عليرضا سنچولى

شهرسوخته زابل شهرى پنج هزارساله در دل كويراست كه نهان شدن اسرار  نهفته اش درهرفصل كاوش توسط باستان شناسان و مردم دنيا را حيرت زده به  سوى خود جلب مى كند.
شهرسوخته با۱۵۰ هكتار وسعت در ۵۵ كيلومترى زابل درحاشيه جاده زابل - زاهدان واقع شده است.
سال هاى گذشته هفت فصل كاوش در اين شهرباستانى متعلق به سه هزارو۲۰۰سال قبل ازميلاد توسط باستان شناسان ومحققانى از ايران وايتاليا انجام شده است.
براساس آثار موجود ومكشوفه باستانى ، سرزمين سيستان و بخصوص شهر سوخته از گذشته هاى دور داراى تمدن فرهنگى بسيار شكوفا بوده است.
دوماه قبل ، تيم ۲۵ نفرى از باستان شناسان كشورمان به سرپرستى دكتر«سيد منصور سيدسجادى» و گروهى محقق از ايتاليا هشتمين فصل كاوش در شهرسوخته  زابل و تحقيق برروى گياهان اين شهر را آغاز كردند كه درزمان حاضر اين فصل عملاً تمام شده است.
سيستان و به خصوص شهرسوخته از لحاظ موقعيت خاص اقليمى ، سياسى ، و  فرهنگى مركز ارتباطات تمدن هاى بزرگ ماورا النهرين ، بين النهرين و هندو چين به شمار مى رفته است.
اندك شهرهاى باستانى شامل شوش ، تپه مليان در ايران و موهنجارو در پاكستان تنها از لحاظ قدمت با شهرسوخته زابل برابرى دارند.
شهرسوخته زابل از پنج بخش شامل ، گورستان ، منطقه مسكونى ، بناهاى يادمانى ، صنعتى و بخش مركزى تشكيل شده است.
«سراورل اشتين » باستان شناس معروف انگليسى نخستين كسى بود كه محوطه هاى  شهرسوخته زابل را از نظر علمى بررسى و به جهانيان معرفى كرد.
كاوش در اين شهر باستانى از سال ۱۳۴۶ هجرى ، شمسى توسط هيأت باستان شناسى از كشور ايتاليا به سرپرستى « مورتيسيو توزى » آغاز شد و از  سال ۱۳۵۳ تاكنون به سرپرستى دكتر «سيد منصور سيد سجادى» ادامه يافته است.
شهرسوخته وتمدن هوشمند و خلاق آن با بيش از پنج هزار سال قدمت به عنوان  بزرگترين استقرار شهرنشينى درنيمه شرقى فلات ايران نمونه اى منحصر به فرد  و حكايت گر واقعى علم ، صنعت و فرهنگ گذشته هاى دور سيستان مى باشد.
سرپرست تيم باستان شناسى شهرسوخته زابل در مورد آخرين يافته هاى فصل  هشتم كاوش دراين شهرباستانى به خبرنگارايرنا گفت : تحقيقات بر روى آثار  مكشوفه از مناطق مسكونى و گورستان شهر سوخته نشان مى دهد مردم اين شهر  در چهار دوره استقرارى بين سال هاى ۱۸۰۰ تا ۳۲۰۰ قبل ازميلاد سكونت داشته اند.
سجادى درابتدا علت نامگذارى شهرسوخته به اين نام را سوختن شهر طى دو  مرحله در ۲۷۰۰ و ۲۴۰۰ قبل ازميلاد ذكركرد.
وى ادامه داد : تا پيش از آغاز كاوش در شهرسوخته ، بسيارى از باستان شناسان و محققان بر اين باور بودند كه مراكز فرهنگى و تمدنى تنها در ميان  رودان ، بين النهرين و جنوب غربى ايران قرار دارند.
وى اظهارداشت:اهميت و وسعت شهر سوخته در چند سال اخيراين محوطه را  از صورت يك محوطه باستانى عادى دوران مفرغ بيرون آورده وبه صورت  بزرگترين مركز استقرار و در حقيقت مركز اجتماعى ، سياسى و اقتصادى در  هزاره هاى سوم و دوم قبل از ميلاد معرفى كرده است.
