فاطمه اميرى
براى رسيدن به بورس آجيل فروشان در بازار بزرگ تهران دوراه وجود دارد. يكى از طريق مسجد جامع و ديگرى از راسته كاغذفروشها وبازار آهنگرها. تعدادى حجره قديمى با گونى هاى پر از انواع پسته و تخمه و آجيل. اين حجره ها هيچ سنخيتى با مغازه هاى لوكس و شيك آجيل فروشى شمال شهر تهران ندارند. در حالى كه مغازه هاى شمال تهران اغلب مشتريان خاص خود را دارند؛ آجيل فروشى هاى انتهاى بازار آهنگران از هر گروه و طبقه اجتماعى و با هر سطح درآمدى مشترى دارند. اما امسال هردو گروه مشتريها به محض پاگذاشتن به داخل حجره هاى بازار يا مغازه هاى شمال تهران با يك واقعيت تلخ روبرو مى شوند؛ گرانى عجيب و باورنكردنى انواع و اقسام آجيل آن هم درست در شب عيد!
در بسيارى از كشورها، شب كريسمس و سال نو فروشگاهها و سوپرماركتها اجناس و كالاهاى خود را ارزان مى كنند و جاهايى هم هست كه مى توان در آنها هرچيزى را فقط به بهاى يك دلار خريد؛ فروشگاههايى كه به محض بازكردن درها، مشتريان به داخل آنها هجوم مى برند.
اينجا در كشور ما درست عكس اين قضيه اتفاق مى افتد. همه چيز شب عيد و سال نو به قدرى گران تر مى شود كه مشتريان بانگرانى قدم به فروشگاهها مى گذارند و با احتياط به اجناس مختلف نزديك مى شوند.
مشكلات مربوط به خريد شب عيد در كشور ما اختصاص به يك يا دو كالا و يا خدمات خاص ندارد. افزايش قيمت تقريباً شامل هرمحصول يا خدمتى كه در آستانه تعطيلات متقاضى بيشترى دارد، مى شود.
يك بازنشسته ارتش در فروشگاهى نزديك ميدان تجريش كه از بررسى قيمت انواع آجيل فارغ شده به اين نتيجه رسيده كه براى خريد آجيل و تنقلات مخصوص عيد بايد تقريباً نيمى از ۱۵۰هزارتومان حقوق دريافتى اسفندماهش را پرداخت كند. او مى گويد: «من به اصطلاح بزرگ فاميلم. نوه، عروس و داماد دارم. با اين قيمتها چطور خريد كنم كه شرمنده آنهانشوم . تازه به اينها خريدن ميوه و شيرينى را هم اضافه كنيد.»
قيمت ها را كه نگاه مى كنم به او حق مى دهم: «پسته حاج اكبرى كيلويى ۹۰۰۰تومان، مغز فندق ۱۲‎/۵۰۰ تومان، مغزبادام ۱۲۰۰۰تومان، آجيل مخلوط ۱۰‎/۰۰۰ تومان، تخمه كدوى مشهدى ۸۵۰۰تومان، تخمه ژاپنى ۶۵۰۰ تومان ».
رئيس اتحاديه خشكبار و آجيل فروش تهران بارش برف سنگين در روزهاى گذشته و بسته شدن برخى راههاى كشور بويژه مسير رودبار - قزوين و الموت - قزوين را عامل افزايش قيمت آجيل و افزايش ۴۰ درصدى قيمت فندق و بادام مى داند و مى گويد: «قيمت خشكبار و آجيل درسال جارى نسبت به سال گذشته ، افزايش ۲۰ تا ۳۰ درصدى داشته است.» به عقيده او « وضعيت اقتصاد و بازار به قدرى آشفته است كه با يك بارندگى و بسته شدن راههاى كشور، قيمت فندق از كيلويى ۲۵۰۰ تومان به بيش از ۳۵۰۰ تومان مى رسد و باجلوگيرى از واردات قاچاق ، مغزبادام و افزايش تقاضا، احتمال افزايش قيمت آن از كيلويى هشت هزار تومان به بيش از ۱۰ هزار تومان زياد است.»
در حالى كه سيد مصطفى حسينى رئيس اتحاديه خشكبار و آجيل فروش تهران دولت را به پيداكردن راهكار مناسب براى كنترل اقتصاد كشور توصيه مى كند و مى گويد: «وقتى بيش از ۸۰ درصد محصول كشاورز براثر سرمازدگى از بين مى رود و كشاورز نيز محصول باقى مانده را با احتساب جبران ضرر و زيان ، به قيمت بالا به حق العمل كار مى فروشد، چگونه مى توان حق العمل كار را مجبور به فروش محصول به قيمت مناسب كرد؟!» يك آجيل فروش تهرانى كه نزديك به ۳۰سال است در اين بازار فعاليت دارد معتقد است: «تنقلاتى مثل تخمه، پسته، بادام و فندق چون در مقاطع خاصى از سال مصرف فراوانى دارد برخى از فروشندگان و توزيع كنندگان از چندماه قبل از تعطيلات با كنترل عرضه و در دست گرفتن نبض بازار دنبال اين هستند كه حداكثر سود را در اين مقطع زمانى از آن خود كنند. در نتيجه علاوه بر كاهش عرضه و افزايش تقاضا، سودجويى عده اى را هم بايد عامل گرانى دانست.»
