احمد جلالى فراهانى

ترسالى فرا رسيده است و بسيارى از كارشناسان كشاورزى دوره هفت ساله خشكسالى را پايانى يافته تلقى مى كنند. حالا آب خيلى از سدها در كشور بالا خواهد آمد و گرچه هنوز تا رقم مناسب و مورد نياز فاصله داريم اما انكار نمى شود كرد كه امسال سال پربرف و باران را پشت سر مى گذاريم.
بارندگى هاى امسال چنان خوب بود كه تنها در دى ماه سال جارى ۳۵ميليمتر باران در استان سيستان و بلوچستان باريد كه اين ميزان طى ۷سال گذشته در اين استان بى سابقه بوده است و البته همين مسأله باعث سرريز شدن سد «پيشين» و كشته شدن ۶نفر و تخريب يك هزار و ۴۶واحد مسكونى در اين استان شد و به باغات و مزارع كشاورزى خسارتهاى فراوانى زد.
با اين همه دوره ترسالى فرا رسيده است و نگاهى به جمع بارندگى ايستگاههاى «سينوپتيك» سازمان هواشناسى كشور و مقايسه آن با مدت مشابه سال گذشته نشان مى دهد بركت با سرزمين خشك ايران آشتى كرده است. تنها در شميران تهران تا بيستم بهمن ماه ۳۰۹‎/۹ميليمتر بارندگى داشته ايم و اين رقم در مدت مشابه سال گذشته ۲۲۶‎/۹ميليمتر بوده است. در چابهار اگر در سال گذشته تنها ۷ميليمتر بارندگى داشته ايم امسال تا ۲۰بهمن ماه بيش از ۵۵ميليمتر باران باريده است و اين رقم در زابل از ۱۲ميليمتر سال گذشته به ۵۸‎/۵ميليمتر تا ۲۰بهمن امسال رسيده است و البته بيشترين بارندگى در بندر انزلى رخ داده است و اين منطقه با هزار و ۱۳۸‎/۵ميليمتر بارندگى ركوردار بيشترين بارندگى در سال جارى تا ۲۰بهمن ماه بوده است.
خسارت سرمازدگى
يكى از تهديدات جدى افزايش بارندگى در زمستان، كاهش دماست و چنانچه كاهش دما ادامه داشته باشد، شايد با پديده سرمازدگى محصولات كشاورزى مواجه شويم. امرى كه تجربه آن را در فروردين ماه سال جارى داشته ايم و تنها در استان آذربايجان غربى كه يكى از مهمترين مناطق كشاورزى كشور محسوب مى شود خسارت ناشى از سرمازدگى بنا به گفته «سيدجواد سيدنژاد» رئيس سازمان جهاد كشاورزى استان آذربايجان غربى، ۷۸ميلياردتومان بوده است و سرمازدگى فروردين ماه امسال باعث از بين رفتن ۴۵۰هزار تن از محصولات باغى اين استان شد كه ۱۱درصد از كل خسارتهاى كشاورزى كشور بود. البته كل خسارت اعلام شده در سال جارى براى محصولات كشاورزى كه ناشى از پديده سرمازدگى بود، ۷۰۰ميلياردتومان بوده است.
براساس اعلام رسمى دولت توليد محصولات كشاورزى در كشور در سال۸۴ با ۸ميليون تن افزايش نسبت به امسال به بيش از ۹۳ميليون تن مى رسد و اين خبر خوبى است و در حالى كه امسال توليد گندم مرز ۱۴‎/۲ميليون تن را پشت سر گذاشته است اين رقم در سال آينده به بيش از ۱۴‎/۷ميليون تن خواهد رسيد.
اين درحالى است كه برآورد توليد محصولات باغى در كشور براى امسال به دليل سرمازدگى برخى محصولات سردرختى با ۱‎/۵ ميليون تن كاهش نسبت به برآورد اوليه به ۱۳‎/۵ ميليون تن مى رسد.در همين حال آمار نهايى توليد در سالهاى ۸۰ تا ۸۲ نشان مى دهد توليد محصولات زراعى از ۴۶‎/۴ ميليون تن در سال ۱۳۸۰ با افزايش ۴۴درصدى به حدود ۶۴ ميليون تن در سال ۱۳۸۲ بالغ شده كه در اين مدت توليد گندم از ۹ ميليون و ۴۵۹ هزار تن به ۱۳ ميليون و ۵۰۰ هزار تن، دانه هاى روغنى از ۲۴۸ هزار تن به ۳۶۰ هزار تن، شكر از ۸۳۷ هزار تن به يك ميليون و ۲۰۰ هزار تن و ذرت دانه اى از يك ميليون و ۶۴ هزار تن به يك ميليون و ۶۹۰ هزار تن رسيده است.
براساس پيش بينى هاى صورت گرفته توسط دولت خاتمى قرار است در سال آينده كه به آن سال زراعى ۸۴ ـ۸۳ مى گويند توليد محصولات زراعى به ۶۷ ميليون و ۶۷۷ هزار تن و محصولات باغى به ۱۵ميليون و ۵۸۶ هزار تن برسد كه بارندگى هاى اخير دستيابى به اين هدف را باورپذيرتر مى كند.
تهران و مسأله كم آبى
براساس آنچه كه «خسرو رفيعى» مدير كل روابط عمومى سازمان آب و فاضلاب تهران عنوان مى كند امسال معدل بارندگى در تهران با افزايش ۲۰ ميلى مترى مواجه بوده است. او مى گويد: متوسط بارندگى در سال گذشته تا اين زمان ۱۶۴ ميلى متر بوده است كه اين رقم امسال به ۱۸۴ ميلى متر رسيده است و با توجه به بارندگى اخير در اواخر خردادماه ما شاهد رشد چشمگير ذخاير پشت سدهاى كرج، لتيان و لار خواهيم بود.