سرپرست تيم باستان شناسى شهرسوخته زابل بابيان اينكه عمده فعاليت  باستان شناسان و محققان در فصل هشتم ، كاوش در گورستان ، تهيه نقشه  توپوگرافى و تحقيق بر روى گياهان كشف شده بوده است ، گفت :دراين فصل كاوش  ۴۵ گورازگورستان شهرسوخته مورد كاوش وحفارى قرارگرفت.
وى شهرسوخته و بويژه گورستان اين شهر را به دليل وجود اشيا و ابزار  مختلف بسيار غنى تر از ديگر محوطه هاى باستانى توصيف كرد.
سجادى اظهارداشت : در گورستان شهرسوخته انواع مختلف گياهان، مواد غذايى  سفال ، ابزار بازى،انواع پارچه رنگى و وسايل آرايشى كشف شده كه اين  خصوصيات شهرسوخته را نسبت به ديگر محوطه هاى باستانى متمايز مى كند.
وى خاطرنشان كرد:با تحقيقات برروى پارچه هاى رنگى كشف شده درشهرسوخته  به اين نتيجه رسيديم كه بزرگترين مجموعه پارچه و مواد ارگانيكى دنيا در  اين شهر وجود دارد.
او پارچه هاى كشف شده درشهرسوخته زابل را ۱۲ نوع عنوان كرد و گفت:  تحقيقات بيشتر برروى اين پارچه ها همچنان ادامه خواهد داشت.
وى شهر سوخته را ازلحاظ تقسيم بندى در بين ديگر محوطه هاى باستانى دنيا  بى نظير دانست و افزود : تقسيم بندى محلات مختلف شامل منطقه سكونت ،  بناهاى يادمانى و محل كارگاهاى صنعتى مسأله اى است كه درهيچ شهر باستانى  وجود ندارد.
وى ادامه داد : تحقيقات نشان مى دهد كه نزديك به ۴۰ هزار قبر با بيش از  چهارميليارد ماده فرهنگى درگورستان ۲۵ هكتارى اين شهر وجود داشته باشد.
او گفت : دو نمونه ازگورهاى كشف شده درگورستان شهرسوخته سردابه اى و بقيه  ساده بوده است. وى اضافه كرد : تاكنون ۹ نمونه گور و نحوه تدفين مردگان در شهرسوخته  زابل كشف شده است.
سرپرست تيم باستان شناسى شهرسوخته گفت: ساكنان شهر سوخته به علت همراه  گذاشتن اشيا ، ابزار كار ، موادغذايى وآرايشى در گور مردگانشان به زندگى  پس از مرگ اعتقاد داشته اند.
وى كشف مهرهاى استوانه اى ومسطح را نشان از بالابودن اقتصاد ساكنان شهر  سوخته دانست.
وى گفت : البته بيشتر مهرها درگورهاى زنان شهرسوخته يافت شده است كه  نشان مى دهد اقتصاد اين شهر درآن زمان در دست اين قشر بوده است .
سجادى ادامه داد : دردنياى باستان ازمهرها به عنوان ابزار كنترل اقتصاد  جوامع ياد مى شود.
او گفت : دربرخى موارد ، مهرهايى كشف شده است كه سوراخى به اندازه رد  شدن يك تارموى انسان از آن وجود دارد.
وى بابيان اينكه تاكنون طى هشت فصل كاوش كتيبه و ياآرشيو اين شهركشف  نشده است از يافتن دو نمونه نوشته خبرداد.
او اضافه كرد : تحقيقات نشان داد كه ساكنان شهرسوخته مى خواستند به  نوعى پيامشان را به ديگرنقاط دنيا بفرستند.
سجادى از كشف خط كش بادقت نيم ميليمتراز جنس چوب آبنوس درفصل هشتم كاوش  درشهرسوخته خبرداد و افزود : پيداشدن اين خط كش باتوجه به وجود علم در  اين شهر دور از انتظار نبود.
وى كشف زيره ، گشنيز، تخته بازى شبيه شطرنج، دستور پخت پنج نمونه غذا  وبه خصوص انيميشن را از ديگر يافته هاى فصل گذشته و امسال كاوش درشهرسوخته  ذكركرد.
وى گفت : تخته بازى كشف شده در شهرسوخته نشان داد كه وجود علم وصنعت از  اين شهر به ديگر مناطق گسترش پيداكرده است.