همه اينها در حالى است كه دولت از سه سال قبل روز نهم اسفندماه را به عنوان روز ملى مصرف كننده، نامگذارى كرده است تا به مصرف كنندگان در اين روز نسبت به حقوقى كه دارند آگاهى داده شود و اين كه بدانند «مصرف كننده نبايد يك جنس خاص را در محل هاى گوناگون با كيفيت و قيمت هاى مختلف تهيه كند، بلكه بايد مراكزى براى كنترل كيفيت و قيمت كالا و خدمات وجود داشته باشد تا مصرف  كننده مجبور نباشد براى تهيه جنس موردنظر به مراكز گوناگون مراجعه كرده و اجناس و قيمت ها را مقايسه كند. به همين دليل بايد دست واسطه هاى سودجو قطع شود.»
اما به فاصله گذشت چندروز از روز ملى حمايت از حقوق مصرف كننده، مصرف كنندگان چندكالاى خاص موردنياز در تعطيلات سال نو، در مقابل افزايش چندبرابرى قيمت ها غافلگير مى شوند. آن هم مصرف كننده هايى كه برمبناى آمار گروهى از آنها دروضعيت بغرنجى به سر مى برند: «درآمد هر ايرانى در سال ۸۱ ، با قيمت هاى ثابت يعنى با حذف تورم ، پايين تر از سال ۵۸ است كه اين نشاندهنده وضعيت رفاه اقتصادى در ايران است. به عبارت ديگر درآمد ثابت سرانه هر ايرانى در سال ۸۱ ، نسبت به سال ،۷۵ منهاى ۲‎/۱دهم درصد كاهش پيدا كرده و اين به معناى روند روبه افزايش فقر در ايران است.»
همچنين مركز آمار ايران طى مطالعه اى كه براساس هزينه درآمد خانوار انجام داده، اعلام كرده است ۱۲ درصد خانوارهاى شهرى و ۱۰درصد خانوارهاى روستايى زيرخط فقر مطلق به سر مى برند. اين آمار به اين معنا است كه حدود ۱۰ميليون نفر از جمعيت ايران زير خط فقر مطلق به سر مى برند.
مهرانگيز اسماعيلى كارگر ۴۳ ساله يك كارخانه نساجى از قول مادرش مى گويد: «درگذشته خانواده اى كه بودجه خريدن آجيل و پسته شب عيد را نداشت با نخودچى، كشمش و مغز گردو از مهمانانش پذيرايى مى كرد، اما حالا مغز گردو هم قيمتى كمتر از ساير تنقلات شب عيد ندارد.»
سيد مصطفى حسينى رئيس اتحاديه خشكبار و آجيل فروش تهران، قيمت مغزگردوى ممتاز داخلى را بيش از ۹ هزار تومان اعلام كرده و مى گويد: « با اين كه مغز گردو در قرقيزستان كيلويى ۱۱۰۰ تومان است ،ولى هرچه سعى كرديم مجوز واردات جهت اشباع بازار را بگيريم، موفق نشديم...»
مهرانگيز اسماعيلى با يادآورى خاطره مادرش لبخندى مى زند و به اين فكر مى كند كه : «همه چيز بسيار گران است و كسى به فكر خانواده هاى كم درآمدى، مثل خانواده او نيست. » آيا خانواده هايى نظير خانواده او بالاخره راهى براى از سرگذراندن اين تعطيلات و جشن نوروز مى يابند؟!
اتحاديه خشكبار و آجيل فروش تهران براساس دستورالعمل سازمان بازرسى و نظارت ، نرخ هاى خود را تعيين و اعلام كرده به غير از هزينه هاى جانبى، عمده فروش و خرده فروش به ترتيب بايد سه و ۱۰ درصد بر قيمت محصولات خود اضافه كنند. حتى اين دستورالعمل نيز چندان اثرى بر كاهش و يا كنترل قيمتها نخواهد گذاشت تا آن حد كه مشتريان از ديدن قيمتها شگفت زده نشوند.
اما صاحب يك مغازه آجيل فروشى در منطقه اى از شمال شهر تهران سعى دارد اقلام مغازه اش را با قيمت منصفانه ترى به فروش برساند. او مى گويد به سود كم راضى است و روى تابلوى مقوايى نسبتاً بزرگى نوشته: «ناخنك بزنيد، چانه نزنيد.» و با اين كار به مشتريان اجازه داده قبل از خريد از كيفيت اقلام موردنظرشان مطمئن شوند. اين ايده مورد استقبال مشتريان واقع شده ، آنها اينجا راضى تر به نظر مى رسند و با لبخند از مغازه بيرون مى روند.
سريال تكرارى گرانى شب عيد ديگر بخش جدايى ناپذير زندگى هر ايرانى شده است. با نزديك شدن به عيد، هرسال اين سريال در زندگى ايرانيها به نمايش درمى آيد. ماهى گران و كمياب مى شود. قيمت ميوه رشدى مثل قيمت سكه و طلا مى يابد و قيمت آجيل و تنقلات مخصوص عيد چندبرابر مى شود. اما امسال بيشتر از هرسال بخت با فروشندگان آجيل و پسته و تخمه يار بود! هرچه باشد موضوع افزايش قيمت آجيل به سوژه اى براى مطبوعات تبديل شده و شايد هم بحران آجيل و بويژه بادام و فندق سراز بحثهاى صحن علنى مجلس هم درآورد.