هرسال، همزمان با ۷ آوريل، «روزجهانى بهداشت»، «هفته سلامت»با شعار «انسان سالم، محور توسعه پايدار» جشن گرفته مى شود. موضوع «روزجهانى بهداشت» سال ۲۰۰۵ مادران و كودكان سالم است و دراين سال، موضوع گزارش جهانى بهداشت در سال ۲۰۰۵ در روزجهانى بهداشت با همين عنوان ارائه مى شود.
بى ترديد، سلامتى جوامع ارتباط مستقيم با سلامتى و بقاى مادران و كودكان دارد. وقتى مادران زنده بمانند و رشد كنند، كودكانشان نيز زنده مانده و رشد خواهندكرد و درپى آن جوامعى كه كودكان آنها در آن زندگى مى كنند نيز پيشرفت خواهندكرد.
مادران و كودكان بى شمارى درجهان بخاطر وضعيت بد بهداشتى، فقر غذايى و مراقبت هاى بهداشتى نامناسب، مى ميرند و يا از عوارض آن رنج مى برند. سالانه بيش ازنيم ميليون مادر در اثر باردارى و زايمان مى ميرند. درهمين زمان ۱۰‎/۶ ميليون كودك زير ۵ سال بر اثر معدودى بيمارى قابل پيشگيرى و درمان پذير جان خود را ازدست مى دهند. تقريباً تمامى اين مرگها در كشورهاى كم درآمد يا متوسط و در بين فقيرترين افراد اين كشورها روى مى دهد. بسيارى از اين مرگ ها را مى توان با استفاده از دانش موجود و ابزارهاى در دسترس پيشگيرى كرد.
«هفته سلامت»، يك فرصت طلايى براى ارتقاى آگاهى هاى عمومى درمورد اين تراژدى غيرضرورى و تلاش براى تضمين زندگى و سلامت آنان است.
همچنين موقعيت خاصى براى فعاليت هاى حساس سازى است تا دولت، اهداكنندگان بين المللى، سازمان هاى غيردولتى، بخش خصوصى، رسانه ها، گروههاى جامعه نگر و افراد مشابه را مجبوركنيم با هدف ارتقاى وضعيت بقاى بهداشت و سلامت مادران و كودكان، درمورد فعاليت هاى پايدار يادبگيرند، برنامه ريزى كنند و آنها را به اجرا درآورند.
هدف كلى روزجهانى بهداشت ۲۰۰۵ ايجاد جنبش و حركتى اساسى براى واداركردن دولت، جامعه مدنى و افراد براى فعاليت درزمينه ارتقاى بهداشت وسلامت مادران و كودكان بويژه حفظ جان ميليونها مادر و كودكى است كه همه ساله در حين باردارى، زايمان و سال هاى اوليه كودكى مى ميرند.
هدف اختصاصى روزجهانى بهداشت ۲۰۰۵ عبارتند از:
۱- افزايش آگاهى: درمورد گستره بيمارى، عوارض و مرگ و مير در بين مادران و كودكان و تأثير آن برروى توسعه سلامت علاوه بر توسعه اجتماعى و اقتصادى.
۲- افزايش درك اين نكته كه راه حل ها موجودند: ابزار مؤثر و قابل دستيابى براى پيشگيرى از مرگ و عوارض شناخته شده اند. چالش اصلى درترجمه دانش به عمل، اجراى يك سرى مداخلات اصلى پيشگيرى كننده و درمانى براى مادران و كودكان است.
۳- ايجاد تحرك: طورى كه مسؤوليت و فعاليت تجمعى را تحريك كند. لازم است خانواده ها، گروههاى جامعه نگر، جوامع حرفه اى، دولت هاى ملى و جامعه بين المللى علاوه بر مبارزه براى دستيابى به خدمات اساسى بهداشتى، از اجراى برنامه ها و خدمات براى مادران و كودكان حمايت كنند.
در اين راه هريك از آحاد جامعه نقشى براى ايفا دارد.
انتظارمى رود روزجهانى بهداشت ۲۰۰۵ و روزها، ماهها و سال هايى كه پس از آن مى آيند، باعث انگيزش احساسات، ايجاد حس تشريك مساعى، حمايت و بالاتر از همه اجراى فعاليت هايى شود كه هدف آن بهبود وضعيت بقاى بهداشت وسلامت مادران و كودكان باشد.
فعاليت ها و پيام هاى «هفته سلامت» روزجهانى بهداشت ۲۰۰۵
پيام كلى روزجهانى بهداشت ،۲۰۰۵ اميددهى به مادران و كودكان است. آينده، سالمتر و مولدتر براى همه جوامع خواهدبود، اگر از امروز براى سلامت هر مادر و كودك اقدام كنيم.
