على قبادى
رژه شخصيت هاى كارتونى از سراسردنيا برروى پرده هاى نقره اى تهران براى چهارمين دوره متوالى به پايان رسيد و چهارمين جشنواره بين المللى پويانمايى تهران به كار خود خاتمه داد.
حالا ديگر انيماتورهاى دنيا اين جشنواره را به عنوان مجالى براى نمايش آثار خود پذيرفته اند و از پيام هايى كه به تهران ارسال مى كنند مشخص است كه آرام آرام نگاههاى بين المللى نيز به اين سمت معطوف شده. البته اگر روند فعلى فعاليت مسؤولان برپايى اين جشنواره تغييرنكند و تلاش آنها براى دعوت از چهره هاى برجسته انيميشن دنيا و انتخاب آثار قابل تأمل ازميان فيلم هاى ارسال به جشنواره متوقف نشود، مى توان اميدوار بود كه دريافت تنديس هاى اين جشنواره نيز براى هنرمندان كشورهاى ديگر داراى اهميت شود.
نگاهى به گذشته
نخستين دوره از جشنواره پويانمايى تهران در سال ۱۳۷۷ برگزارشد.
درجشنواره اول مجموعاً ۸۹۶ اثر از توليدات يك دهه هنرمندان ايران و ۳۲ كشور جهان به دبيرخانه جشنواره ارسال شد كه ازميان آنها، ۴۸۸فيلم در بخش هاى مختلف به نمايش درآمد.
درآن سال هنوز اين جشنواره دركشورهاى ديگر شناخته نشده بود و انتخاب مدت زمان ۱۰ ساله براى زمان توليد فيلم هاى ارسالى به جشنواره نيز به خوبى نشان دهنده وضعيت اين هنر در سال هاى پيش از آن است.
تنها هفت سال پيش از آغاز اين جشنواره، رشته پويانمايى در مقطع كارشناسى ارشد دانشگاه سينما و تئاتر راه اندازى شده بود و سابقه آموزش اين هنر، پيش ازتاريخ مذكور به سال هاى قبل از انقلاب وفعاليت دانشگاه فارابى بازمى گردد.
درجشنواره دوم، مقررات زمان توليد فيلم هاى ارسالى به جشنواره به وضعيت عادى جشنواره هايى كه به صورت دوسالانه برگزارمى شوند بازگشت و ۵۲۰اثر از توليدات دوسال هنرمندان ايران و ۳۵ كشور جهان به دفتر جشنواره ارسال شد. ازميان اين فيلم ها، ۲۸۴ اثر براى نمايش در بخش هاى گوناگون جشنواره انتخاب شدند.
تعداد كشورهاى حاضر درآن دوره باتوجه به تفاوت اندكى كه نسبت به دور قبل داشت، نشان مى دهد كه درآن زمان، هنوز نگاه جهانيان به سمت ايران جلب نشده بود.
البته يكى ازنقاط قوت جشنواره دوم، اختصاص يك بخش به برندگان جايزه اسكار بود كه به اين ترتيب آثار مطرح جهانى به ايران راه يافتند.
دراين بخش، فيلم هاى پيرمرد و دريا به كارگردانى الكساندر پتروف برنده اسكار ،۱۹۹۹ بازى گرى به كارگردانى جان پينكاوا برنده اسكار ،۱۹۹۸ جست وجو به كارگردانى تيرن مونتگمرى برنده اسكار ،۱۹۹۶ شلوارهاى عوضى به كارگردانى نيك پارك برنده اسكار ،۱۹۹۳ چيزى نمانده بود به كارگردانى نيك پارك برنده اسكار ،۱۹۹۵ آسايش مخلوقات به كارگردانى نيك پارك برنده اسكار ،۱۹۹۰ عروسك حلبى به كارگردانى ويليام ريوس و جان لستر برنده اسكار ،۱۹۸۸ مردى كه درخت مى كاشت به كارگردانى فردريك بك برنده اسكار ۱۹۸۷ ، شكاف به كارگردانى فردريك بك برنده اسكار ۱۹۸۱ و مگس به كارگردانى فرنس روفوش برنده اسكار ۱۹۸۰ به نمايش درآمدند.
