جواد دليرى
اخلاق حرفه اى، جزو جدايى ناپذير حرفه روزنامه نگارى است و مى تواند و بايد راهگشا و راهنماى روزنامه نگار در مراحل مختلف كسب، تنظيم و نشر خبر باشد.
اخلاق در مطبوعات حيطه بسيار وسيعى را در بر مى گيرد. اگر در جايى گرفتن يك هديه كارى ضداخلاقى تلقى شود، در جاى ديگر عدم تلاش براى رساندن اخبار صحيح و آزاد به مردم و محروم كردن مخاطبان از كسب اطلاعات درست مى تواند ضدمعيارهاى اخلاقى مطبوعاتى باشد. در جايى ديگر نداشتن شهامت لازم براى اطلاع رسانى مى تواند فاكتورهاى اخلاقى مطبوعاتى را در هم بريزد، زمانى ديگر ملاحظه كارى و خودسانسورى چنين نقشى را بازى مى كند.
از اين رو، اخلاق مطبوعاتى به مجموعه اى از عوامل زنجيره اى متصل مى شود كه هرزشدن هريك از اين حلقه ها كل مجموعه را دچار مشكل مى كند.
از سوى ديگر، «اخلاق» و « قانون» در بررسى هاى اجتماعى دومقوله نزديك به هم ارزيابى مى شوند و برخى براين باورند كه بسيارى از قوانين ريشه در اخلاق جوامع دارند اما در بحث مربوط به «اخلاق حرفه اى روزنامه نگارى» ، اين سؤال مطرح است كه آيا اصول اخلاق حرفه اى بايد به قانون اصول اخلاق حرفه اى تبديل شود تا اجراى آن تضمين گردد؟ مدافعان قانونى شدن اصول اخلاقى، ضرورت وجود ضمانت اجرا براى اصول اخلاقى را به عنوان مهمترين دليل ديدگاه خود برمى شمارند و مخالفان معتقدند اگر «اخلاق» و «اصول اخلاقى» به قانون تبديل شوند، ديگر خاصيت وجودى خود را از دست مى دهند. چرا كه اجرا و احترام به اصول اخلاقى به ايفاى يك وظيفه قانونى تبديل مى شود.
طرفداران ديدگاه اخير براين باورند كه «اخلاق» و اصول اخلاق حرفه اى بايد جايگاهى بالاتر از قانون داشته باشد، كما اينكه قوانين جارى هركشورى نيز از اخلاق نشأت مى گيرند و خود اخلاق، هيچ گاه به متن قانونى تبديل نمى شود. با اين حال ، اساتيد دانشگاه نظرات ديگرى دارند. هفته گذشته در سومين سمينار بررسى مسائل مطبوعات ايران با عنوان «مطبوعات ، چالش ها و چشم اندازها» اخلاق حرفه اى روزنامه نگارى در بين اصحاب اين حرفه بار ديگر مطرح شد. دكتر محمدمهدى فرقانى استاد دانشگاه در مقاله خود «اصول اخلاقى حرفه روزنامه نگارى؛ اعتمادساز و منزلت آفرين» گفت: اصول اخلاقى حرفه روزنامه نگارى ، يكى از مهمترين اركان نظام حقوقى اين حرفه است كه وضع آن از قدمتى ۹۳ساله در جهان برخوردار است. » اين اصول ابتدا از سوى انجمن ها و اتحاديه هاى حرفه اى صاحبان مطبوعات و روزنامه نگاران كشورهاى غربى و پس از آن ، در سطح جهانى از طرف سازمانهاى حرفه اى بين المللى و منطقه اى و هم چنين، جامعه ملى و سازمان ملل متحد موردتوجه قرار گرفت.»
در واقع اين اصول ، در پى تقويت و تضمين رويكردى در روزنامه نگارى هستند كه به جنبه اخلاقى زندگى احترام بگذارد. رويكردى كه يك طرفه نباشد و واقعيت را تعريف نكند.
على اكبر قاضى زاده استاد دانشگاه نيز دراين باره مى گويد: تعريف اخلاق حرفه اى كار بسيار دشوارى است اما ما از لحاظ تعدد، عمق و گستره روزنامه نگارى در شرايطى به سر مى بريم كه بايد بحث اخلاق حرفه اى و هنجارهاى اخلاقى در روزنامه نگارى را مطرح كنيم. هرگاه روزنامه نگارى به دليل محبت يا تنفر نسبت به يك فرد يا موضوع دست به قلم ببرد از حيطه اخلاق حرفه اى خارج شده است. بخشى از اخلاق روزنامه نگارى پديده اى است به نام استغناى روزنامه نگار به معناى بزرگ منشى هاى حرفه اى روزنامه نگارى. در كتاب اخلاق روزنامه نگارى اثر خانم «كارن ساندرز» . براى مثال، آورده شده است: وقتى روزنامه هرالد تريبون با كسى قرارداد مى بندد در انتهاى قراردادش بندهايى وجود دارد كه مى گويد شما بايد اينها را رعايت كنيد. شما حق نداريد با هواپيمايى سفر كنيد كه بليطش را ميزبان شما تهيه كرده باشد. شما اگر وابسته به يك حزب سياسى يا يك NGO هستيد حق نداريد از آنجا خبر بدهيد. شما حق نداريد ميهمان غذاى منبع خبرى تان باشيد و ... اگر شما به عنوان خبرنگار اين بندها را رعايت نكنيد روزنامه حق دارد در حق شما مجازات هايى را اعمال كند. من متأسفم كه بگويم وقتى اين كتاب را ترجمه كردم و وقتى منشور استاد معتمدنژاد را خواندم خيلى تكان خوردم. متأسفانه شرايطى كه امروز در مطبوعات ما وجود دارد اين است كه اخلاق حرفه اى و مرام روزنامه نگارى در حال كمرنگ شدن است.
