فريال طهماسبى
طرح صيانت از جنگل هاى شمال از سه سال پيش آغاز شده و تا هفت سال ديگر ادامه خواهد يافت. دولت براى اجراى اين طرح تاكنون ۳۰ ميليارد تومان هزينه كرده و در برنامه چهارم نيز ۸۰ ميليارد تومان براى پيشبرد اين طرح اختصاص خواهد داد.
بخش نخست گفت وگو با معاون امور جنگل در سازمان جنگل ها و مراتع پيرامون اين طرح بود. على اوسط منتظرى در واپسين بخش گفت وگو نيز زواياى ديگرى از اين طرح را نشان مى دهد و مى گويد اجراى چنين طرحى چه آثار مثبتى براى كشور خواهد داشت. گفت وگو با او را بخوانيد.

* در سه سال گذشته كه طرح صيانت اجرا شد، با كدام مسائل و مشكلات حقوقى مواجه شديد؟
* چون در بين دامدارها بحث تقسيمات عرفى را داريم، يك نوع مالكيت عرفى براى آنها آورده است. يعنى به لحاظ حضور ديرپا در عرصه هاى جنگلى، نوعى مالكيت براى خود قائل هستند. ما وقتى خواستيم كار قانونى انجام دهيم، به اراضى اى برخورد كرديم كه مستثنيات شخصى آنها بود و اين مستثنيات را از كانال ادارات ثبت مشخص مى كنيم.
* اما جدا از موضوع جنگل نشينان و دام ها و دامداران، جنگلهاى شمال از ناحيه برخى دستگاههاى دولتى نيز در معرض تخريب هستند. اين روند هنوز هم ادامه دارد؟
- آثار اقدامات رسانه ها و همكاران ما در اين حوزه هم مشهود است. همانطور كه گفتم براى بهره بردارى از جنگلها با نگاه حفظ و استمرار توليد ، نيازمند دخالت سبك در اين جنگلها هستيم كه اين دخالت سبك، احداث جاده هاى جنگلى را ايجاب مى كند. وجود جاده هاى جنگلى براى اين نوع بهره بردارى و نيز براى مقابله با حوادثى نظير آتش سوزى هاى جنگلى لازم است. در برنامه چهارم براى جاده هاى جنگلى با توجه به شرايط موجود، استانداردسازى مى كنيم كه اگرچه الآن هم جاده ها استاندارد هستند اما استانداردها را به سمت استانداردهاى اروپا مى بريم. ضمن اينكه حتى در چند ماه اخير گروهى از همكاران را براى كسب آموزش درخصوص ايجاد جاده اى جنگلى به اتريش عازم كرده ايم.
ضمن اينكه براى خارج كردن چوب آلات پراكنده از جنگل بايد از امكاناتى استفاده كرد كه با حداقل تخريب همراه باشد. بعضاً شايد تصور شود ماشين آلات اين شركت ها به لحاظ تردد منجربه تخريب مى شود. اما وقتى بهره بردارى به اتمام رسيد آثار احتمالى تخريب بايد آنجا ترميم شود و اين جزو تعهدات مجريان طرح هاى جنگلدارى است و ما مصر هستيم كه آن چيزى در جنگل بايستى انجام شود، در وهله اول بحث حفظ و پايدارى است و توسعه و اصلاح در كنار اينها معنا پيدا مى كند و بحث بهره بردارى اصولى، بحث آخر ماست و الآن هم در برنامه ما و در شيب هاى بالاى ۵۰ درصد اجازه استفاده از ماشين آلات وجود ندارد مگر آنكه به تجهيزات خاص موردنظر ما مجهز باشند و اين كار پرهزينه اى است كه براى همه جاى جنگل توجيه اقتصادى ندارد اما معتقديم براى جنگل بايد هزينه كرد و اين در چارچوب نگاه «حفظ جنگل» مى گنجد.
در مجموع مى توان گفت: امسال حدود ۱۵۰ هزار مترمكعب بهره بردارى از جنگل هاى شمال كشور را كاهش داده ايم.
* اين كاهش بهره بردارى ممكن است براى توليدكنندگان چوب صنعتى مشكل ايجاد كند؟
- نه، ما به راحتى مى توانيم از روسيه چوب سوزنى برگ وارد كنيم و تقريباً استفاده از اين نوع چوب در بخشى از صنايع ما بومى شده و تا حدودى هم مردم به اين نوع چوب گرايش يافته اند.