در سومين جشنواره بين المللى پويانمايى تهران ۳۷۵ فيلم از ۵۲ كشور جهان كه برگزيده توليدات دوسال گذشته هنرمندان پويانمايى هنرمندان ايران و جهان بود به نمايش درآمدند. اين آثار از ميان ۸۵۳ فيلم ارسالى به دبيرخانه جشنواره انتخاب شده بودند.
جشنواره چهارم
به گفته محمدرضا كريمى صارمى ، دبير چهارمين جشنواره بين المللى پويانمايى تهران، فعاليت هاى دبيرخانه دائمى جشنواره از روز ۲۶ مهر ، يعنى حدود پنج ماه قبل از افتتاح رسمى آن بر روى برپايى اين دوره از جشنواره متمركز شد. نزديك به ۷۰۰فيلم از ۶۱ كشور دنيا و ۷۵۰ فيلم از ايران به اين دبيرخانه ارسال شد و تعداد فيلم ها آنقدر زياد بود كه ديگر هيچ جايى براى تمديد مدت دريافت آثار باقى نماند. پس از آن ،مصطفى رحماندوست ، محمدرضا شريفى ، پروين تجويد، بيژن ميرباقرى ، بهزاد فراهت، جمال الدين پيرخدرى و فاطمه گودرزى به عنوان اعضاى هيأت انتخاب جشنواره كار خود را آغاز كردند.
نتيجه كار هيأت انتخاب اين شد كه ۲۱۱ فيلم براى مسابقه ايران و ۲۶۰ فيلم براى مسابقه بين المللى در نظر گرفته شدند. البته در بخش مسابقه بين الملل ۲۵ فيلم ايرانى نيز حضور داشتند. به غير از بخش مسابقه: دو بخش ديگر نيز در جشنواره در نظر گرفته شد كه عبارت بودند از چشم انداز و نمايش ويژه . در اين دو بخش نيز مجموعاً ۱۷۶ فيلم به نمايش درآمد تا تعداد كل فيلم هاى به نمايش درآمده درآخرين دوره از جشنواره بين المللى پويانمايى تهران به ۶۲۲ فيلم برسد.
شانس با مسؤولان جشنواره پويانمايى تهران يار بود كه در اين دوره، جوايز اسكار پيش از برپايى اين جشنواره برگزار شد و فيلم رايان كه قرار بود در بخش مسابقه بين الملل جشنواره به نمايش درآيد جايزه بهترين انيميشن كوتاه آكادمى اسكار را به خود اختصاص داد و افتخار به نمايش درآمدن آن در اولين جشنواره پس از اسكار به ايرانى ها رسيد.
البته مسؤولان جشنواره در تمام زمينه ها خوش شانس نبودند و بدترين بدشانسى آنها، جاماندن بيل پليمپتون از جشنواره بود. پليمپتون نيز از چهره هاى سرشناس انيميشن دنيا محسوب مى شود كه تاكنون به غير از جايزه اسكار و جايزه جشنواره كن ، جوايز بين المللى فراوانى را نصيب خود كرده است. او قرار بود يكى از اعضاى هيأت داوران بخش بين الملل جشنواره باشد اما به دليل مشكلاتى كه براى صدور ويزاى او پيش آمد، نتوانست به ايران وارد شود.
مراد كرتوبى از فرانسه، ماريوت ريمينن از فنلاند و يرژى كوچيا از لهستان خوش شانس تر از او بودند و توانستند پس از ورود در ايران در كنار اكبر عالمى به داورى ۲۶۰ فيلم بخش مسابقه بين الملل بپردازند. آثار به نمايش درآمده در اين بخش از توليدات ۴۴ كشور جهان بودند كه آمريكا با ۲۷ فيلم ، فرانسه با ۲۶فيلم و انگلستان با ۲۴فيلم، كشورهايى بودندكه با بيشترين تعداد آثار در اين بخش حضور داشتند. پس از اين سه كشور، كره با ۱۹فيلم، آلمان با ۱۷فيلم، مجارستان با ۱۴فيلم و روسيه با ۱۲فيلم ديگر كشورهايى بودند كه تعداد آثار زيادى را براى نمايش به ايران آوردند.
