نفيسه كوهنورد
سفيد، نارنجى و... ديرى است كه انقلابهايى آرام در جريان است كه هر يك به جهت ويژگى كشورشان لقب رنگى را با خود به يدك مى كشند. انقلاب مخملين در گرجستان، نارنجى در اوكراين و شايد هم سبز در لبنان. هر يك را جرقه اى شعله ور كرده و شعله ها، انبار باروت را منفجر كرده اند. در عين حال، زمزمه هايى نيز در قرقيزستان و ازبكستان به گوش مى رسد، اما در اين ميان، گويا جمهورى آذربايجان را هم نبايد فراموش كرد. قتل «المار حسين اف» روزنامه نگار مخالف دولت باكو كه پنجشنبه گذشته به ضرب هفت گلوله در مقابل در خانه اش كشته شد، نگاهها را به سوى آذربايجان معطوف كرد. هرچند، هنوز مدركى درباره افراد ياسازمانهاى مظنون و دست اندركار اين ترور مشخص نيست و تنها گمانه زنى هايى در اين باره صورت مى گيرد، سياسى بودن انگيزه قاتل يا قاتلان از نگاه ناظران امرى منطقى مى نمايد.
اكنون دو سؤال پيش  روست: چه كسى حسين اف را كشته است و چه كسى نفع مى برد؟ الزاماً آنان كه سود مى برند، از قاتلان نيستند، اما مى توانند باشند. جواب به هر دو سؤال نيز به گونه اى است كه از دل هم بر مى آيد، هرچند پاسخ هر دو به يك جا شايد ختم نشود. در حال حاضر، دولت جمهورى آذربايجان و مخالفان آن هر دو مظنونان رديف اول هستند. «الهام على اف» رئيس جمهورى آذربايجان ساعتى چند پس از حادثه با چهره اى گرفته در مقابل دوربينهاى تلويزيونى، ترور روزنامه نگار مخالف دولتش را لكه اى براى كشور خواند، اما انگشت اتهام برخى از ناظران به سوى او نشانه مى رود، چرا كه هم على اف و هم پدرش دل خوشى از حسين اف نداشته اند.
حسين اف سردبير مجله «مونيتور» بود كه به زبان روسى منتشر مى شد و در صف مطبوعات مخالف حكومت باكو قرار داشت.
دولت جمهورى آذربايجان نيز كه از زمان فروپاشى اتحاد شوروى تحت سيطره كامل على اف بوده، از ديدگاه سازمانهاى حقوق بشر كارنامه مطلوبى در رفتار با مخالفان خود نداشته و به سركوب آنان متهم است. از اين ديدگاه چنين امكانى وجود دارد كه ترور حسين اف از سوى دولت على اف به عنوان هشدارى جدى براى مخالفان باشد. باكو سعى داشته است با اين كار زنگ خطر را براى ديگر مخالفان خود به صدا درآورد كه سرانجام مخالفت چيزى جز مرگ نخواهد بود، اما از سوى ديگر گروهى از تحليلگران بر اين باورند كه دولت باكو عاقل تر از آن است كه اين شيوه را براى خاموش كردن مخالفان برگزيند. به اين دليل كه چنين عملى به سان ايجاد زمينه براى شورش اپوزيسيون و واگذار كردن ميدان به حريف است.
«سمير طالبوف» روزنامه نگار مستقل در باكو و از مخالفان على اف معتقد است كه اين قتل نمى تواند كار مقامات حكومتى باشد، زيرا اين اتفاق حكومت را با مشكلات بزرگى مواجه خواهد كرد.
در اين ميان، على اف هم بشدت تلاش مى كند خود را از سايه اتهام برهاند. وى علاوه بر آن كه دولت خود را مأمور تحقيق درباره ترور حسين اف كرده، از پليس فدرال آمريكا (اف. بى. آى) هم خواسته تا كارآگاهى براى يافتن عاملان ترور به باكو بفرستد. به اعتقاد تحليلگران سياسى، على اف با اين شيوه به نوعى خواسته است انتقادات كشورهاى غربى بخصوص اروپا درباره فضاى بسته سياسى و برخورد تند با مخالفان را بى اساس جلوه دهد.
اما در سوى ديگر ماجرا، مخالفان دولت قرار دارند. در حقيقت از زمانى كه خاندان على اف در باكو بر مسند قدرت نشسته، گروهها و شخصيتهاى سياسى بسيارى نارضايتى خود را از حكومت على اف ها ابراز كرده ا ند. اين نارضايتى ها در آستانه انتخابات رياست جمهورى آذربايجان اوج گرفت. شايعه تقلب در صندوقهاى انتخاباتى كه نام الهام على اف از آن بيرون آمد، هزاران نفر را به خيابانها كشاند، اما تظاهر كنندگان به سرعت سركوب شده و دهها نفر از آنان به حبسهاى سنگين و طولانى مدت از ۵ تا ۸ سال محكوم شدند. اكنون به نظر گروهى از تحليلگران، اپوزيسيون آذربايجان نيز تنها راه پيروزى را به راه انداختن انقلابى آرام مى دانند و در رؤياى انقلاب رنگين به سر مى برند. از اين ديدگاه، همانطور كه بيمارى مرموز «ويكتور يوشچنكو» رئيس جمهورى كنونى اوكراين بر محبوبيتش افزود و آتش انقلاب را شعله ور كرد يا مانند آنچه در لبنان رخ داد و قتل «رفيق حريرى» جرقه بر انبار باروت زد، اپوزيسيون آذربايجان هم به دنبال جرقه اى اينچنينى بودند تا تحولات مورد نظرشان را شكل دهند و از نگاه ايشان ترور حسين اف شايد مى توانست جرقه اين انقلاب باشد.