دكتر محسنيان راد استاد برجسته ارتباطات چندسال پيش در باره روزنامه نگاران ايران تحقيقى كرد كه در آن روزنامه نگاران مورد بررسى گفته اند روزنامه نگار ايرانى از پايگاه اجتماعى پايينى برخوردار است. پاسخ بعضى از اين روزنامه نگاران چنين است:
«روزنامه نگار در ايران صاحب هيچ گونه پايگاه اجتماعى نيست»، «در ايران روزنامه نگار حتى براى گرفتن يك خبر بايد از مسؤولان خواهش و تمنا كند و خود را كوچك و حقير نمايد» ، « بايد گفت كه متأسفانه در مواردى مشاهده شده است كه خبرنگارى به خاطر رفع مايحتاجش به راحتى قلمش را فروخته و حتى از مسؤولى كه اشتباهات زيادى نيز دارد تعريف و تمجيد كرده است ، مسلماً تا زمانى كه عده اى از روزنامه نگاران (هرچند قليل) خود را چنين بنمايانند، پايگاه اجتماعى براى اين قشر باقى نمى ماند»، «آنچه به روزنامه نگار اهميت و ارزش مى دهد، اعتماد متقابل مردم و روزنامه نگار است و اينكه مردم احساس كنند روزنامه نگار مى تواند با فعاليت خود، دردى از دردهاى اجتماع را درمان كند».
اين تصوير از وضعيت مطبوعات روزنامه نگارى تصويرى نازيباست، اگرچه نمى توان نظرات را با همان شدت و حدتى كه عنوان شده پذيرفت اما مى توان قبول كرد روزنامه نگاران مورد سؤال قرار گرفته ، مطرح كرده اند بخشى از واقعيت هاى مطبوعات امروز ما نشان دهنده ناهنجاريهاى عموماً اخلاقى حاكم بر آنان است. در بخشى از اين تحقيق روزنامه نگاران، روزنامه نگار را چنين توصيف كرده اند: « بى هويت، بى دقت، سرگردان، بى منزلت، بى باور به خود، آدمى مقهور، عنصرى منكوب، قلم به مزد، فضول ، منفعل، منزوى، مهره، ميرزا بنويس، آسيب پذير، بى مسؤوليت، ناصادق، خودسانسور، املانويس، خفته، بى جرأت، بى شهامت، سست، چندشغله، سودجو، عافيت طلب، كم سواد، شتابزده، بى فهم، بى انگيزه، سطحى نگر، كلى گو، مصلحت انديش، سرسپرده، بى ابتكار، دغدغه دار نان و آب ، لگدمال كننده همكار، دارنده هواى نفسانى مقلد، ملعبه دست ديگران و...
هرچند اين عناوين و عبارات به نظر طى سالهاى اخير با تغييرات اساسى مواجه شده است و شأن روزنامه نگارى از رشد چشمگيرى برخوردار شده است اما متأسفانه هنوزهم گاهى از «بى اخلاقى مطبوعاتى و روزنامه نگارى» مى توان گلايه كرد.
دكتر سيدوحيد عقيلى رئيس گروه علوم ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامى مى گويد: اصول اخلاق حرفه اى در حوزه روزنامه نگارها فقط شامل نبايدها نيست. مطبوعات و روزنامه نگار نبايد اين كار را بكنند. اين عمل را نبايد انجام بدهند. بلكه قوانينى كه در حوزه اخلاق و ميثاق حرفه اى وجوددارد يكسرى بايدها را هم شامل مى شود. يعنى دست اندركاران مطبوعات بايد يكسرى كارهايى را هم انجام بدهند كه شايددر حال حاضر انجام نمى دهند. براى مثال اطلاع رسانى سريع، صحيح، دقيق، حفظ اصول امانت دارى و بقيه خصايصى كه ما در نقل گزارشها و اخبار برايش قايل هستيم. بنابراين بين وضعيت موجود و وضعيت مطلوب، يك مقدارى فاصله زياد است. تدوين هرچه سريع تر و فورى تر ميثاق اخلاق حرفه اى و رسانه اى ايران يكى از راهكارها مى تواند باشد. اين ميثاق مى تواند ستون خيمه و عمودى باشد كه خيلى از مشكلات ما را مى تواند حل بكند. براى مثال يك موردى را عرض مى كنم مثل خيلى از حرفه ها و مشاغل اگر دست اندركاران آن حرفه يا شغل يك خطاى صنفى انجام بدهند اين خطاى صنفى اينها قبل از آنكه در محاكم و دادگاهها بررسى شود توسط خود اعضاى صنف بررسى شود. براى مثال اگر يك پزشك يا يك مهندس در چارچوب شرح وظايف عملكردى خودش يك خطايى را انجام بدهد آن نظام مهندسى و يا پزشكى يك نظر صنفى مى دهد كه آيا اين كار ناشى از قصور بوده يا آگاهى بوده است. اگر آن قصور جنبه كيفرى داشته باشد بعد مربوط مى شود به مراجع كيفرى. بنابراين بايد اصل در حوزه ارتباطات و روزنامه نگارى هم باشد. يعنى اگر روزنامه نگار خطايى را انجام داد طبق آن اخلاق ميثاق حرفه اى بايد اهل مطبوعات يا شوراى مطبوعات با آن برخورد كند.