وى اظهارداشت : كشف زيره درفصل قبلى كاوش درشهرسوخته نشان داد كه اين  دانه گياهى و خوراكى مربوط به كرمان نيست.
سرپرست تيم باستان شناسى شهرسوخته همچنين مردم اين شهر را ساكنانى صلح  دوست نام برد.
وى تصريح كرد: طى فصول كاوش ابزارجنگى كه بتوان ساكنان شهرسوخته را  ساكنانى جنگجو دانست يافت نشده است.
اوادامه داد : درمجموع تاكنون هيچ نمونه آثار خشونت در اين شهرباستانى  كشف نشده است.
با كشف نمونه هاى مختلفى از مهره هاى لاجوردى و طلايى درفصول قبلى كاوش  وجود تكنولوژى پيشرفته در توليد جواهرات در اين سرزمين باستانى محرز شده  است.
ساكنان شهرسوخته درپنج هزارسال قبل مواد اوليه ساخت جواهرات را از نقاط  دوردستى ازجمله بدخشان افغانستان و خراسان به صورت خام به اين مكان وارد  مى كردند.
آنان اشياى مختلفى را با استفاده از مواد وارداتى از نقاط ياد شده  ساخته و به شبه جزيره عمان ، جزاير و سواحل خليج فارس و شهرهاى ميان  رودان صادر مى كردند.
كشف شانه معرق كارى شده در شهرسوخته كه قبل از آن تصور مى شد چينى ها  براى نخستين بار به هنر معرق كارى همت گماشته اند و آثارى از نخستين جراحى بر روى جمجمه انسان نمونه اى از تمدن كهن و ديرينه سيستان در بين  ديگر تمدن هاست.
درشرايط حاضر كه نزديك به دو هزار سال از پايان اسقرار انسان در  شهرسوخته زابل گذشته است انواع سفالينه ها و ظروف سنگى كه بعضاً شكسته  هستند را مى توان درسطح محوطه وسيع اين شهر پيدا كرد.
اين ظروف و سفالينه هاى شكسته به همراه انواع پارچه ، حصير و چوب نشان  مى دهد كه اين سرزمين روزگارى يكى از نقاط غنى جهان در پنج هزارسال قبل بوده است.
دانشجويان كاردانى رشته باستان شناسى دانشگاه زابل نيز به مدت ۲۰ روز  كاوشگران شهرسوخته راهمراهى مى كردند.
مدير گروه باستان شناسى دانشكده هنر دانشگاه زابل به خبرنگارايرنا  گفت : ۳۵ نفراز دانشجويان دختر و پسر رشته كاردانى باستان شناسى به منظور  گذراندن ۲۲ واحد عملى درشهرسوخته فعاليت داشتند.
«حميد حسنعلى پور» اظهارداشت : دانشجويان در دوبخش گورستان وبناى  مسكونى فعاليت هاى مختلفى از جمله طبقه بندى و طراحى سفال ، برداشت بنا  و برش را برعهده داشته اند.
توانمندى هاى منحصر به فرد شهرسوخته از لحاظ داده هاى باستان شناسى  بويژه آثارانسانى ، جانورى و گياهى زمينه مناسب رابراى ايجاد پايگاهاى  متنوع دراين شهر فراهم كرده است.
«عليرضاخسروى » رئيس اداره ميراث فرهنگى زابل گفت:باايجاد وراه اندازى  پايگاه پژوهشى شهرسوخته زمينه مناسب براى انجام مطالعات مختلف درزمينه  هاى گياه شناختى ، انسان شناسى ،جانورشناسى و ژئوفيزيك (نقشه بردارى  ازسايت ) براى محققان داخلى وخارجى فراهم شده است.
«سيدمحمدبهشتى » معاون پژوهشى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى هم چندى  قبل در گفت و گو با خبرنگارايرنا در زابل از تبديل شدن پايگاه پژوهشى تحقيقى شهرسوخته به عنوان مهمترين پايگاه درسطح كشور خبرداده بود.
شهرستان ۴۰۰ هزارنفرى زابل (سيستان) در ۲۰۵ كيلومترى شمال شرقى زاهدان  مركز سيستان و بلوچستان بااستان »نيمروز» افغانستان ۳۱۴ كيلومتر مرز  مشترك دارد.