آلوده اند... نزديك نشويد!
مينا مولايى
تمام بدنت را پارچه سبز رنگ ضد عفونى شده اى پوشانده است؛ جز قسمتى كه بايد جراحى شود! نور تنظيم شده، درست روى تن تو! داروى بيهوشى آهسته به رگ هاى دست و پايت تزريق مى شود و سوزن كيسه هاى محتوى خون و سرم با پوست دست هايت آشنا! يك نفر اتصال برقى دستگاه مونيتورينگ قلب را با بدن بيمار و نحيفت كنترل مى كند... و چاقوى تيز و كوچك جراحى روى بدنت خط مى اندازد... برش عميق تر مى شود و سرخى خون بيرون مى زند...
ساعتى بعد «تكه اى خون آلود» داخل پارچه اى سفيد رنگ، اولين لحظه هاى جدايى از تو را تجربه مى كند... عضو بيمار و آلوده بدنت از تو دور است؛ جايى ميان كيسه هاى زباله... بين سرنگ ها، گازها، باندها، ماسك ها و بقيه وسايلى كه پس از استفاده، به منبع آلودگى تبديل شده اند!
چند قدم پايين تر، بوى خون مى آيد... بوى الكل، بيمارى! بوى كثافت... آلودگى! بوى ايدز... هپاتيت... عفونت! فاصله اين كيسه هاى زباله تا ما زياد نيست... بيمارستان ها درست كنار ما هستند، وسط شهر... داخل همين كوچه ها و خيابان هايى كه ما در آن ها زندگى مى كنيم...
نفس مى كشيم... و بيمار مى شويم... بيمارستان ها خالى نمى شوند از بيمار... از زباله! انتهاى اين خط، به كيسه هاى زرد و سياه رنگى مى رسد كه بايد روى پيشانى شان علامت خطر مهر شود!
كثيف... آلوده... بيمارى زا! اين داستان بسيارى از زباله هاى بيمارستانى است؛ پسمانده هايى كه مدت هاست به موضوع بحثى ميان شهردارى و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى تبديل شده اند. در تعريف مقابل كلمه «پسماند» نوشته شده است: تمام مواد جامد، مايع و گاز (غير از فاضلاب) كه به طور مستقيم يا غير مستقيم حاصل فعاليت انسان بوده و از نظر توليد كننده زائد تلقى شوند.
اين پسماندها به پنج گروه «عادى»، «بيمارستانى»، «ويژه»، «كشاورزى» و «صنعتى» تقسيم مى شوند. در اين جا پسماندهاى ويژه شامل پسماندهاى بيمارستانى (پزشكى) و بخشى از پسماندهاى عادى، صنعتى و كشاورزى هستند كه نياز به مديريت خاص دارند. اين ضايعات توليدى در قسمت پسماندهاى پزشكى عبارتند از ماسك آلوده، وسايل آلوده به خون بيمار، تمام لوازم بيماران ايزوله شده و ضايعات بيولوژيكى اعضاى بدن انسان و حيوان!
دكتر تقى عبادى، سرپرست دفتر بررسى پسماندهاى محيط زيست در گفت و گويى با ايسنا مى گويد: «پسماندهاى بيمارستانى به دليل دارا بودن ويژگى عفونت زايى، جزو «پسماندهاى ويژه» محسوب مى شوند و طبق قانون جديد «مديريت پسماندها» متوليان بيمارستان ها، مسؤوليت اجرايى اين پسماندها را دارا هستند.»
دكتر عبادى با اشاره به روش فعلى انهدام زباله هاى بيمارستانى و تأكيد بر بهداشتى نبودن اين روش ها مى گويد: «بهترين و استاندارد ترين روش برخورد با اينگونه زباله ها، بى خطرسازى آنها با استفاده از تكنولوژى هاى مناسب مانند دستگاه «هيدروكلاو» است كه زباله هاى عفونى را كاملاً عارى از ميكروب كرده و با ماده خروجى از آن مى توان مثل زباله هاى عادى برخورد كرد. روش ديگر استفاده از پيشرفته ترين تكنولوژى هاى زباله سوز به صورت متمركز در مراكز استان هاست.» گر چه استفاده از دستگاه زباله سوز به دليل هزينه زياد و نياز به كنترل كاركرد مشكلات بسيارى به دنبال دارد. در هر صورت با توجه به اينكه در گذشته براى هر شهر يك زباله سوز متمركز جهت انهدام زباله هاى بيمارستانى با عملكردى استاندارد و بهداشتى پيش بينى شده بود، به گفته سرپرست دفتر بررسى پسماندهاى محيط زيست، تا امروز هيچكدام از استان ها، كاملاً به اين تكنولوژى دست نيافته اند و مهمترين دليل اين امر، مى تواند قيمت بالاى اين دستگاه و كنترل دشوار عملكرد آن باشد.
