مينا فرجام

با على اكبر زحمتكش در يك بعدازظهر زمستانى در ساختمان شيشه اى شركت توسعه منابع آب و نيروى ايران گفت و گو كرديم. ساختمانى كه به لحاظ بزرگى و زيبايى دست كمى از طرح هاى اجرا شده توسط اين شركت ندارد . زحمتكش را در طبقه ۱۲ و پشت ميز كارش ملاقات كرديم، در حاليكه با غرور از طرح هاى بزرگ اجرا شده توسط شركت مى گفت و نسبت به اقتصادى بودن طرح هاى سدسازى و توليد انرژى برق آبى اطمينان مى داد اما در پس همه حرف ها يك نگرانى و دلهره بزرگ وجود داشت قطعاً اگر اعتبارات اختصاص نيابد ، بسيارى از طرح ها تعطيل مى شود .
دغدغه هاى مديرعامل شركت توسعه منابع آب و نيروى ايران در همه حرفهايش مشهود است.
با توجه به وجود منابع عظيم انرژى فسيلى در كشور به ويژه نفت و گاز در كشور چه لزومى دارد به سدسازى و استفاده از انرژى برق آبى روى آوريم؟
از دو منظر مى توان به اين سؤال پاسخ گفت: اول اينكه ببينيم دنيا در استفاده از انرژى هاى نو و با صرفه ترين اين انرژى ها كه انرژى برق آبى است چه كرده است و دوم اينكه ببينيم در كشورمان با توجه به وجود منابع غنى نفت و گاز استفاده از انرژى برقابى توجيه اقتصادى دارد يا نه، از منظر اول كاملاً مشخص است كه ما با عقب ماندگى بسيار زيادى در استفاده از انرژى برق آبى روبه رو هستيم. به طورى كه آمارهاى جهانى نشان مى دهد بسيارى از كشورهاى پيشرفته صنعتى و كشورهاى در حال توسعه با سرعت بسيار زيادى پتانسيل هاى برق آبى خود را بالفعل كرده و در راه توسعه كشورشان از آن استفاده كرده اند .
در حال حاضر نروژ ۹۹ درصد، برزيل ۸۶ درصد ، كانادا ۶۵ درصد و فرانسه ۲۵ درصد انرژى مورد نياز خود را از آب به دست مى آورند .
در كشور آمريكا ۷۷ هزار مگاوات نيروگاه برق آبى نصب شده است . از ميان كشورهاى در حال توسعه نيز چين ، تركيه و برزيل كشورهايى هستند كه به سرعت خود را به نيروگاههاى برق آبى مجهز مى كنند. فكر مى كنم انرژى برق آبى در مقايسه با انرژى هاى فسيلى ، انرژى كاملاً قابل رقابتى است و همين باعث مى شود كشورها در كنار توسعه نيروگاههاى سوخت فسيلى شان به دنبال نيروگاه هاى برق آبى باشند.
اما از منظر دوم اگر وضع امروز را نگاه كنيم منطقى است بگوييم با اين ظرفيت گاز و نفتى كه ما در كشور داريم ، مى شود امروز نيروگاه برق آبى كمتر داشته باشيم اما بايد ديد فردا هم اين قضاوت را خواهيم كرد ، قطعاً نه در حال حاضر هم در تأمين گاز براى نيروگاههاى حرارتى ، براى گرمايش ساختمانها و همينطور براى مصارف صنعتى با تنگناى جدى مواجه هستيم. درست است كه منابع عظيم گاز داريم ولى بهره بردارى از اين منابع، سرمايه گذارى بسيارى مى خواهد و به نظر مى رسد در آينده نزديك قادر نيستيم فاصله ميان مصرف و توليد را به راحتى پر كنيم.
مسأله ديگر قيمت نفت و گاز است. اگر قيمت هاى نفت و گاز در سطح قيمت هاى دو سال گذشته باشد، ديگر براى كشورى مثل ما به صرفه نيست كه آنها را صرف توليد برق كند . راندمان در نيروگاه هاى حرارتى كمتر از ۵۰ درصد است و در نيروگاه هاى آبى بالاى ۹۰ درصد . پس به صرفه نيست نفت و گازى را كه مى توانيم به توليدات متنوع پتروشيمى و نفتى تبديل كنيم صرف سوختن شود .
ضمن اينكه ملاحظات زيست محيطى هم روز به روز پررنگ مى شود . هر روز دنيا بيشتر به اين مسأله پى مى برد كه بايد فكرى به حال نيروگاه هاى جايگزين كند . به همين دليل با وجودى كه بعضى از نيروگاه هاى انرژى هاى نو بسيار بسيار گران تر از انرژى برق آبى هستند ولى مى بينيم كه كشورهايى مثل آلمان ، آمريكا، دانمارك، چين و هند به سرعت به سوى استفاده از اين انرژى ها حركت مى كنند . نمونه اش انرژى خورشيدى و بادى است .