او مى گويد: در حال حاضر سد كرج با ۷۰ميليون مترمكعب ، سد لتيان با ۴۰ ميليون مترمكعب و سد لار با ۶۰ ميليون مترمكعب آب تهران را تأمين مى كنند. در حاليكه گنجايش سد كرج تا ۲۰۰ ميليون مترمكعب ، سد لتيان تا ۸۰ ميليون متر مكعب و سد لار تا ۹۰۰ ميليون مترمكعب است كه البته به دليل آبرفت هاى غيرقابل كنترل گنجايش واقعى اين سد ۴۰۰ ميليون متر مكعب است.
با اين همه فراموش نكنيم كه سرانه مصرف آب در تهران ۲۷۰ ليتر در شبانه روز است و اين رقم از حد استاندارد خود ۱۲۰ ليتر بيشتر است و به گفته «رفيعى» اين رقم در تابستان گاه به ۳۰۰ ليتر هم مى رسد. او مى گويد: «جمعيت تحت پوشش سازمان آب و فاضلاب تهران هشت ميليون نفر است كه براساس آمار موجود مصرف تهرانى ها در فصول سرد بين دو ميليون و پانصدهزار تا دو ميليون و ۶۰۰ هزار ليتر و در تابستان بيش از سه ميليون ليتر است و ما در طول يك سال حداقل ۸۹۰ ميليون ليتر آب شرب نياز داريم تا شهروندان تهرانى با مشكل كم آبى مواجه نشوند» . از گفته هاى مدير روابط عمومى سازمان آب و فاضلاب تهران چنين بر مى آيد كه نبايد چندان هم به بارندگى هاى فراوان امسال دلخوش كنيم و بايد همچون سالهاى گذشته به صرفه جويى بيشتر بها بدهيم تا اسراف .
اگر بتوانيم آب را همانند سالهاى ۸۴ ، ۸۰ مصرف كنيم آن وقت احتمال داشتن ذخيره آبى خوب براى سالهاى بعد هم وجود خواهد داشت.
هدر رفتن آب هاى سطحى
تا پيش از برنامه سوم بزرگترين مشكل كشاورزى كشور در مقوله آب، هدر رفتن آب هاى سطحى بود. بطوريكه بطور متوسط سالانه بيش از ۱۸۰۰ ميليون مترمكعب آب در بخش كشاورزى هدر مى رفت. با اين همه بنا به گفته مدير كل دفتر امور آب، كشاورزى و منابع طبيعى سازمان مديريت و برنامه ريزى كشور در طول اين برنامه كه روزهاى پايانى خود را طى مى كند بيش از چهار هزار و ۷۶۹‎/۸ ميليارد ريال براى جلوگيرى از اتلاف آبهاى سطحى دراين بخش توسط دولت سرمايه گذارى شده است و اين ميزان پول صرف توسعه طرح هاى آب و خاك و شبكه هاى آبيارى و زهكشى شده است و در نتيجه تجهيز و نوسازى اراضى آب در سطح ۲۶۰ هزار هكتار و توسعه سيستم هاى آبيارى تحت فشار در سطح ۱۸۸ هزار هكتار اراضى كشاورزى ، بيش از ۱۸۰۰ ميليون متر مكعب آب در بخش كشاورزى صرف جويى شده كه اين امر بهبود ۲‎/۲ درصدى راندمان آبيارى در بخش كشاورزى را به دنبال داشته است.
از طرف ديگر دكتر رضا اردكانيان معاون وزير نيرو در امور آب درباره هدر رفتن آبهاى سطحى در كشور مى گويد: «ميزان مصرف آب در بخش خانگى در ايران شش درصد كل مصرف آب كشور را تشكيل مى دهد و حدود ۹۴ درصد آب كشور در بخش كشاورزى مصرف مى شود كه بيشترين اتلاف آب نيز به اين بخش اختصاص دارد» .
او معتقد است : «متوسط مصرف آب كشاورزى در دنيا ۷۰ درصد است در حالى كه اين رقم در ايران ۲۴ درصد بيشتر است» . دكتر اردكانيان از طرف ديگر سال جارى را از نظر بارندگى يك سال متوسط و نه خوب مى داند و مى گويد: «امسال يك سال آبى متوسط خواهد بود كه ميزان نزولات جوى در آن به حد متوسط ۳۴ ساله يعنى حدود ۴۰۰ ميليارد مترمكعب مى رسد كه ۱۳۰ ميليارد مترمكعب آن منابع آب تجديد پذير خواهد بود» .
شايد بهتر باشد توصيه هاى دكتر اردكانيان را جدى بگيريم و بيش از پيش به فكر مهار آب هاى سطحى كشور باشيم و اين امر از نظر او تنها با سرعت بخشيدن به انجام كار مطالعه ۲۲۰ سد كشور و اجرايى شدن آنها شدنى مى شود. چنانچه به اعتقاد اردكانيان ضرورت مديريت منابع آب و جلوگيرى از هدر رفتن آن در كشور ما با امنيت ملى در ارتباط است و بهتر است فراموش نكنيم متوسط بارندگى در ايران ۲۵۰ ميلى متر است. حال آنكه اين رقم در قاره آسيا ۵۰۰ ميلى متر است و در دنيا متوسط بارندگى ۷۶۰ ميلى متر و اين رقم ها نشان دهنده اين نكته است كه بايد از ميزان آب كم موجود در كشور به بهترين روش بهره گرفت و چندان هم به دوره گذراى «تر سالى» اميدوار نبود.