اعلام اين مسأله از سوى اپوزيسيون آذربايجان كه مراسم تدفين حسين اف به تظاهراتى تبديل خواهد شد، مى تواند گواه اين موضوع باشد. با اين وصف حتى اگر مخالفان به طور مستقيم در ترور نقش نداشته باشند، مى توانند از اوضاع بهره بردارى كنند، اما در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه آيا واقعاً دولت كنونى آذربايجان هم با انقلابى آرام سقوط خواهد كرد؟
از ديدگاه تحليلگران، براى وقوع چنين انقلابى در باكو چندين مانع و ابهام وجود دارد، در گرجستان و اوكراين فضاى سياسى و اجتماعى كشورها حتى به ظاهر هم كه شده، دموكراتيك بوده و با تظاهرات و اعتراضهاى مردم به رغم حضور تانكهاى ارتش در خيابانها، برخوردى جدى صورت نگرفته است.
اين درحالى است كه دولت جمهورى آذربايجان تاكنون نشان داده كه در مديريت بحرانها سريعتر عمل كرده و مانع تحرك مخالفان شده است. در همين حال ضعف تشكيلاتى مخالفان به لحاظ تعداد كم اعضا و هوادارانشان مانع از تحرك قابل توجه و حضور دهها يا صدها هزار نفرى در خيابانهاى باكو بوده است. مراسم خاكسپارى حسين اف نيز هرچند با حضور ۵ هزار نفر برگزار شد، اما نتوانست مشاركتى وسيع را ثمر دهد.
اما در طرفى ديگر، بازيگران خارجى قرار دارند كه به هر حال حمايتشان از جنبشهاى مردمى بويژه در گرجستان و اوكراين، انقلاب را به نتيجه رساند. در اين ميان نقش آمريكا را كه به دنبال جا پاى محكمى در منطقه است، بارزتر از ديگران بوده است. اين درحالى است كه الهام على اف وقتى كه جوان بى تجربه اى بيش نبود، همراه پدر راهى كاخ سفيد شد و على اف پدر، او را به آمريكايى ها معرفى كرد تا آينده پسرش را براى نشستن بر تخت رياست جمهورى تضمين كند. از سوى ديگر، جمهورى آذربايجان كشورى است كه مى توان آن را اولين آشيانه آمريكا پس از تجزبه اتحاد جماهير شوروى و پايان جنگ سرد در منطقه خواند. سرمايه گذارى هاى شركتهاى بزرگ نفتى آمريكا و حمايت واشنگتن از پروژه خط لوله «باكو _ تفليس _ جيحان» كه ضربه اقتصادى به ايران و روسيه بود، هم در همين راستا است. اين همان شرايطى است كه على اف پسر از آن بهره مى برد، وى با بسيارى از غولهاى نفتى آمريكايى كه سياستگذاران پشت پرده كاخ سفيد به شمار مى آيند، ارتباطى نزديك دارد و به قولى حافظ منافع ايشان است.
هرچند به نظر مى رسد رئيس جمهور جوان آذربايجان گاهگاهى هم از جبهه آمريكايى ها اندكى به سوى خاكريز روسيه مى رود و بعضاً نيز در آن سو سنگر مى گيرد. ولى برخى تحليلگران بر اين باورند كه اين حركتهاى آكروباتيك على اف تا حدى نيست كه كاخ سفيد را برنجاند و سران واشنگتن را به اين نتيجه برساند كه زمان رفتن او فرا رسيده است. مضاف بر اين بر هم خوردن ثبات جمهورى آذربايجان باعث بر هم خوردن ثبات در منطقه است كه بسيارى از كشورهاى منطقه هم از آن حمايت نمى كنند. با اين ارزيابى ها، مى توان گفت كه جمهورى آذربايجان چه از نظر شرايط داخلى و چه خارجى تشابه چندانى با گرجستان و اوكراين ندارد و در موقعيت كنونى مخالفان هيچ دستاورد مهمى جز تبديل مراسم تشييع جنازه حسين اف به يك گردهمايى سياسى ۵ هزار نفرى نخواهند داشت. گرچه اين رويداد مى تواند داده هاى خوبى در اختيار جناحهاى داخلى يعنى حكومت و مخالفان و همچنين ناظران خارجى براى سنجيدن اوضاع داخلى جمهورى آذربايجان قرار دهد تا هر يك به محاسبات خود براى آينده بپردازند.