اكنون حدود ۲۵ هزار مگاوات ظرفيت شناخته شده در كشورمان در زمينه برق آبى هست كه بايد از آن استفاده كنيم ضمن اين كه بايد هزينه اى را صرف مطالعه و راه اندازى نيروگاه هاى جديد بادى و خورشيدى و ژئو ترمال (زمين - گرمايى) كنيم كه اين كار در دست اقدام است .
در حال حاضر متوسط سرمايه گذارى براى توليد انرژى برق آبى به نسبت حرارتى چگونه است ؟ برخى كارشناسان آن را غير اقتصادى و گران عنوان مى كنند.
در حال حاضر نيروگاه هاى حرارتى بين ۳۵۰ تا ۷۰۰ دلار بر كيلووات ظرفيت نصب و نيروگاههاى آبى چيزى حدود ۴۰۰ تا ۴۵۰ دلار بر كيلووات نصب هزينه دارد . ضمن اينكه نيروگاه آبى نيازى به سرمايه گذارى براى تأمين سوخت ندارد .
پس مى توان گفت: استفاده از انرژى برق آبى در كشور ما كاملاً به صرفه اقتصادى است .
يكى از اهداف تأسيس شركت آب و نيرو استفاده از انرژى هاى برقابى و ساختن سدهاى بزرگ در اين زمينه است، چه اقداماتى تاكنون صورت گرفته است؟
هدف از تأسيس شركت در وهله اول استفاده از پتانسيل برق آبى رودخانه هاى بزرگ كشور بوده است. همچنين ايجاد تأسيسات بزرگ تأمين و انتقال آب نظير سدهاى بزرگ، تونل هاى بزرگ، ايجاد نيروگاههاى تلمبه ذخيره اى كه نياز كمى به آب دارند. ولى واحدهايشان با آب كار مى كنند و ايجاد نيروگاههاى آبى با ظرفيت هاى پايين، نيروگاههاى كوچك و متوسط، به عنوان اهداف تأسيس شركت آب نيرو مطرح هستند. يك هدف مطالعاتى هم در تأسيس شركت آب نيرو مطرح شده و در اساسنامه اش قيد شده و آن شناسايى تمام ظرفيتهاى رودخانه هاى كشور است.
در زمينه تأمين و انتقال آب اولين پروژه بزرگ آب نيرو پروژه سد كرخه بود كه سدى با مخزن بيش از ۷ميليارد متر مكعب است و به عنوان بزرگترين مخزن احداث شده كشور وجود دارد در كنار آن نيروگاه ۴۰۰مگاواتى احداث كه از اين آب بتوانيم در تأمين برق استفاده كنيم. همچنين احداث تونل به طول بيش از ۶كيلومتر براى تأمين آب اراضى غرب كشور منطقه دشت عباس، فكه و دشتهاى مجاور آن.
در حقيقت سد كرخه يك سد چند منظوره بوده كه از سال۷۸ بهره بردارى از اين سد شروع شده و نيروگاه آن در سال۸۱ وارد شبكه برق كشور شده و هم اكنون با مخزن بزرگ خود نقش تعيين كننده اى در تأمين آب كشاورزى دشتهاى پايين دست خود دارد.
اما برخى كارشناسان مى گويند چون شبكه هاى آبيارى و زهكشى سد تكميل نشده، ساخت آن از نظر اقتصادى به صرفه نبوده و سودى براى بخش كشاورزى نداشته، در اين مورد توضيح شما چيست؟
شبكه پايين دست سد كرخه از حدود ۴۰سال پيش تأسيس شده بود. بخشى از شبكه احداث شده بود و در حال بهره بردارى بود اما آب تنظيم شده مناسبى نداشت، فقط يك سد كوچكى در حميديه احداث شده بود كه مقدار كمى آب موردنياز اين شبكه را تأمين مى كرد و كرخه باعث شد اين شبكه مدرن و شبكه سنتى كه در دشتهاى آزادگان و مناطق اطراف شهرهاى سوسنگرد، بستان و هويزه وجود دارد به آنها آب تنظيم شده بدهد و احداث شبكه جديد هم از سه نقطه شروع شده، دشتهايى كه نزديك شوش هستند، دشتهايى كه نزديك دشت عباس هستند و همين طور دشتهاى منطقه سوسنگرد و حميديه. من اطلاع دقيقى از شبكه هاى احداث شده در اين مناطق ندارم اما مى دانم كه قبل از پايان سال جارى ۷هزار هكتار از دشتهاى منطقه دشت عباس از آب تنظيم شده كرخه استفاده خواهند كرد. همين طور ۱۶هزار هكتار از دشتهاى نزديك شوش كه به دشت راوان مشهورند در حال بهره بردارى از آب تأمين شده كرخه هستند.
دومين پروژه بزرگ آبى كه شركت اجرا كرد تونل انتقال آب است . يك تونل ۲۶كيلومترى كه آب را از يك حوزه به حوزه ديگر در اراضى غرب كشور انتقال مى دهد.
