ساير محمدى
بيست و دومين دوره جايزه كتاب سال طى روزهاى آينده درحالى برگزار مى شود كه امروز از سوى نهادهاى فرهنگى در بخش خصوصى جوايز متعددى شكل گرفته است. اما انتخاب جايزه كتاب سال از سوى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى علاوه بر تأثير عميقى كه در فرهنگ مكتوب نسل امروز داشت، گاه بحث انگيز نيز بود. دكتر سيد محمود يوسف ثانى از سال ۷۰ به عنوان دبير جايزه كتاب سال فعاليت دارد، در اين گفت و گو مباحث مطرح در اين زمينه را روشن مى كند. دكتر يوسف ثانى متولد ۱۳۴۰ شهرستان سبزوار در رشته فلسفه از دانشگاه تهران دكترا گرفت و كتاب «پرسشهاى بنيادين فلسفه» از يورينگ و «عوالم خيال» از ويليام چيتيك را ترجمه و منتشر كرده است و هم اكنون نيز جلد نهم «تاريخ فلسفه» اثر كاپلستون را به فارسى برگردانده كه زير چاپ رفت. ضمن اين مقالات بسيارى در نشريات ادبيات و فلسفه، ارغنون و... چاپ كرده است.
وى هم اكنون عضو هيأت علمى مؤسسه پژوهشى حكمت و فلسفه ايران است و در پژوهشكده امام خمينى (قدس سره) به كار ترجمه و پژوهش نيز مى پردازد.
گروه فرهنگ و هنر
* درباره نحوه دعوت به كار داوران توضيحاتى بفرماييد.
- استفاده و دعوت از داوران عمدتاً بر اساس تجربياتى است كه از سالهاى قبل و در دوره هاى مختلف وجود داشته، صورت مى گيرد. وجه ديگر مشورتهايى است كه با خود داوران داريم، داورانى كه در دوره هاى قبل هم همكارى داشتند كه در صورت تمايل مجدداً از آنها دعوت مى كنيم. بعد هم شناسايى هايى كه از آثار چاپ شده در طول سال به عمل مى آيد، مشخص مى شود كدام افراد در اين حوزه ها تخصص دارند، در مجموع با اين مؤلفه ها داوران نهايى را انتخاب مى كنيم.
* آقاى يوسف ثانى در انتخاب كتاب سال، چرا ادبيات داستانى، رمان و شعر جايى ندارند؟
- عمده بود و نبود شعر و رمان و كانديدا براى جايزه كتاب سال به خود آثار منتشر شده و نويسندگان آنها بر مى گردد. البته اين موضوع مربوط به ادبيات نيست، در همه حوزه ها اينگونه است كه اگر آثار جدى و قابل بحثى چاپ نشده باشد، طبيعتاً آن بخش به طور كل حذف مى شود. حالا چون ادبيات عمومى تر است و مخاطبان بيشترى دارد، توجه به اين حوزه بيشتر است وگرنه جايزه كتاب سال در هر دوره نزديك به ۸۰ زمينه مى تواند داده شود، ولى در عمل حول و حوش بيست حوزه آثار برتر انتخاب مى شود و به اين آثار جايزه داده مى شود، اما هيچ وقت، هيچ كس آن چهل - پنجاه حوزه اى كه نيست، نمى پرسد چرا نيست؟ ولى در حوزه ادبيات يعنى شعر و رمان هميشه مورد سؤال قرار مى گيريم. شايد هم خود ادبيات كه حوزه اى حساس و بحث برانگيز است، وقتى كتاب برگزيده اى نداشته باشد، اعتراض از هر سو بلند مى شود.
* اتفاقاً انتقاد و اعتراض در مورد عدم انتخاب آثار برتر در زمينه ادبيات به اين بر مى گردد كه با كدام معيار هيأت داوران، كل آثار ادبى در يك سال را بدون ارزيابى حتى قابل داورى نمى داند؟
- ملاك انتخاب بر مى گردد به نظام داورى كه وجود دارد و داورانى كه رأى مى دهند. بر اساس آن سيستمى كه در آيين نامه پيش بينى شده است. داورى در جايزه كتاب سال مراحل مختلفى دارد. يعنى آثار همه رشته ها در دو مرحله اوليه، به صورت كلى داورى مى شوند، زمانى كه بخشى از آثار به مرحله بعدى راه پيدا كردند، در اختيار داوران قرار داده مى شوند تا مطابق آيين نامه اگر چهار داور از پنج داور به آن رأى مثبت داده باشند، براى كتاب سال كانديد مى شوند. در جلسه نهايى هم اگر اثرى رأى بياورد، به عنوان كتاب برگزيده سال اعلام مى شود.
* شما به مسائل كلى اشاره مى كنيد. سؤال من اين است كه چرا شعر و رمان وارد مرحله داورى نمى شوند؟
- خب، اين نظر مبتنى بر يك پيش فرض نادرست است. اين كه ژانر ادبيات مورد داورى قرار نمى گيرد . نه اين هيچ جا اعلام شده ونه درعمل اين اتفاق افتاده كه داورى نشده باشد. ادبيات هم مثل همه حوزه هاى ديگر، كتاب هايش وارد جلسه هيأت داوران مى شود و مى نشينند، بررسى مى كنند.