تا جايى كه اين دستگاه ها در استان هاى مختلف يا خراب هستند يا بد عمل مى كنند!
اما دستگاه زباله سوز تنها دستگاهى براى سوزاندن و انهدام زباله ها نيست، بلكه مى تواند ضمن اين عمل، انرژى گرمايى و الكتريكى نيز ايجاد كند، گر چه كاركردن با چنين دستگاه هايى نيازمند آگاهى و كنترل كافى است. زيرا در صورت سوختن موادى كه براى دستگاه تعريف شده نيستند مانند پليمرها و پلاستيك ها و يا پر كردن بيش از ظرفيت مجاز، گازهاى خطرناكى از آن متصاعد مى شود كه گاه از خود زباله خطرناك تر است. شايد به همين دليل است كه امروزه علاقه كمترى به استفاده از دستگاه هاى زباله سوز ديده مى شود و روند كار بيمارستان ها به سمت سيستم هاى بى خطرسازى زباله مانند استفاده از هيدروكلاو است؛ دستگاهى كه قادر است در حضور رطوبت، فشار و حرارت، كليه ميكرو ارگانيسم هاى خطرناك زباله ها را از بين ببرد، در عين اينكه با پسماندهاى حاصل از آن مى توان به عنوان زباله هاى عادى برخورد كرد. دكتر عبادى، در ادامه مشكل مديريت اصولى پسماندها را هزينه هاى اجرايى آن اعلام كرده و مى گويد: «هزينه هايى كه مديريت اصولى پسماندها به عهده بخش دولتى مى گذارد و همچنين نظارت بر دفع آنها و رعايت شرايط بهداشتى بسيار زياد است. در عين حال اخيراً بخش خصوصى علاقه زيادى به دخالت در اين امر و به دست گرفتن مديريت اجرايى پسماندها نشان مى دهد، ولى شرط تحقق اين مسأله، ايجاد تسهيلات براى آن است تا سرمايه اى كه براى دفع بهداشتى زباله ها و در حقيقت سلامت جامعه نياز است، در جهت صحيح به حركت درآيد.
در هرحال از نظر بسيارى از كارشناسان محيط زيست، دفن زباله هاى بيمارستانى روشى بهداشتى و بى خطر نيست! چرا كه دفن زباله ها، به لحاظ باقى گذاشتن «گازها» و «شيرابه هاى» آنها كارى غيراصولى است كه مى تواند موجب آلودگى هاى زيرزمينى شود.
در همين راستا دكتر عبدلى عضو شوراى پژوهش سازمان حفاظت محيط زيست مى گويد: «به دليل عدم جداسازى زباله در بيمارستان ها زباله هاى آشپزخانه اين مراكز نيز به عنوان زباله خطرناك محسوب مى شود.»
وى همچنين مى افزايد: «تنها كارى كه براى زباله هاى بيمارستانى در كشور انجام مى شود، دفن در ترانشه هاى جداست كه اين امر نيز به طريق غيرعلمى صورت مى گيرد.»
اما دكتر ابراهيمى، مديرعامل سازمان بازيافت و تبديل مواد شهردارى تهران در مردادماه سال جارى از تهيه طرح آزمايشى جمع آورى بهينه و دفن بهداشتى زباله هاى بيمارستانى در آينده اى نزديك خبر مى دهد و مى گويد: «اين طرح آزمايشى با مشاركت بانك جهانى است كه براساس آن تاكنون مطالعات گسترده اى از دفن بهداشتى تا سوزاندن و تبديل زباله هاى بيمارستانى به انرژى در اين سازمان صورت گرفته است. ابراهيمى همچنين به مسيرهاى مختلف جمع آورى زباله هاى بيمارستانى با توجه به پراكندگى بيمارستان ها و درمانگاه ها در سطح شهر تهران اشاره مى كند و مى افزايد: اميدواريم كه تا قبل از پايان سال، كار جمع آورى يكى از مسيرهاى حمل زباله هاى بيمارستانى به شيوه جديد انجام گيرد.» ابراهيمى همچنين مى گويد: «با وجود اينكه دفن، جمع آورى و بازيافت زباله هاى بيمارستانى در حيطه شهردارى نيست ولى ما حاضر به انجام اين كار هستيم به شرطى كه بيمارستان ها هزينه آن را بپردازند. جمع آورى و دفن بهداشتى هر كيلو زباله بيمارستانى ۳۰۰ تومان هزينه دارد درحالى كه بيمارستان ها ۳۰ تومان هم نمى پردازند.»