ضرورت تهيه، تدوين و تصويب اصول و مقررات اخلاق حرفه اى روزنامه نگارى، به موازات گسترش مطبوعات خبرى - تجارى، از اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم احساس شد. اين امر ابتدا از سوى انجمن ها، سنديكاها و اتحايه هاى حرفه اى روزنامه نگاران كشورهاى غربى مورد توجه قرار گرفت. منظور از اخلاق حرفه اى روزنامه نگارى اين است كه روزنامه ها در جست وجو، كسب و انتشار اخبار و اطلاعات، بايد طورى عمل كنند كه شرافت، اعتبار و حيثيت حرفه اى آنها مورد انتقاد و سؤال قرار نگيرد. در مجموعه مقررات اخلاق حرفه اى روزنامه نگارى، چهار محور دنبال مى شوند كه عبارتند از وظيفه آگاهى دهى به جامعه بدون نقض اصول و ارزشهاى حرفه اى، استفاده درست از آزادى مطبوعات در راستاى ايفاى وظيفه (حفظ اسرار حرفه اى روزنامه نگارى موردنظر است)، بيان و اظهار حقيقت كه هسته و خميرمايه آگاهى بخشى را تشكيل مى دهد (در واقع، ارائه صادقانه و درست اطلاعات، پرهيز از دروغگويى، اغراض و كتمان حقيقت، اصلاح اشتباهات و مانند آنها از محورهاى اساسى هستند) و توجه ويژه به حريم خصوصى و حيثيت شخصى افراد (اجتناب از توهين، افترا، تهمت، هتك حرمت و فراهم آوردن حق تصحيح و پاسخ موردنظر است.)
به همين دليل، رعايت اصول اخلاق حرفه اى در مطبوعات يك وظيفه ضرورى است. از اين رو بايد از طريق يك ميثاق اخلاق حرفه اى روزنامه نگارى، وظايف و مسؤوليتهاى روزنامه نگار، حقوق و امتيازهاى او مشخص شود. از جمله وظايف و مسؤوليتهاى روزنامه نگاران مى توان به آگاهى از وقايع و مسائل اجتماعى، شناخت حقايق، توجه به خبر به عنوان يك خدمت اجتماعى و نه كالاى بازرگانى، دقت در صحت عمل حرفه اى خود، عدم دستكارى در اخبار يا سرقت ادبى، دريافت نكردن هرگونه پاداش مادى غيرقانونى و نامشروع، كمك به برخوردارى همگان از اخبار و اطلاعات صحيح و مؤثر، احترام به استقلال و حاكميت ملى و نظم و امنيت عمومى، كوشش در راه حفظ صلح و آرامش بين المللى، احترام به ارزشهاى جهانى بشريت، نظير اصول دموكراسى، حقوق بشر، توسعه سياسى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى كشورها، احترام به حيثيت شخصى و زندگى خصوصى افراد و خوددارى از توهين و تهمت و افترا نسبت به اشخاص، اشاره كرد. از سوى ديگر، روزنامه نگار، بايد با در نظر گرفتن رسالت اجتماعى خويش از حق دستيابى آزادانه به تمام منابع خبرى و بررسى ها و تحقيق هاى ضرورى درباره تمام رويدادهاى زندگى عمومى برخوردار باشد. او را نمى توان مجبور كرد كه برخلاف اعتقاد و وجدان خود، به اقدامى حرفه اى دست بزند و عقيده اى ابراز كند. به هر جهت تشكيل نهاد مستقل نظارت بر صدور كارت هويت حرفه اى روزنامه نگاران، ايجاد يك شوراى عالى مطبوعاتى و حمايت حقوقى از امنيت و آسايش شغلى روزنامه نگاران و جلوگيرى از تهديد جسمى و جانى آنان، از طريق قوانين داخلى و مقررات حقوق منطقه اى و بين المللى، از مهمترين مواردى است كه مى تواند به رشدو گسترش اصول اخلاقى در كشور كمك كند.