على غفورى
اشاره: سالانه صدها هزار ايرانى براى اهداف صرفاً توريستى خاك كشور را ترك و درآمدهاى ريالى خود را مبدل به ارزهاى معتبر كرده و در خارج از كشور هزينه مى كنند. عمده مسافرتها به خارج از كشور در دو محدوده زمانى تابستان و نوروز انجام مى شود. برآوردهاى رسمى نشان مى دهد كه سالانه از طريق هوايى ۳/۳ ميليون مسافرت از مقصد ايران به خارج انجام مى شودكه به احتمال زياد ۸۰ درصد اين مسافرتها توسط ايرانيان صورت مى گيرد. يك برآورد تقريبى نشان مى دهد كه ارز خارج شده توسط ايرانيان مى تواند بالغ بر ۲ ميليارد دلار در سال باشد. اين در حالى است كه سالانه صدها هزار مسافر ايرانى از طريق زمينى، ريلى و حتى دريايى به خارج از كشور سفر مى كنند.
هزينه اى مضاعف
نكته قابل توجه در اين بخش اين است كه ايرانيان نه تنها در كشورهاى خارجى ميلياردها دلار هزينه مى كنند بلكه چون ناوگان هوايى كشور فرسوده است شركتهاى هوايى خارجى با جابه جايى بخش اعظمى از اين مسافران زمينه خروج صدها ميليون دلار ارز را از كشور فراهم مى كنند. به طور مثال سهم بازار شركتهاى خارجى از جابه جايى مسافران خارجى از ۲۳ درصد در سال ۸۱ به ۲۹ درصد در سال ۸۲ افزايش يافته است. اين تعداد مسافر عمدتاً توسط ۱۳ شركت خارجى جابه جا شده اند. به گونه اى كه در سال ،۸۲ يك ميليون و چهار صدهزار مسافر، توسط اين شركتهاى خارجى جابه جا شده اند.
دويست هزار مسافرت خارجى در ماه پايانى سال و نوروز!
آمارها نشان مى دهد كه در اسفندماه ۸۲ ، ۹۹ هزار مسافر توسط شركتهاى داخلى و ۴۵ هزار و ۶۶۰ مسافر توسط شركتهاى هوايى خارجى از مقصد ايران به خارج پرواز كرده اند. اين در حاليست كه در فروردين ماه نيز ۶۱ هزار و ۵۶۰ مسافر توسط شركتهاى داخلى و ۲۹ هزار و ۹۰۰ مسافر توسط شركتهاى خارجى جابه جا شده اند. به احتمال قريب به يقين بخش اعظم اين جابه جايى مسافر مربوط به سفرهاى پايان سال و سفرهاى نوروزى بوده است. جدول زير شركتهاى اصلى جابه جا كننده مسافر را در اسفند و فروردين ۸۲ به مقصد خارج نشان مى دهد.
اما چه شهرهايى پذيراى صدها هزار توريست ايرانى هستند. بى ترديد دوبى، آنتاليا، استانبول، پاريس، فرانكفورت، دوسلدورف، بانكوك و كوالالامپور جزو هشت شهر اول ميزبان مسافران ايرانى هستند. به گفته تهرانى صاحب يكى از آژانس هاى اصلى فروش بليط در تهران در ايام نوروز مراجعه مردم براى خريد بليط هاى توريستى بسيار افزايش مى يابد. در بسيارى از موارد بليط ها از سه ماه قبل پيش فروش و سهميه بندى مى شود. تهرانى مى گويد پروازهاى چارتر تنها مى تواند در روزهاى آخر سال جوابگوى مراجعات مكرر مردم براى خريد بليط باشد. وى در پاسخ به اين سؤال كه آيا پروازهاى چارتر گرانتر از پروازهاى عادى است گفت: بى ترديد اين پروازها گرانتر از پروازهاى معمولى است. وى كشورهاى مالزى، سنگاپور، فرانسه، ايتاليا، تركيه، روسيه و امارات را پرطرفدارترين كشورها از نظر توريستهاى ايرانى برشمرد و گفت: به دليل استقبال قابل توجه مردم، شركتهاى هوايى خارجى در اين ايام به سرعت خود را تجهيز كرده و سعى مى كنند جاى خالى هواپيماهاى ايرانى را براى انتقال مسافران بگيرند. مهدى بهرامى مدير بازرگانى شركت ماهان در پاسخ به اين سؤال كه به چه دليل شركتهاى ايرانى قادر به قبضه كامل بازار پروازهاى با مبدأ ايران به خارج نيستند گفت: ناوگان فعلى اين اجازه را نمى دهد. چرا كه پروازهاى خارجى نياز به در اختيار داشتن هواپيماهاى جديد و دور برد دارد. وى در پاسخ به اين سؤال كه در بين شركتهاى ايرانى كدام شركتها در انتقال مسافر به خارج نقش عمده را دارند گفت: ايران اير، ماهان و آسمان در اين بين نقشى مؤثرتر از بقيه در اختيار دارند. اگر چه آسمان تنها پروازهاى به مقصد دوبى را پوشش مى دهد. وى در پاسخ به اين سؤال كه در بين شركتهاى خارجى كدام شركتها بيشترين جابه جايى مسافر را برعهده دارند گفت: شركتهاى امارات، لوفت هانزا، تركيش اير ك ال ام بالاترين حجم جابه جايى مسافر خارجى ايران را در بين شركتهاى خارجى در اختيار دارند.