پيام هاى متحدجهانى بيشترين تأثير را دارند. بنابراين پيام هاى كليدى دراين رساله مطرح خواهدشد:
۱- مادران و كودكان بى شمارى هرساله از بيمارى رنج مى برند و يا مى ميرند.
۲- مادران و كودكان سالم، ثروت هاى واقعى جوامع هستند.
۳- با استفاده از دانش كنونى مى توان جان ميليونها انسان را نجات داد. چالش اصلى، تبديل اين دانش به اقدام است.
۴- براى ايجاد تغيير، همه ما بايد نيروهايمان را با يكديگر متحد و اقدام كنيم. با كمك همه، قادر به انجام آن خواهيم بود. هريك از ما نقشى براى اجرا دارد.
بيمارى و درد
هرسال ميليونها مادر به علت حاملگى و زايمان و ميليون ها كودك در ابتداى راه زندگى جان خود را ازدست مى دهند.
بسيارى ديگر از وضعيت بد بهداشتى و سوءتغذيه رنج مى برند.
نوزادان (زير ۲۸روزه) درمعرض بيشترين خطر براى مرگ هستند. تقريباً تمامى اين مرگ ها و عوارض دركشورهاى كم درآمد يا متوسط اتفاق مى افتد. طبقه محروم و فقير اين كشورها بيش از بقيه درگير هستند (WHO، ۲۰۰۴) تنها تعدادكمى از موقعيت هاى قابل پيشگيرى و درمان مسؤول اين مرگها يا عوارض هستند.
هر دقيقه يك مادر بر اثر عوارض باردارى و زايمان جان خود را از دست مى دهد. به عبارت ديگر هر روز ۱۴۰۰ مادر جان مى بازند و سالانه بيش از نيم ميليون مرگ مادر اتفاق مى افتد و ميليونهامادر ديگر از ناتوانى هاى مختلف رنج مى برند.
در هردقيقه ۲۰ كودك زير ۵سال مى ميرد. اين يعنى ۳۰ هزار مرگ كودك در هر روز و ۱۰ ميليون مرگ در هر سال (WHO، ۲۰۰۵) نوزادان كمتر از يك ماه در معرض بيشترين خطر هستند سالانه حدود ۴ ميليون مرگ از بين تمامى مرگهاى زير ۵ سال ، در نوزادان اتفاق مى افتد. (لاون و همكاران ، ۲۰۰۴).
به طور كلى به ازاى هر ۲ نفرى كه به علت حوادث ترافيكى جان مى بازند، يك مادر و ۲۰ كودك به علل بيماريهاى قابل پيشگيرى و درمان مى ميرند. (WHO ، ۲۰۰۴)
نزديك به ۹۹ درصد مرگ مادران و كودكان زير ۵ سال در كشورهاى كم درآمد يا متوسط روى مى دهد، بويژه در ساب صحراى آفريقا و آسياى جنوبى. در هر كشور مادران و كودكان متعلق به خانواده هاى بسيار فقير، احتمال بيشترى براى مرگ دارند. (ويكتورا و همكاران، ۲۰۰۳؛ گراهام و همكاران ، ۲۰۰۴)
كودكان متعلق به خانواده هاى بسيار فقير، احتمال بيشترى براى مرگ دارند. (ويكتورا و همكاران ، ۲۰۰۳؛ گراهام و همكاران ، ۲۰۰۴)
۷۰ درصد كل مرگ هاى مادران تحت ۵ عامل اتفاق مى افتد: خونريزى (۲۴ درصد)، عفونت (۱۵ درصد) ، سقط غيرايمن (۱۳ درصد)، بالابودن فشارخون (۱۲ درصد) و زايمان سخت (۸ درصد). با وجود اين ؛ فقر ، تبعيض اجتماعى ، پايين بودن سطح تحصيلات و خشونت عليه زنان مهمترين علل زمينه اى مرگ ومير و ناتوانى هاى مادران را تشكيل مى دهند. زنانى كه در سنين پايين باردار مى شوند، آنان كه تعداد بارداريشان زياد است ، آنان كه از بيماريهاى عفونى مثل مالاريا، سل و بيماريهاى روزافزونى مثل HIV/AIDS رنج مى برند و آنان كه دچار سوءتغذيه يا كم خونى هستند، بيشتر در معرض خطر مرگ و مير قرار دارند.
HIV/AIDS تهديد روزافزونى براى مادران و كودكان است . آخرين آمار نشان مى دهد نيمى از موارد بالغين مبتلا به HIV/AIDS را زنان تشكيل مى دهند (UNAIDS، ۲۰۰۴). اين موضوع نه تنها سلامت زنان را به مخاطره مى اندازد بلكه باعث افزايش خطر انتقال عفونت HIV از مادر به نوزاد نيز مى شود.