شعرهاى زنده ماياكوفسكى و باتلرييتس
امسال بخش تازه اى به جشنواره اضافه شد كه پويانمايى شاعرانه نام داشت. در اين بخش آثار انيميشنى كه براساس اشعار تعدادى از شاعران برجسته مانند ولاديميرماياكوفسكى، ويليام باتلرييتس، تاگور،فرانسيسكو دوآيسسى و... ساخته شده بود به نمايش درآمد. «يانا مارياوالفورس» و «آنتونيا رينگ بام» دو هنرمندى بودندكه آثار مشترك خود را به اين بخش ارسال كردند.
رينگ بام مهرماه امسال و در جريان برپايى جشنواره اروپايى ادبيات كودك در ايران به تهران آمده بود و با چهره اى بهت زده به همه جا نگاه مى كرد. او در يك گفت وگو اعلام كرده بود كه پس از بازگشت به كشورش درباره آنچه در ايران ديده است براى همه صحبت خواهد كرد و تلاش مى كند تا فعاليتهاى دوجانبه اى بين ايران و فنلاند انجام شود. شايد ارسال آثار او به جشنواره پويانمايى، اولين گام براى چنين فعاليتهايى باشد. او در سال۱۹۴۶ در هلسينكى فنلاند متولد شد و در دانشگاه هلسينكى، مدرسه آزادهنرى اين شهر و فرهنگستان پاريس به تحصيل پرداخت. او در عرصه هاى فرهنگى مختلفى همچون اجراى برنامه راديويى و تلويزيونى، تئاتر، سينما، برنامه هاى آموزشى و سخنرانى فعاليت مى كند.
ماريا والفورس نيز فنلاندى و فارغ التحصيل رشته هنر و جامعه شناسى از دانشگاه هلسينكى است.
تمام فيلمهاى انيميشن كوتاه مشترك اين دو هنرمند براساس اشعار چهر هاى مشهورى چون ويليام باتلرييتس، تاگور، ويليام بليك، ژاك پره ور، فدريكو گارسيالوركا، راينر ماريا ريلكه ، ولاديمير ماياكوفسكى و... ساخته شده اند كه ابتكارى جذاب در ساخت آثار انيميشن محسوب مى شود.
«زرافه زرد داستان هايى از حيوانات مى گويد» يك مجموعه پويانمايى ۲۶ قسمتى مخصوص كودكان و حاصل كار مشترك اين دو است كه بخشهايى از آن در جشنواره به نمايش درآمدند. هر قسمت از اين مجموعه براساس شعرى از يك شاعر نامدار ساخته شده و به داستان يك حيوان خاص مى پردازد.
پلى ميان شرق و غرب
مرور آثار «ايشوپاتل» اتفاق جالب توجه ديگرى بودكه در چهارمين جشنواره پويانمايى تهران روى داد. اين فيلمساز هندى آنقدر جايزه بين المللى به دست آورده است كه نام بردن مهمترين آنها نيز كار چندان ساده اى نيست. در بخش مرور آثار او كه «پلى ميان شرق و غرب» ناميده شده بود، شش فيلم از آثار او كه مدرسه ملى فيلم كانادا تهيه كنندگى آنها را بر عهده داشت به نمايش گذاشته شدند. تقدير الهى، بازى منجوق ها، تقدم اولى، بهشت، زندگى بعد از مرگ و چگونه مرگ به زمين آمد ، مجموعه آثار او در جشنواره را تشكيل مى داد . بر اساس آنچه از فيلم هاى او بر مى آمد، مى شد علاقه اى كه به تصوير كردن افسانه هاى هندى داشت را فهميد . به غير از آثارى كه پاتل با الهام از افسانه هاى هندى خلق كرده است ، تعداد ديگرى از فيلم هاى او به تجربيات شخصى خودش در زندگى باز مى گردد . ساخت فيلم بازى منجوق ها به زمانى مربوط مى شد كه پاتل در قطب شمال زن اسكيمويى را مى بيند كه روى كت هاى خز ، منجوق مى دوخت . او هم اين منجوق هاى كوچك رنگين را نما به نما ، حركت داد و از بازى آنها فيلم گرفت تا با حركت منجوق ها ، مضامين خشونت و تكامل را به بيننده نشان دهد .