وى درباره بحث جابه جايى مسافر خارجى در دنيا گفت: اين مسأله هم اكنون مبدل به ارزآورترين مسأله براى شركتهاى خصوصى جهان شده است به گونه اى كه بسيارى از شركتها ترجيح مى دهند براى پيدا كردن مسافر هزاران كيلومتر از منطقه اصلى فعاليت خود فاصله بگيرند.
۱۳ شركتى كه بالاترين ميزان فعاليت را در ايران دارند
بررسى آمار جابه جايى مسافران ايرانى در اسفندماه گذشته نشان مى دهد كه شركت امارات با ۱۶ هزار و ۵۸۰ نفر در جابه جايى مسافران خارجى از مقصد ايران بالاترين سهم پروازى را در بين شركتهاى خارجى داشته است. شركت تركيش اير در اين مدت با جابه جايى ۶ هزار و ۵۰۰ مسافر مقام دوم را به خود اختصاص داده است. لوفت هانزا با ۶ هزار و ۲۸۶ نفر در رده سوم و ك ال ام با ۳ هزار و ۸۴۰ مسافر در رديف چهارم بوده اند. شركتهاى آليتاليا، كويت اير، مگنااير، فلاى اير، بريتيش ايرويز، اتريش اير لاين، شركت هوايى سوريه، آيروفلوت و شركت هواپيمايى عربستان به ترتيب مقامهاى پنجم تا سيزدهم را در اين ماه در اختيار داشته اند.
فرسودگى ناوگان و خطر تشديد مشكل
در سال ۸۲ ، ۲۲ ميليون مسافر در فرودگاههاى كشور جابه جا شده اند. اين امر از طريق ۳۹۲ هزار فرود و برخاست هواپيماها انجام شده است.
طبيعى است كه اين حجم فعاليت ناوگان هوايى كشور را به طور دائم فرسوده تر مى كند. اين در حاليست كه در سفرهاى خارجى به دليل قوانين محدود كننده خارجى نمى توان از هواپيماهاى كهنه و قديمى استفاده كرد. هزينه هاى بالاى فرودگاهى، سوخت گران، انتظارات بالاى مسافران، لزوم رعايت مقررات زيست محيطى، لزوم اندك بودن صداى هواپيما همگى سبب مى شود تا بخش اعظم هواپيماهاى فعلى كشور اجازه پرواز به خارج از مرزها را نداشته باشند. اين امر سبب شده تا تنها ۱۰ تا ۱۵ هواپيماى كشور اجازه انجام؛ پروازهاى خارجى را داشته باشند. به طور مثال هواپيماهاى هما اكثراً از آمادگى لازم براى پروازهاى طولانى مدت خارج از كشور برخوردار نيستند و خريدهاى انجام شده نيز اكثراً هواپيماهاى دست دوم قديمى اروپايى و يا هواپيماهاى كوچك برد كوتاه اروپايى را در برمى گيرند. به طور مثال خريد پنج فروند فوكر ۵۰ ، ۹۲ فروند فوكر ،۱۰۰ ATR-۷۲ ، همگى در حقيقت تأمين كننده نيازهاى داخلى آن هم به ميزان محدود است. هواپيماى ايران ۱۴۰ نيز عليرغم كارآيى براى مسيرهاى كوتاه داخلى قدرت انجام سفرهاى خارجى را ندارد. در اين بين تنها چند فروند ايرباس خريدارى شده توسط ماهان توانسته است تا حدودى بحران جابه جايى مسافر در پروازهاى خارجى را به عقب بيندازد. چرا كه هواپيماى بوئينگ كه ستون فقرات شركت هما را تشكيل مى دهند اكنون عمرى بين ۲۵ تا ۳۰ سال دارد و مطابق اطلاعات رسيده بخش بزرگى از اين هواپيما ها در حال حاضر زمين گير بوده و در حال انجام تعميرات اساسى هستند. هواپيماهاى MD نيز كه قرار بود به ميزان قابل توجهى توسط شوراى اقتصاد از شركتهاى چينى خريدارى شود به دليل فرسودگى و كمبود قطعات از هم اكنون با اعتراض كارشناسان مواجه شده است. خريد ايرباس هاى جديد از فرانسه نيز تقريباً منتفى شده و مى توانيم مطمئن باشيم كه از دو كنسرسيوم بزرگ هواپيما سازى دنيا يعنى بوئينگ و ايرباس هيچ محصولى به ايران فروخته نخواهد شد. اما اين امر به معناى توقف كامل در اين بخش محسوب نمى شود. هنوز هم مى توان از طريق خريد ايرباسهاى دست دوم، ۲ تا ۵ ساله و با استفاده از هواپيماهاى پيشرفته جديد روسى نيازهاى كشور را برطرف كرد. اما اين امر نيازمند سرعت عمل و مديريت صحيح است. چرا كه فقط دو شركت ايران اير و آسمان به عنوان دو شركت بزرگ دولتى قادر به خارج ساختن ايران از اين بن بست هستند. (اگر چه شركت ماهان نيز به عنوان شركت خصوصى به طور مجزا به دنبال توسعه پروازهاى خارجى است) به اين ترتيب اين دو شركت بايد با خريد هواپيماهاى جديد از طريق كمكهاى دولتى (چرا كه منابع داخلى آنها به دليل زيان ده بودن اين اجازه را به آنها نمى دهد كه صدها ميليون دلار صرف خريد هواپيماهاى جديد بكنند) به بازسازى اساسى ناوگان خارجى خود بپردازند. چرا كه اين اقدام تنها راه خروج از بحران فعلى است.