جواد دليرى
مولود انتخابات بهار ۸۴ ايران چه سيما و سيرتى خواهد داشت؟ نه ناظران حزبى و نه كارشناسان حكومتى تاكنون نتوانسته اند پاسخ اين پرسش را بدهند. آنان هنوز نمى دانند جناح هاى قدرت و بازيگران سياست كدام منشور و برنامه را براى دولت پس از سيدمحمد خاتمى نوشته اند.
ستادهاى سياسى احزاب تاكنون صرفاً رئيس جمهور مطلوب خود را در سيماى چند نامزد خاص خلاصه كرده اند و چيزى از هويت دولت مطلوب آينده خود عيان نكرده اند و در اين ميان هنوز رقابت هاى انتخاباتى از مرحله تعيين نامزدان انتخابات و معرفى جانشينان خاتمى گامى فراتر نگذاشته است.
هشت سال دولت خاتمى به ماههاى پايانى خود رسيده است و آغاز بهار ،۸۴ آنگاه كه كارزارهاى تبليغاتى انتخاباتى آغاز شود، ايرانيان به دنبال پاسخ اين پرسش خواهند رفت كه برگزيده انتخابات نهم رياست جمهورى با چه الگو و انديشه اى در صدر قوه مجريه ايران خواهد نشست؟
ساختار سياسى و اقتصادى تغيير مى كند؟
تا به امروز مرسوم نبوده نامزدها و بازيگران سياسى و حزبى براى انتخابات رياست جمهورى، برنامه اى مدون ارائه نمايند يا اينكه همكاران و ياران خود را براى دولت مطلوب خود معرفى نمايند. به همين دليل، نامزدان انتخاباتى، فقط وعده داده اند و بدون توجه به اينكه توان اجراى آن را داشته يا نداشته اند، هر آنچه بر ذهنشان مى رسيد، بر زبان جارى مى كردند.
در انتخابات خرداد ۸۰ كه نامزد اصلاحات با برنامه مدون و با تجربه اى چهار ساله به صحنه انتخابات آمد، ۹ نامزد ديگر هم در كنار او قرار گرفتند.
اين ۹ نامزد آنچنان سخن گفتند كه انگار آنان كليد دار بهشت ايرانى هستند. يكى از حذف كنكورگفت، ديگرى از كم كردن زمان سربازى و برخى نويد هايى براى حل مشكلات اقتصادى دادند، آن يكى هم از بيمه و درمان رايگان و آخرى هم از ايجاد شغل و...
به طور طبيعى اين روش سبب مى شود آنانكه از قدرت سخنورى بهترى برخوردارند يا مشاورين زبردستى دارند به نيازهاى اجتماعى به طور دقيق اشاره كنند و مجامع را به واكنش وادارند. هرچند مردم به رغم هم مشكلات باز هم بى توجه به تبليغات حجيم - مثلاً درهمين انتخابات خرداد ۸۰ - به فردى رأى دادند كه چهارسال پيش هم به او رأى داده بودند. چهار سال با او بودند با كاميابى ها و ناكامى ها اما بازهم به او رأى دادند چون برنامه او را ديدند و همكارانش را مى شناختند.
مردم به خاتمى رأى دادند، هرچند به او انتقاد داشتند اما مى دانستند كه او در كارزار انتخاباتى وعده نمى دهد، حرف مى زند اما سخنى مى گويد كه توان اجرايش را داشته باشد. او نگفت كنكور را بر مى دارد، نگفت مدت سربازى را كم مى كند، از نان ارزان و... هيچ نشانه اى نداد اما گفت مى خواهد مشكلات مردم را كم كند.
اينك پايان اين دولت است با تمام موفقيت ها و عدم توفيق ها. دولت خاتمى چه كار كرده باشد و چه نكرده باشد - كه به نظر حتى منتقدان موفق تر از سايرين بوده است - اكنون بايد امور را به ديگران بدهد. اما در آستانه اين تغيير و تحول بار ديگر احزاب سياسى ايران با اين سؤال روبرو شده اند كه چه برنامه اى براى اداره كردن دولت و كارآمدى آن دارند؟ با چه نسخه اى مى خواهند فاصله سخنان ذهنى و آرزوهاى خود را با ايجاد يك دولت كارآمد ترميم كنند.
ترديد نمى توان كرد كه با انتخابات بهار ۸۴ ساختار سياسى و اقتصاد ايران برش تازه اى خواهد خورد. به اعتقاد صاحبنظران سياسى و اقتصادى تنها با جابه جايى و تغيير در سياستها و سازمان دولت است كه نشانى ومشخصه راه جديد سياست و اقتصاد ايران روشن خواهد شد. به همين دليل نامزدان انتخابات ۸۴ فقط تاكنون از تغيير و تحول سخن گفته اند. هرچند تا كنون هيچ يك برنامه مدون ارائه نكرده اند اما همگى رئوس برنامه هاى خود را داده اند.