زندگى بعد از مرگ نيز فيلم ديگر اين انيماتور بود كه با الهام از تحقيق هاى اليزابت كوبلرز در مورد پديده تجربه كردن حس مرگ ساخته شده و با تصاويرى گويا از اسطوره هاى كهن و باورهاى فرهنگى مختلف به پرسش هاى مطرح درباره زندگى اخروى ، پاسخى اكسپرسيونيستى و تحليلى مى دهد . او با اين فيلم جايزه نخست جشنواره فيلم هاى كوتاه مردلى مونترال كانادا (۱۹۷۹)، فيلم برگزيده جشنواره برلين (۱۹۷۹)، جايزه نخست جشنواره انسى فرانسه (۱۹۷۹)، ديپلم افتخار جشنواره بين المللى هنگ كنگ (۱۹۸۰) و ... را به دست آورد .
پس از مرور آثار هنرمندان سرشناسى چون فئودور خيتروگ ، برونوبوزتو ، پل دريس و كوهودمن در دوره هاى گذشته جشنواره ، امسال با اختصاص بخش مرور به ايشو پاتل ، هنرمندى از شرق دنيا نيز آثار برگزيده خود را در اين جشنواره به نمايش گذاشت.
كارگاه تخصصى يك مرحوم
جشنواره پويانمايى تهران به غير از نمايش فيلم هاى مسابقه و چشم انداز و نمايش هاى ويژه داراى بخش هايى جنبى بود كه شامل نشست هاى تخصصى، نشست با هيأت داوران ، نمايشگاه تخصصى پويانمايى و كارگاه هاى آموزشى بود .
يكى از اين كارگاههاى آموزشى به سرپرستى حميد نديم برگزار شد كه از كشور سوئد به ايران آمده بود تا به آموزش مربيان كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان بپردازد.
اما سرپرست كارگاه دوم، «لى ميشكين» بود كه در سال۲۰۰۱ درگذشت. پى بردن به شيوه برگزارى اين كارگاه ها نياز به خلاقيت زيادى ندارد چرا كه اين هنرمند انيماتور در طول ۲۵سال فعاليت از روند خلق آثار خود فيلمبردارى مى كرد. در اين كارگاه ها نيز اين فيلمها كه پيش از اين در نقاط ديگر دنيا به نمايش درآمده بودند براى دانشجويان و علاقه مندان به نمايش گذاشته شدند.
لى ميشكين از بنيانگذاران مدرسه ون آرتز است و در طول حيات خود در كنار بزرگان عصر طلايى پويانمايى به كار پرداخت. او در سالهاى ۱۹۵۰ و ۶۰ميلادى در ساخت مجموعه هاى پويانمايى مشهودى چون «پاپاى» (ملوان زبل)، «كاپسر، روح دوست داشتنى» و كتابهاى پرطرفدار «بتمن» همكارى داشت.
نگاه داوران
هيأت داوران مسابقه ايران چهارمين جشنواره بين المللى پويانمايى تهران از روز پنجم اسفند كار خود را آغاز كردند و تا ۱۰اسفند داورى ۲۱۱ اثر حاضر در اين بخش را به پايان رساند.