* آيا واردات چوب از اين حيث هم مى تواند مؤثر باشد كه ميل به قاچاق چوب كاهش يابد؟
- قطعاً وقتى بازار اشباع شود، قاچاق چوب صرفه اقتصادى براى قاچاقچيان ندارد. به جرأت مى توانم بگويم طرح صيانت تا حدود زيادى توانست در كنترل قاچاق مؤثر باشد. يعنى علاوه بر اينكه در شمال كشور از اين طرح بهره مند مى شويم، استان هايى هم كه همجوار استان هاى شمالى هستند به نوعى در نوارهاى مرزى شان موظف شده اند نسبت به حفاظت و كنترل قاچاق اقدام كنند.
نكته قابل تأمل اين است كه مردم هم در مقابل قاچاقچيان چوب وارد عمل شده اند و با آنها برخورد مى كنند يا اقدام آنها را به ما اطلاع مى دهند و ما برخورد مى كنيم.
* يعنى مردم اجازه دارند رأساً با قاچاقچيان چوب برخورد كنند؟
- خير، چون به حفظ منابع طبيعى علاقه مندند گاه پيشتر از دولتى ها حركت مى كنند.
* بعد از دستگيرى قاچاقچيان چوب و تحويل آنان به دستگاه قضاوت، برخوردهايى با آنان مى شود كه از نظر برخى كارشناسان، ناكافى است. آيا در اين خصوص بايد قوانين موجود تغيير يابد؟
- الآن طرح هاى جديدى در هيأت دولت در دست رسيدگى است كه در صورت تصويب به مجلس تقديم مى شود.
* در طرح صيانت از جنگل هاى شمال پيش بينى شده سه سطح از حاكميت با يكديگر همكارى كنند. سازمان جنگل ها و مراتع كشور، سازمان حفاظت محيط زيست و سازمان مديريت و برنامه ريزى، اما با توجه به اينكه سازمان حفاظت محيط زيست يكى از منتقدان برخى از اقدامات صورت گرفته توسط سازمان جنگل هاست، آيا در طرح صيانت از جنگل ها توانسته ايد به هماهنگى و همكارى برسيد ؟
- من نظرى غير از عقيده شما دارم. چون معتقدم همكاران سازمان حفاظت محيط زيست در اجراى وظايف خود كه بيشتر وظايف نظارتى است، بيشتر دنبال استاندارد سازى هستند كه براساس آن قالب ها بتوانند دستگاه ها را كنترل و نظارت كنند. الآن تعامل خوبى ميان ما و آنها هست. جلسات مشتركى با آنها داريم كه حاصل آن تنظيم آيين نامه اجرايى در ارتباط با توان اكولوژيكى است كه مشخص مى كند چه ميزان مى توان از جنگل بهره بردارى كرد.
همكاران ما در سازمان حفاظت محيط زيست نيز اكنون با نگاه نو تر و مثبت ترى به مسائل سازمان جنگل ها مى نگرند كه ما هم سعى كرده ايم برخى از اين نگاه ها را اصلاح كنيم.
* نگرانى ديگرى كه برخى ناظران محيط زيست دارند، مربوط به انقراض برخى گونه هاى گياهى است. اكنون وضعيت در اين خصوص چگونه است؟ كدام گونه ها منقرض شده اند يا در حال انقراض هستند؟
- يك سرى گونه ها داريم كه به لحاظ شرايطى كه دارند ممنوع القطع هستند، مثل شمشاد. ما براى شمشاد برنامه داريم. دفتر جنگل كارى و پارك ها در اين خصوص فعال است. معمولاً ما براى اين ذخاير برنامه اى داريم كه بيشترين هدف آن حفظ و توسعه وضع موجود است.
اما بعضى گونه ها مثل ملج با بيمارى مرگ نارون روبرو هستند كه در جنگل هاى ساير كشورها مثل آمريكا هم ديده مى شود و خاص مناطق شمال كشور نيست. ۳۵ سال پيش هم براى شب خسب چنين اتفاقى افتاد و الآن در حال تجديد حيات است. چنين مواردى در علم جنگلدارى دور از ذهن نيست و عامل آن بهره بردارى و ... نيست بلكه يك آفت است.
*اشاره كرديد دولت براى طرح صيانت از جنگلها درطول برنامه چهارم توسعه حدود ۸۰ ميليارد تومان درنظر گرفته است. آيا مجلس در اين عدد، تغييرى ايجاد نكرده است؟
- نه ، مشكلى نداشته ايم.