ابتكار اصلاح طلبان
در كارزارهاى انتخابات رياست جمهورى نهم تاكنون هيچ يك از احزاب حاضر در صحنه نگفته اند نشانى و مشخصه راه جديد سياست و اقتصاد پس از خاتمى چيست؟ هر كدام از احزاب يا نامزدان آنها فقط از تغيير و تحول سخن گفته اند. از خاتمى و يارانش انتقاد مى كنند كه او نتوانست ، او اشتباه كرد، اقتدار نداشت، راه را اشتباه رفت بايد اين كار را مى كرد يا آن را نمى كرد اما هنوز نگفته اند خودشان چه خواهند كرد. در اين بين تنها دو نامزد اصلاح طلب - مصطفى معين و مهدى كروبى - گفته اند برنامه مدون و شمارى از همكاران خود را معرفى خواهند كرد. و - حتى يكى از آنها اين كار را كرده و معاون اول و سخنگوى خود را معرفى كرده است - تا مردم بدانند دولت پس از خاتمى با كدام شكل و شمايل و به دست چه كسانى اداره مى شود. بدين ترتيب، اصلاح طلبان در تجربه جديد خود، پاى يك عنصر جديد را در بحث كارآمدى دولت به ميان كشيدند و آن معرفى تيم و اعلام برنامه دولت براى اقناع مردم است. داود سليمانى عضو جبهه مشاركت مى گويد: «مسلماً كار گروهى و سيستماتيك مى تواند در انتخاب مردم با چشمانى باز نقش مؤثرى ايفا كند. مردم تا مرحله قبل متوجه اشخاص بودند و چندان به اين موضوع كه نامزد قصد دارد با كدام تيم كار كند مورد توجه قرار نمى گرفت برهمين اساس چه بسا نامزد شعارى مى داد كه در عمل همكاران او براى تحقق آن شعار مورد بحث بودند.»
سليمانى مى افزايد: «انتخاب تيم همكارى و معرفى آن در واقع حامل پيامى به جامعه است و فضاى فكرى و جهت گيرى ها و برنامه ريزى ها را به شكل دقيق، روشن و شفاف ترسيم و ارائه مى كند كه اين موضوع قدرت انتخاب آگاهانه مردم را بالا مى برد.
منتقدان هم از روش اصلاح طلبان پيگيرى مى كنند؟
هرچند در آستانه انتخابات ۸۴ نخستين بار گروه هاى اصلاح طلب تيم همكار و البته برنامه خود را معرفى كردند اما شواهد و قرائن نشان مى دهد احزاب منتقد اصلاحات نيز رفته رفته به انتخاب اين روش علاقه مند شده اند.
به نظر مى رسد، در شرايط كنونى و در سايه آغاز دور جديدى از فعاليت هاى اصلاح طلبان ارتقاى سطح گفتمان سياسى كشور و تغيير الگوى مذكور به نفع يكى از ملزومات دموكراسى يعنى تحزب مشهود است. اين درحالى است كه پيش از اين عدم وابستگى افراد به يك جمع و يك گروه و فقدان تيم كارى همفكر و از پيش تعيين شده به عنوان يك ارزش و در قالب شعار«فراجناحى بودن »مورد تأكيد قرار مى گرفت. اما اين بار كسانى كه از دولت هاى قبلى به واسطه حزبى بودن انتقاد مى كردند اكنون خود برحزبى شدن دولت تأكيد دارند. حميد رضا ترقى عضو شوراى مركزى حزب مؤتلفه مى گويد: «اگر مسأله معرفى معاون اول و تيم همكاران ديگر از سوى نامزدان انتخابات رياست جمهورى در افكار عمومى جا بيفتد و رئيس جمهور به همراه معاون اول، خود را در معرض آراى افكار عمومى قرار دهد، گام روبه جلويى است كه مى تواند كمبودها و خلأهاى توانمندى رئيس جمهورى را به شكلى پركند، ضمن اينكه گرايش سياسى، اقتصادى و اجتماعى نامزدها را نشان مى دهد.»
ايده«دولت با برنامه و معرفى همكاران دولت »با وجود سوء استفاده هايى كه از آن مى شود، اين بار مى تواند مهمترين مسأله اى باشد كه ارزش واقعى استراتژى و برنامه گروهها بر مبناى آن سنجيده شود. بدون شك وعده ايجاد دولت كارآمد بارها در انتخابات گوناگون دستمايه مخالفان و منتقدان براى بسيج و تهييج توده جامعه قرار گرفته است. ايجاد« دولت كارآمد »نيرومندترين شعارى است كه با مانيفست مناسب و برنامه اجرايى دقيق مى تواند فرايند دموكراسى و حيات نيروهاى دموكرات را در هر انتخاباتى تقويت كند.
از سوى ديگر، مانيفست انتخاباتى احزاب - چه اصلاح طلب و چه راستگرا - براى ايجاد دولتى نوين و كارآمد بايد بر سلسله اى از مبانى و اصول مبتنى باشد كه در رأس آن مقوله مشروعيت و اقتدار - نه زور و اجبار - به عنوان محور و مدار حركت دولت اعلام شود. توسل به عامل مشروعيت بدون شك برگزيدگان صندوق هاى رأى را در هر انتخاباتى موظف خواهد كرد تا در ايفاى وظايف پرشمار دولت، تمناى مشاركت مردم را همواره بر زبان جارى كنند و آينده هر سياست و تصميمى از سوى نظام را به تأييد جامعه و رضايت شهروندان مشروط كنند.
معرفى تيم و اعلام برنامه نامزدان انتخاباتى باعث خواهد شد مردم متوجه ميزان مسؤوليت پذيرى افراد شوند و توقعشان از سطح يك فرد - نامزد انتخاباتى - فراتر مى رود. چون يك مجموعه را مقابل خود مى بينند با شعارها و وظايف مشخص.