تقريباً تمام اعضاى اين هيأت، فيلمهاى ايرانى را داراى رشد چشمگيرى نسبت به دوره گذشته ارزيابى كردند. البته دليل اين امر را مى توان قرار داشتن انيميشن كشور در ابتداى راه پويايى و بالندگى جست وجو كرد. با توجه به اينكه هنوز اين رشته هنرى در كشور جايگاه خود را پيدا نكرده و آموزشهاى آكادميك آن نيز به تعداد بسيار انگشت شمارى مركز آموزشى محدود مى شود تا رسيدن به نقطه اى قابل قبول كه بتوانيم خود را با آنچه در دنيا مى گذرد، مقايسه كنيم راهى طولانى پيش رو داريم.
ابراهيم فروزش، كارگردان سينما و عضو هيأت داوران فيلمهاى بخش مسابقه ايران درباره كيفيت اين آثار، گفت: «در بررسى هايى كه انجام داديم، فيلمهاى داراى مضامين و محتواى تكرارى، كمتر وجود داشت و فيلمسازان به خلاقيت هاى گسترده اى در اين زمينه دست زدند. حتى كپى از كارهاى خارجى هم كمتر مشاهده شد. اگرچه در بخش تيزرهاى تلويزيونى به دليل خوراك دهى به رسانه اى بزرگ مانند صدا و سيما اين تنوع در فرم و محتوا كمتر به چشم مى خورد.»
وى افزود: «حال كه به چنين پيشرفتى در زمينه ساخت فيلمهاى انيميشن دست پيدا كرده ايم، بهتر است به سمت توليد فيلمهاى سينمايى برويم كه درآمدزايى دارند و مى توانند در برگشت سرمايه توليد فيلم تأثير بگذارند و همچنين از نظر اقتصادى بدنه اين سينما را تقويت كنند. چون به هر حال توليد فيلم پويانمايى وقت گير و مستلزم صرف هزينه بسيار است.»
فهيمه سرخابى ديگر عضو هيأت داوران كه از انيماتورهايى است كه خلق آثارى مانند «نگاه اول» سريال «لالا و لولو» و تيزر فيلم هاى سينمايى را دركارنامه خود دارد، ورود كامپيوتر به عرصه هنر پويانمايى را يكى از عوامل رشد آن در كشور مى داند:«كامپيوتر بيشتر از گذشته در دسترس جوانان قرار گرفته و همين باعث شده كه تصوير و حركت در زندگى آنها جا باز كند وآنان به راحتى با رايانه به خلق انيميشن بپردازند. انيميشن در اين سال ها به خوبى جاى خود را در بين جوانان باز كرده وتبديل به زبانى براى آنان شده است. فيلم هايى كه در بخش مسابقه حضور داشتند نيز همگى از نظر گرافيك يك سر و گردن بالاتر از فيلم هاى سال هاى گذشته بودند...»
وى درباره محتواى اين آثار گفت: «جوان ها بيشتر در اين فيلم ها سياهى هاى زندگى را مطرح مى كنند وبه سمت پوچ گرايى كشيده شده اند. در حالى كه بايد به سمتى برويم كه جهان بينى غنى خود را بيشتر در فيلم ها به نمايش بگذاريم. به طور قطع اگر فيلمى با فانتزى زيبا وجذابيت بسيار به صورت انيميشن ساخته شود ، مى تواند اين سينما را تقويت ومخاطبان بسيارى را جذب آن كند».
نگاهى به آينده
در آخرين روزهاى سال ۱۳۸۱ همزمان با اختتاميه سومين جشنواره بين المللى پويانمايى تهران، حرف هاى نويدبخشى درباره فراهم كردن امكاناتى براى نمايش عمومى فيلم هاى انيميشن شنيده مى شد. حال با پايان جشنواره چهارم آيين نامه اجرايى نمايش اين آثار تدوين شده و كار جمع آورى آثارى كه داراى تهيه كننده مستقل و حقيقى هستند آغاز شده است.درعين حال زمزمه هايى درباره برپايى جشنواره پويانمايى تهران به صورت سالانه شنيده مى شود. شايد از دو سال بعد، اين جشنواره امكان برگزارى سالانه را پيدا كند و انيماتورهاى كشور، فضاى بيشترى براى ارائه آثار خود و قرارگرفتن در كنار هنرمندان كشورهاى ديگر پيدا كنند.