در همين ماه، نورى رئيس اداره محيط زيست شهر تهران نيز وضعيت زيست محيطى بيمارستان ها را در پايتخت نگران كننده توصيف كرده و مى گويد: «تاكنون ۸۵ بيمارستان به دليل نداشتن سيستم تصفيه فاضلاب و ۱۰۱ بيمارستان به دليل نداشتن اتاق مبرد نگهدارى زباله از سوى كارشناسان اداره اخطاريه زيست محيطى گرفته اند.»
وى با اشاره به مشكل كمبود فضا براى احداث سيستم هاى تصفيه فاضلاب در بيمارستان ها اضافه مى كند: «يك شركت اتريشى طى پيشنهادى اعلام كرده است كه مى تواند اين سيستم را در فضايى كم احداث كند كه پروژه هاى انجام شده از سوى اين شركت در تعدادى از بيمارستان هاى خارج از كشور، مؤيد اين مسأله است.»
نورى همچنين با بيان اينكه اين شركت مى تواند از طريق فاينانس سيستم تصفيه فاضلاب را در بيمارستان هاى كشور ايجاد كند يادآور مى شود، هم اكنون در حال مذاكره با تعدادى از بيمارستان هاى دولتى براى استفاده از اين سيستم هستيم.
دكتر يوسف حجت معاون محيط زيست انسانى سازمان حفاظت از محيط زيست نيز با انتقاد از وضعيت بيمارستان هاى تهران مى گويد: «بيمارستان هاى خصوصى مى توانند تنها با اختصاص درآمد يك شبانه روز خود، سيستم فاضلاب بسيار مناسبى خريدارى كنند.»
وى مى افزايد: «بيمارستان ها به جاى حفظ سلامت جامعه با رهاسازى فاضلاب هاى خود در چاه هاى جذبى و كانال ها موجب نارضايتى شهروندان و بروز بيمارى و آثار سوء زيست محيطى مى شوند. درحالى كه براساس قانون مديريت پسماند ها، مخلوط كردن پسماند هاى پزشكى با ساير پسماندها و تخليه و پخش آنها در محيط و يا فروش، استفاده و بازيافت اين نوع پسماندها ممنوع است و متخلفان در اين زمينه به پرداخت جزاى نقدى از ۲ ميليون ريال تا ۱۰۰ ميليون ريال و در صورت تكرار به دو برابر حداكثر مجازات و در صورت تكرار مجدد هر بار به دو برابر مجازات بار قبل محكوم مى شوند.»
اما بحران زباله هاى بيمارستانى آنقدر گسترده شده است كه چند روز پيش، شوراى شهر تهران نيز در اين باره هشدار مى دهد. رسول خادم رئيس كميسيون اجتماعى، فرهنگى و زيست شهرى، ضمن هشدار به اينكه شهروندان در معرض بيمارى هاى عفونى ناشى از آلودگى زباله هاى ويژه و خطرناك بيمارستانى قرار دارند، مى گويد: «براساس قانون مديريت پسماندها، توليدكننده اين قبيل زباله هاى ويژه و خطرناك مسؤول تبديل آنها به پسماندهاى عادى هستند. شهردارى هم براى جمع آورى زباله هاى عادى و خانگى با مشكل مواجه است بنابراين نمى تواند نسبت به جمع آورى اصولى و صحيح زباله هاى ويژه بيمارستانى اقدام كند.» وى همچنين با اشاره به توليد ۲۸ هزار و ۷۷۸ تن زباله بيمارستانى در روز، مى گويد: «بحث زباله هاى بيمارستانى و پسماندهاى پزشكى ويژه از دغدغه هاى اصلى مسؤولين شهرى و دستگاه هاى اجرايى است.»
با تمام اين تفاسير، در كنار بحث انهدام زباله هاى بيمارستانى، عده اى از خريد و فروش پلاستيك هاى اين نوع زباله ها مثل سرنگ و ... خبر مى دهند! چيزى كه مى شنويم، اما دوست نداريم باور كنيم!
آلودگى آبهاى زيرزمينى، پراكندگى زباله در سطح محيط زيست و آلودگى خاك، از اثرات دفع نامناسب زباله هاى پزشكى ويژه است. مشكلى كه در درازمدت شامل حال ما نيز مى شود. كافى است منتظر بمانيم...