تعداد انگشت شمارى از موقعيتهاى قابل پيشگيرى و درمان مسؤول مرگ بيش از ۷۰ درصد كل مرگهاى كودكان هستند. آنها عبارتند از پنومونى ، اسهال ، مالاريا، سرخك، HIV/AIDS و عوارض مربوط به زمان تولد (ERINATAL PERIOD) . سوءتغذيه ، در بيش از ۵۰ درصد موارد مرگ و مير كودكان، يكى از عوامل همراه بوده و باعث افزايش خطر مرگ كودك شده است هرچند اين عامل بندرت به عنوان عامل مستقيم مرگ مطرح مى شود. فقدان دسترسى به غذا نه تنها موجب سوءتغذيه مى شود بلكه تغذيه نامناسب و عفونت به تنهايى يا به صورت مركب از علل اصلى به شمار مى آيند.
بيشترين عواملى كه جان نوزادان (زير ۲۸ روز) را تهديد مى كنند، تركيبى از شرايط دوره پرى ناتال (مثل وزن كم زمان تولد ، صدمات زايمانى و آسفيكسى زمان تولد ) و عفونت شديد (مثل سپسيس نوزادى، پنومونى مننژيت و كزاز) هستند.
ثروتهاى واقعى جامعه
بقا و سلامت مادران و كودكان علاوه براهميت آن به عنوان حقوق فردى ، محور حل بسيارى از چالشهاى اقتصادى، اجتماعى و توسعه است. وقتى مادران و كودكان بيمار شده و يا مى ميرند، خانواده ها، جوامع و كشور آنها نيز متأثر شده و صدمه مى بينند. بهبود وضعيت بقا و سلامت مادران و كودكان نه تنها باعث ارتقاى سطح سلامت جوامع مى شود بلكه كاهش فقر و نابرابرى را نيز در پى خواهد داشت.
«بهداشت ضعيف »، يكى از دلايل اصلى فقيرشدن و فقيرماندن خانواده است (-نارايان و همكاران، ۲۰۰۰). مادران و كودكان بيمار باعث افزايش هزينه هاى خانواده مى شوند. قيمت ها و كسرى مخارج، مهمترين عوامل بازدارنده براى دريافت خدمات بهداشتى هستند كه منجر به تأخيرهاى خطرناك براى جست وجوى كمك در خارج از خانه به ويژه براى زنان حامله و كودكان مى شوند. (OECD و WHO، ۲۰۰۳)
وقتى يك مادر بيمار مى شود و يا مى ميرد، سهم مولد او در خانه ، نيروى كار ، اقتصاد و جامعه از بين مى رود و بقا و تحصيل كودكان وى به مخاطره مى افتد. هرسال ، حدود يك ميليون نفر از كودكان خردسال به دليل مرگ مادرانشان مى ميرند (WHO۲۰۰۳،). كودكانى كه در ۱۲ ماه گذشته مادر خود را از دست داده اند، در مقايسه با كودكانى كه داراى مادر هستند، مدت زمان كمترى را در مدرسه گذرانده اند.
«بهداشت خوب كودكان » امرى الزامى براى توسعه اقتصادى - اجتماعى (بانك جهانى ، ۱۹۹۳ ) تخمين زده شده به ازاى هر يك دلار سرمايه گذارى براى سلامت كودك ، ۷ دلار از طريق كاهش هزينه هاى رفاه اجتماعى و افزايش قدرت توليد جمعيت جوان يا بالغين ذخيره مى شود . (بانك جهانى ، ۱۹۹۶ ) با بيمارى و يا مرگ هر كودكى هم خانواده و هم جامعه صدمه مى بينند. بيماريهاى پى در پى ، سوءتغذيه ، روى تكامل و نموشناختى (ذهنى )، اندازه جسمانى و توانايى كودكان خردسال تأثير مى گذارد.
اين امر باعث كاهش موفقيت در تحصيل، قدرت توليد و ظرفيت كار در سالهاى آينده عمر مى شود . (كميسيون اقتصاد ماكرو و بهداشت، ۲۰۰۱ )
نجات ميليونها مادر
ابزار و دانش مؤثر براى كاهش صدمات و مرگ در حال حاضر وجود دارد. هرچند براى ايجاد يك تغيير اساسى ، بايد اين ابزار و دانش را در اختيار مادران و كودكانى كه نيازمند آن هستند، قرار داد. تجربه نشان داده مداخلات شناخته شده در حد استطاعت مردم است و مى تواند حتى در فقيرترين كشورها به اجرا درآيد. امروزه موافقت نامه هاى بين المللى مثل قطعنامه هزاره ملل متحد و كنوانسيون حقوق كودك ، راه را براى رفع موانع اجرايى در استفاده وسيع از اين ابزار و دانش حيات بخش هموار كرده است.