در زمينه استفاده از انرژى تلمبه ذخيره اى احداث نيروگاه «سياه بيشه» به ظرفيت حدود ۱۰۰۰مگاوات شروع شده و نيز سدهاى بزرگ به منظور استفاده از انرژى برق آبى را مدنظر قرار داده ايم. با بهره بردارى از سد و نيروگاه مسجدسليمان در حقيقت اولين نيروگاه بزرگ برق آبى كشور با ظرفيت هر واحد ۲۵۰مگاوات وارد شبكه شده و با بهره بردارى از مسجدسليمان، كرخه و فاز دوم سد و نيروگاه شهيد عباسپور و همين طور واحد اول نيروگاه مارون جمعاً ۲۵۰۰مگاوات به ظرفيت ۲۰۰۰مگاواتى موجود در كشور اضافه شده است. اينها طرحهايى هستند كه از نظر بهره بردارى تكميل شده اند.
همچنين طرحهاى جديد كه يا امسال به بهره بردارى رسيده اند يا سال آينده به بهره بردارى خواهند رسيد به ترتيب وارد مدار شدن عبارتند از: نيروگاه كوهرنگ با ظرفيت ۳۵مگاوات كه آخر بهمن وارد مدار شد. نيروگاه كارون ۳ با ظرفيت ۲۰۰۰مگاوات كه از هفته دوم اسفندماه به شبكه سراسرى خواهد پيوست. در اين زمينه سد كارون ۳ تمام شده و در حقيقت آب گيرى آن هم شروع شده كه درحال حاضر درحدود يك سوم مخزن اين سد پر از آب شده و اميدواريم بتوانيم تا پايان بهار آينده آبگيرى آن را تكميل كنيم. سدهاى كارون ۴ و گتوند هركدام با ۱۰۰۰مگاوات ظرفيت، سميره با ۴۸۰ مگاوات ظرفيت، رودبار با ۳۸۵ مگاوات، لوارك با ۴۷ مگاوات، نيروگاههايى هستند كه توسط شركت آب، نيرو درحال احداث هستند.
دركنار اينها توسعه نيروگاه مسجدسليمان با ظرفيت ۱۰۰۰مگاوات در وضعيت بالاى ۵۰درصد پيشرفت كار است. همچنين دهها نيروگاه كوچك، ميكرو و متوسط در شركت هاى آب منطقه اى، آب و نيرو و وزارت جهاد درحال احداث است كه بخش هايى از اينها در اين مدت به بهره بردارى رسيده اند. بخشى هم درحال اجرا هستند.
اما چندى پيش اعلام شد ساخت نيروگاههاى كوچك در كشور دنبال نمى شود و اين طرح ها هم مربوط به قبل است؟
خير، با مطالعاتى كه انجام داديم، مطالعاتى كه دوستانمان در وزارت جهاد انجام دادند و نتيجه مطالعات را به شركت آب، نيرو منتقل كردند. نشان مى دهد كه حدود ۵ هزار مگاوات نيروگاه آبى كوچك و متوسط دركشور وجوددارد كه باتوجه به محل قرارگيرى اين نيروگاهها و مقايسه اقتصادى كه بين اين نيروگاهها و روش هاى ديگر تأمين انرژى در اين مناطق انجام خواهيم داد. طرحهايى را گزينش مى كنيم و به مناقصه مى گذاريم و به طبع آن عمليات اجرايى آن را شروع مى كنيم.
دراين زمينه مناقصه اى انجام شده است؟
نيروگاه پيران با ظرفيت ۷ مگاوات اخيراً به مناقصه گذاشته شد كه يك شركت ايرانى برنده شده و بزودى كار اجرايى را شروع خواهدكرد، نيروگاه منج به ظرفيت ۵مگاوات درحال راه اندازى است، نيروگاه شهيد رجايى به ظرفيت ۱۳‎/۵ مگاوات توسط يك شركت ايرانى در دست احداث است.
على رغم همه فعاليت ها امسال هيچ طرح جديدى توسط شركت شروع نشده و همه طرح هايى كه نام برديد، طرح هايى است كه ازقبل شروع شده است، چرا؟ و آيا اين موضوع را به عنوان يك سياست مدنظر قرارداده ايد؟
شركت آب و نيرو درسال هاى ۸۱ و ۸۲ تعداد قابل توجهى طرح را اجرايى كرده كه اين طرح ها در سال ۸۳ به نقطه خوبى ازاجرا رسيده اند و نيازهاى اعتبارى خود را نشان داده اند، به نظر مى رسد كه با سياست انقباضى كه دركشور اتخاذشده، ما با مشكل جدى در تأمين منابع مواجه باشيم به همين دليل به خود اجازه شروع طرح جديدى را در سال ۸۳ و ۸۴ نمى دهيم. هرچند با اطلاعاتى كه از لايحه تقديمى بودجه دولت به مجلس داريم. حتى ممكن است كه برخى از طرحهاى ما دچار وقفه و ركود شود و مجبور شويم بعضى از طرحها را از چرخه اجرا خارج كنيم كه ضرر جبران ناپذيرى را به اين طرحها وارد خواهدكرد.
پس در سال آينده قطعاً پروژه اى را شروع نمى كنيد و فعاليت شركت محدود مى شود به تكميل پروژه هاى دردست احداث؟
بله، فقط پروژه هاى شروع شده را تكميل خواهيم كرد.