم ابتدا نيازهاى جامعه را در چند سال آينده مى سنجند، سپس براى پژوهش هاى تخصصى برنامه ريزى مى كنند. اما در كشور ما، سياستگذاران مملكتى با توجه به نيازها و پتانسيل هاى بالقوه موجود، سياستگذارى هاى لازم را انجام مى دهند و بر اساس اين سياست ها، راهبردها و سياست هاى اجرايى هر راهبرد تعريف مى شوند. در پايان، انجام فعاليت هاى اجرايى و پژوهشى در راستاى همين سياست هاى اجرايى تعريف شده هستند.
اين مرحله كه به نظر من حساس ترين مرحله است، پروژه هاى تحقيقاتى با حضور الزامى كارشناسان و متخصصان باتجربه و كاملاً آشنا با موضوع، تعريف مى شوند. با طى اين روند، اجراى موضوعات تحقيقات مشخص، به گروه هاى تخصصى - پژوهشى واگذار مى شود. نتايج چنين تحقيقاتى مكمل يكديگر هستند كه زمينه هاى لازم اجراى آنها به سادگى فراهم مى شوند. »
دكتر دهزاد به آلودگى آب هاى ساحلى درياى خزر به عنوان پروژه تحقيقاتى در حال مطالعه اشاره مى كند و مى افزايد:« دولت در نظر دارد با انجام برنامه هاى مطالعاتى، زمينه هاى آلودگى در اين مناطق را از بين ببرد. با توجه به سياست هاى اجرايى تعريف و اجراى چند پروژه شناخت كميت و كيفيت آلودگى آب هاى ساحلى درياى خزر نياز است. متخصصان با توجه به ابعاد مختلف، مسأله را در چند موضوع مكمل، مطرح مى كنند. پروژه هايى درباره شناسايى فيزيك، منابع آلاينده، كميت و كيفيت آلودگى آب هاى ساحلى و ...
سپس با انجام اين پروژه ها و نتايج حاصل از آنها، راهكارهاى اجرايى مشخص و به دستگاه هاى مربوطه سپرده مى شوند. اگر اين پژوهش ها چنين فرايندى را طى كنند به مرحله اجرا در خواهند آمد كه در غير اين صورت منابع مالى، نرم افزارى و سخت افزارى خود را بيهوده تلف كرده ايم و به نتيجه مطلوب نيز دسترسى نخواهيم يافت.»
وى كه ۸ مقاله تخصصى را در دومين همايش دستاوردهاى پژوهشى سازمان محيط زيست بررسى كرده است، مى گويد: « ۴ مقاله از موضوع هايى كه مطالعه كردم، زمينه مطالعاتى يكسانى داشتند. اين روند نشان مى دهد كارشناسان در انتخاب نوع هاى تحقيق آزادانه عمل كرده اند و آنها را مطابق با سليقه هاى شخصى برگزيده اند. اما مسؤولان بايد بدانند با اين موضوع تحقيقات فقط رشد مى كنيم و هرگز به توسعه پايدار دسترسى نمى يابيم. »
اما عقيده مسؤولان در اين رابطه متفاوت است. بهزاد سعيدپور كارشناس علوم دريايى و مسؤول دبيرخانه دومين همايش دستاوردهاى پژوهشى زيست محيطى در اين باره مى گويد:« ما در كشورى در حال توسعه زندگى مى كنيم و در بسيارى از موارد هنوز هم به پروژه هاى تحقيقاتى نياز داريم كه حتماً بايد انجام شوند تا اطلاعات علمى در آن زمينه ها حاصل آيند. در اين چند سال اخير سازمان محيط زيست تحقيقاتى را انجام داده است كه محققان ما ابتدا بهتر است اين تحقيقات را ببينند، سپس براى انجام پروژه هاى تحقيقاتى جديد تصميم بگيرند. اما اينكه تئورى هاى موجود چه زمانى عملى مى شوند به برنامه ريزى هاى كلان مملكت بستگى دارد. نه من و نه شما نمى توانيم در اين باره تصميم بگيريم. ما نمى توانيم اولويت ها را براى برنامه ريزى هاى بلندمدت تعيين كنيم. زيرا اين برنامه ريزى ها بر عهده سياستگذاران است و آنها تشخيص مى دهند ساخت قطار برقى در اولويت است يا حفظ فلان گونه جانورى و گياهى. »
بهزاد سعيدپور معتقد است مشكلات زيست محيطى حدود ۱۰ سال است كه در ايران مطرح شده اند و مى افزايد: « با حداقل نيم قرن عقب افتادگى از دنيا، بررسى مسائل مرتبط با محيط زيست را آغاز كرده ايم. در اين ۸ سال كه از مديريت خانم ابتكار در سازمان محيط زيست مى گذرد، راه كارها و مشكلات را شناسايى كرده ايم. اما با توجه به مسائل اقتصادى كشور احتياج به يك دوره زمانى ۱۵ تا ۲۰ سال است تا با فراهم آمدن اعتبارات مالى لازم اين تحقيقات و برنامه ريزى ها به مرحله اجرا درآيند. »
وى با اشاره به اهميت آگاهى هاى مردم در اين باره مى گويد: « كمبود آموزش هاى عمومى مردم به اجرا نشدن تحقيقات كمك مى كند كه آموزش بر عهده متخصصان امر آموزش است. به عنوان نمونه بايد به مردم آموزش داده شود علت آلودگى هوا چيست و چگونه مى توان به راهكارهاى اين مشكل دسترسى يافت. »
با توجه به گفته هاى مسؤولان راهكارهاى بسيارى از مشكلات مشخص هستند. اما نمى دانيم چرا سطح آگاهى هاى مردم افزايش نمى يابد؟ چرا محققان بدون در نظر گرفتن نيازهاى علمى جامعه و پژوهش هاى انجام شده در گذشته تحقيق مى كنند؟ چرا با آنكه به عقيده كارشناسان محيط زيست، در زمينه هاى مختلف تحقيقات خوب و جامعى داريم و اگر مى دانيم بسيارى از گونه هاى جانورى ما از جمله گوزن زرد ايرانى و مارال در معرض انقراض هستند و يا تنها يوزپلنگ ايرانى باقى مانده در قفس پارك پرديسان در حال جان سپردن است اما تأمل و توجه نمى كنيم؟ به نظر شما علت چيست؟!