*دراين طرح به مواردى نظير افزايش تعداد جنگل بان ها براى حراست از نگين سبز شمال هم اشاره اى شده است؟
- اكنون درقالب طرح صيانت ازنيروهاى بسيج استفاده مى كنيم وبخشى از حفاظت را به آنها سپرده ايم مى توان گفت حفاظت درسه بخش صورت مى گيرد . نخست توسط نيروهاى محافظ جنگل كه زيرمجموعه سازمان جنگل ها ومراتع هستند. بخش دوم توسط مجريان طرح هاى جنگل دارى است. آنها قرق بان هايى به اين منظور دراختيار دارند.
بخش سوم هم توسط بسيج ويا تشكل هاى غير دولتى بخش خصوصى صورت مى گيرد.
*وظايف آنها مشترك است؟
- نه ، تقسيم وظيفه صورت گرفته است . برخى، مبادى خروجى استانها را كنترل مى كنند، بعضى مسيرهاى اصلى وبرخى داخل جنگل را كنترل مى كنند.
*بحث تشكيل يگان حفاظت به كجا رسيد؟
- اين بحث سالها مطرح بوده و همچنين تجربه گارد جنگل پيش از انقلاب وسپاه جنگل بعد از انقلاب . الآن مطرح هست كه درجنگلدارى كشور ونه فقط شمال از يگان حفاظت تشكيل و استفاده شود. ولى تا الآن نتيجه مشخصى نداشته است. هرچند معتقديم اين يگان بايد تشكيل وبه گونه اى طراحى شود كه تجارب گذشته تكرار نشود. يعنى دولت درمقابل مردم قرار نگيرد و مردم به عنوان ولى نعمت ديده شوند. درواقع اين يگان بايد با افراد آزمند برخورد كند ونه مردم. اين يگان حفاظتى با چنين نگاهى مى تواند مشكلات ما را حل كند.
*آقاى منتظرى ! طرح صيانت از جنگل هاى شمال درحالى اجراست كه طرح بحث انگيز ديگرى نيز - هرچند به كندى - درحال اجراست و آن بزرگراه تهران - شمال است.آيا اين بزرگراه مى تواند برخى برنامه هاى صيانت ازجنگل هاى شمال را خنثى وجنگل ها را تخريب كند؟
- احداث اين جاده قبل از انقلاب طراحى شده بود . جاده اى كه اكنون براى رسيدن به شمال وجود دارد ، هر روز بستر حادثه ومرگ ومير است. حال بايد ديد با ايجاد اين بزرگراه چه چيزى از دست مى رود وچه چيزى كسب مى شود. اگر صرفاً ازمنظر تخريب محيط زيست نگاه كنيم، يك نتيجه مشخص به دست مى آيد . ولى بايد وضعيت ساكنان شمال كشور را هم درنظر گرفت كه برخى از آنان هر روز ناچار به استفاده از جاده هاى خطرناكى مثل جاده چالوس هستند و يا وضعيت مسافرانى كه درتعطيلات راهى شمال كشور مى شوند وهر آن ممكن است دچار حادثه شوند.
طبيعتاً دراينجا بايد فايده وضرر را درنظر گرفت . اينكه سالانه صدها نفر درجاده هاى خطرناك فعلى شمال كشور، جان خود را از دست بدهند، مسأله كمى نيست.
*پاسخ سؤالم را نگرفتم . ارزش جان انسان ها فراتر از هر عدد و رقمى است. اما به طور مشخص بفرماييد با احداث بزرگراه تهران - شمال به چه ميزان به منابع طبيعى تحت مسؤوليت شما آسيب وارد مى شود؟
- ببينيد!  زيبايى درياو جنگل شمال نبايد پوششى براى نديدن واقعيت ها باشد. مشكلات مردم شمال را بايد ديد و احداث اين گونه بزرگراه ها مى تواند دراين خصوص مفيد باشد. ما هم قطعاً مانع از هرگونه تعرض وآسيب به جنگلهاى شمال كشور خواهيم شد . من به عنوان معاون سازمان جنگل ها ومراتع كشور تصور نمى كنم احداث اين بزرگراه در مغايرت با آينده يكى از ثروت هاى ملى ما باشد كه همان جنگل است.
*وحرف آخر درمورد طرح صيانت؟
*با يك بررسى كه در سه سال اجراى اين طرح داشته ايم، اولويت نخست حفاظت و اولويت دوم خروج دام ازجنگل است. سپس توسعه جنگل كه اجراى همه اين اهداف وبرنامه ها قطعاً بايد با مشاركت و تعامل مردم بومى باشد چرا كه عدم مشاركت مردم در كليه فعاليتهاى اقتصادى و اجتماعى از جمله حفاظت و توسعه جنگلها به ناكامى در اجراى برنامه ها منجر مى شود.