*به نظر شما دراين بيست و يك دوره كه كتاب سال درحوزه هاى مختلف انتخاب مى شود، غير از دو - سه دوره ، هيچ گاه يك رمان خوب و يك كتاب شعر خوب نداشته ايم؟ كه به عنوان كتاب سال معرفى بشوند؟
- چرا ، كتاب شعر در بعضى از ادوار داشتيم كه معرفى واعلام هم شده است. مطلق نگر نباشيم. البته مى دانيد كه شعر نو درايران امروز مقدارى دچار مشكلات شده وشيوه هاى گوناگونى وجود دارد كه وقتى داوران اين آثار را ارزيابى مى كنند ، به اتفاق رأى نمى رسند كه كتابى را انتخاب كنند. يا گاهى مجموعه اشعارى هستند كه شاعر در طى ساليان آن شعرها را درنشريات ومجلات چاپ كرده كه داوران ممكن است اين مجموعه ها را به عنوان كتاب چاپ اول نپذيرند. وگرنه درادوار قبل شعرهاى كلاسيك هم داشتيم، شعر جديد هم داشتيم كه برنده جايزه كتاب سال شده بودند، در حوزه رمان هم اينگونه است. عنايت داريد كه در انتخاب آثار ادبى، چون ذوق بيشتر دخالت دارد تا علوم دقيقه و تجربه كارى ، اجتماع ذوق ها كه بناست بر يك نحله ونحو مبتنى باشد، يعنى جمع معيار است وذوق كه يك اثر را برتر تشخيص مى دهد، جمع اين دو كه به اتفاق نظر منتهى بشود، كار دشوارى است ودرعمل هم سخت پيش مى آيد.
*شما به عنوان دبيرجايزه كتاب سال فكر مى كنيد ، يك نهاد دولتى مى تواند داور خوبى دراين گونه موارد باشد؟ به ويژه درحوزه ادبيات كه هميشه نوعى چالش و تخالف بين قدرت وادبيات وجود دارد. آن هم در كشورهاى پيرامونى؟
- درمقام تجربه نشان داده شده - شايد من دراين مجموعه نتوانم درست قضاوت كنم - وآن چه مى شنوم وشنيده ام ، در نهادهاى خصوصى درگيرى ها واختلافات براى انتخاب كتاب سال، بسيار بسيار بيشتر است و از طرفى سختگيرى ها ودقت نظر به لحاظ تكنيك كار هم بسيار بسيار كمتر است، نسبت به آن چه كه ما درانتخاب كتاب سال به عنوان يك نهاد دولتى عمل مى كنيم. اين تصور عمومى وجود دارد كه دولت به هر حال ممكن است به لحاظى ، ملاحظات و محدوديت هايى براى انتخاب يك كتاب از نويسنده اى داشته باشد ويا اين كه اين تصور وجود داشته باشد كه بخش خصوصى درانتخاب هاى خودش آزادتر است.
ولى درمقام عمل اين اتفاق خيلى كم افتاده كه كتابى به خاطر ملاحظات خارج از معيارهاى داورى، كنار گذاشته شود.
البته من اين را به يك معنا مى پذيرم كه به هر حال داوران ما درانتخاب كتاب سال، داورانى نكته سنج ودقيقى هستند كه در قياس با داوران برخى جوايز ديگر، سختگيرى بيشترى داشته باشند و به همين دليل اتفاق آرا دربين خودشان براى اعلام يك كتاب به عنوان كتاب سال پيدا نكنند. اما اين دقت و اين سختگيرى چيزى است كه دستگاه متولى طالب آن است. اين طور نيست كه موافق اجرا شدن واستفاده كردن از يك سرى تمهيد نباشند. ولو به اين نتيجه منجر شود كه درمورد كتابى اتفاق رأى حاصل نشود. براى ما در درجه اول ، رعايت ضوابط تعيين شده است كه اهميت دارد. تجربه نشان داده و اظهار نظرهاى بيرون نشان مى دهد كه داورى ها در حوزه هاى ديگر و درجشنواره هاى ديگر داورى هايى كه صورت گرفته ، بهتر از آنچه كه وزارت ارشاد عمل كرده و مى كند ،  نبوده و نيست.
*شما يا هيأت داوران درانتخاب و اعلام آثار برتر چقدر استقلال عمل داريد؟ و چقدر فشار كسانى خارج از دايره داورى مؤثر است. مثلاً زمانى كه يك رمان از خانم پيرزاد به عنوان كتاب سال انتخاب شد ، يك تفكر خاص سياسى شديداً معترض شما شده بود.
- اين كه يك كتاب به عنوان كتاب سال انتخاب ومعرفى بشود ، بعد ديگران نسبت به اين انتخاب اعتراض داشته باشند يا نداشته باشند ، هيچ تأثيرى ندارد. هميشه هركتابى كه انتخاب مى شود - البته درحوزه هاى اجتماعى وادبى، بيشتر است - بعد از آن مورد يك سلسله ملاحظات وانتقادات روبرو مى شويم - اما واقع امر اين است كه ما در انتخاب اين كتاب چه از درون وچه از بيرون ، چه قبل و چه بعد از انتخاب، درفشار نبوديم ويا سفارش وتوصيه اى هم وجود نداشت. حتى خود اين انتخاب نشان مى دهد كه هيأت داوران آزادى عمل كافى دارد.
*  خود وزارت ارشاد هم هيچ دخالتى در اين زمينه ندارد؟ يا در اعلام اسامى برندگان، محدوديتى قائل نيست؟
-  بنا نيست كه وزارت ارشاد در آراى هيأت داوران دست ببرد و دخالت كند. و از هيچ جا هم تاكنون به ما دستورى داده نشده كه فلان اثر را انتخاب كنيم يا فلان شخص را كنار بگذاريد. ما در روز انتخاب و بررسى كتاب ها آزادى تام و تمامى داريم. عمده تصور اتى كه در بيرون وجود دارد اين است كه چون نهاد متولى در اين زمينه، دولتى است، حتماً اگر كتابى انتخاب شده كه خلاف ميل مسؤولان بود، از گردونه خارج مى شود. يا احتمالاً اجازه ورود به گردونه داورى به آن داده نمى شود. يا برعكس توصيه مى شود كتابى انتخاب بشود كه با نويسنده اش روابط حسنه دارند. واقعاً تا امروز اين طور نبوده است. نمونه كتاب هايى هم كه تاكنون انتخاب شده، گواه اين مدعاست كه هيچ فشار بيرونى يا توصيه افراد بالاتر دخيل نبوده است.
*  انتقادى كه عموماً در بيرون مطرح مى شود. اين است كه چرا اسامى داوران را اعلام نمى كنيد؟ آيا اين خواست خود داوران است؟
-  ببينيد، چون در داورى كتاب سال بناست همه كتابهاى چاپ شده در طول سال مورد بررسى قرار بگيرد و اين بررسى هم توسط گروههاى متعدد انجام مى گيرد، ما هر سال جمعاً با هفتصد داور كار مى كنيم. هر سال اعلام اسامى هفتصد نفر در گروههاى مختلف اعم از علوم انسانى و علوم اجتماعى و پزشكى و مهندسى و زمين شناسى و جغرافيا و ... اصلاً وجهى ندارد. عمده مباحث هم اين است كه همه نگاهها بر مى گردد به سمت ادبيات و اين گونه مى پرسند چرا اسامى داوران اعلام نمى شود، منظور اين است كه چرا داوران رشته ادبيات اسامى شان اعلام نمى شود. در ساير بخش ها هيچ وقت نمى پرسند كه چرا اسامى داوران اعلام نمى شود. از اين حيث هيچ فرقى بين گروه مهندسى با گروه ادبيات وجود ندارد. همان گونه كه اسامى داوران در رشته مهندسى يا زمين شناسى اعلام نمى شود اسامى داوران رشته ادبيات هم اعلام نمى شود و اصلاً چه ضرورتى دارد كه اعلام بشود؟ از طرفى اعلام اسامى داوران ممكن است، سبب شود كه داوران تحت تأثير سلبى يا ايجابى قرار بگيرند كه به كدام كتاب رأى بدهند يا ندهند. پنهان ماندن نام داوران سبب مى شود از آزادى عمل بيشترى برخوردار باشند. و مسبوق به سابقه هم هست كه در جشنواره هاى خارجى و در جوايز معروف كتاب در دنيا مثل نوبل، بوكر، هيچ وقت اسامى داوران اعلام نمى شود. اما آيا كسى اعتراض مى كند كه چرا اسامى داوران مشخص نيست؟
و حتى معيارهاى داورى هم معلوم نيست و اعلام نمى شود. نمى خواهيم مقايسه كنيم ولى اين همه اتفاق در آن جا ها مى افتد ولى كسى نمى گويد اين مسائل سبب تضعيف اين جوايز است.
*  انتقاد ديگر اين است كه برخى از كتابها در دو يا حتى سه گروه داورى و بررسى مى شود. مثلاً كتاب كوچه شاملو هم در حوزه زبانشناسى هم در حوزه فرهنگ عامه و هم در بخش كليات به مرحله نهايى رسيده بود. اما در هيچ يك از اين سه گروه هم به عنوان كتاب سال شناخته نشد. كتابهاى ديگرى هم بودند كه در چند رشته داورى شدند. اين وضعيت ناشى از چيست؟
-  برخى از كتابها به لحاظ محتوا طورى نوشته شده اند كه در چند حوزه قرار مى گيرند و در هر حوزه هم به شكل مستقل داورى مى شوند. اين مشكل را كتابداران هم دارند. ساختار اين كتابها طورى است كه مى طلبد در دوگروه داورى بشوند. فرض كنيد يك فرهنگ تخصصى اگر در زمينه صنايع نوشته شود طبيعى است كه در گروه تخصصى توسط مهندسان صنايع داورى شود. اما آيا در اين كتاب استانداردهاى تدوين فرهنگ رعايت شده يا نه، بايد از سوى گروه ديگرى از داوران اعلام نظر شود.