مادران و كودكان به قدر كافى اين مداخلات حيات بخش را با وجود در دسترس و عملى بودن دريافت نمى كنند. به طور مثال در سراسر دنيا تنها ۶۱ درصد زايمان ها به وسيله يك فرد ماهر انجام مى شود، در حالى كه در برخى كشورهاى كم درآمد اين ميزان تا ۳۴ درصد كاهش مى يابد (WHO، c2004)به علاوه در كل جهان از هر ۱۰ كودك مبتلا به پنومونى تنها ۴ نفر با آنتى بيوتيك درمان شده اند . (گرت و همكاران ، ۲۰۰۳)
براى كاهش چشمگير مرگ و مير مادران ، همه زنان نيازمند دسترسى خدمات درمانى با كيفيت عالى با حداقل سه جزء اصلى هستند كه عبارتند از : مراقبت حرفه اى در هنگام زايمان ، مراقبتهاى اورژانس مامايى در هنگام مراجعه با عوارض و يك سيستم ارجاع فعال كه اطمينان از دسترسى به مراقبتهاى اورژانس در صورت نياز را فراهم آورد. راه حل اصلى ديگر كمك به زنان براى پيشگيرى از باردارى و زايمان هاى ناخواسته است.
اهداف توسعه هزاره
اهداف توسعه هزاره ، تعيين كننده فعاليتهاى مورد نياز در زمينه هاى مختلف (مثل آموزش بهداشت، حمل و نقل، كشاورزى، مسكن، انرژى، آب و فاضلاب، قوانين و رفاه اجتماعى) براى توسعه اجتماعى و اقتصادى هستند:
۱- از بين بردن فقر و گرسنگى شديد
۲- دسترسى همگانى به تحصيلات ابتدايى
۳- برابرى جنسيتى و توانمندسازى زنان؛
۴- كاهش مرگ و مير كودكان؛
(هدف : كاهش مرگ و مير كودكان زير ۵ سال تا سال ۲۰۱۵ به ميزان دو سوم ميزان سال ۱۹۹۰)
۵- بهبود سلامت مادران ؛
(هدف: كاهش مرگ و مير مادران تا سال ۲۰۱۵ به ميزان سه چهارم ميزان مرگ مادران در سال ۱۹۹۰)
۶- مبارزه با HIV/AIDS ، مالاريا و ساير بيماريها ؛
۷- محيط زيست سالم
۸- رشد همكارى جهانى براى توسعه .
كنوانسيون حقوق كودك كه تقريباً به تصويب جهانى رسيده است ، از طريق اصول بنيادى عدم تبعيض مشاركت ، توجه به علايق كودكان، بقا ، حفاظت و تكامل كودك رويكردهاى واقع گرايانه اى براى بهداشت كودك ترغيب مى كند.
نگاهى به وضعيت كشور
سالانه بيش از يك ميليون و ۱۷۰ هزار تولد در كشور اتفاق مى افتد . بيش از ۵۰ درصد زايمان ها را متخصصين زنان و زايمان انجام مى دهند كه از اين تعداد در سال ۱۳۸۲ تنها ۳۳۲ مورد مرگ مادر ناشى از عوارض باردارى و زايمان اتفاق افتاده كه اين تعداد در نيمه اول سال جارى به ۱۳۹ مورد كاهش يافته است . مقايسه اين آمارها نشان مى دهد نسبت مرگ مادران كشور به ميزان قابل ملاحظه اى كاهش يافته كه اين مسأله ناشى از بهبود وضعيت ارائه خدمات ، بهبود فراهمى و دسترسى به خدمات ضرورى تخصصى و افزايش سطح سلامت مادران كشور بوده است .
ميانگين مرگ مادران در كشورهاى توسعه يافته ۲۰ درصد از هزار مواليد زنده و در كشورهاى در حال توسعه ۲۰۰ درصد از هزار مواليد زنده است . بر اساس مطالعه RAMOS كه در سال ۱۳۷۶ انجام گرفت اين نسبت در كشور ما ۳۷‎/۴ درصد هزار مواليد زنده بوده است . بر اساس برآوردهاى انجام شده در كشور در حال حاضر اين نسبت كمتر از ۳۰ درصد هزار مواليد زنده بوده و با توجه به تعهد كشور در راستاى اهداف توسعه هزاره ، بايد تا سال ۱۳۴۹ (۲۰۱۵ ميلادى ) اين ميزان به حدود ۱۸ تا ۲۲ درصد هزار مواليد زنده كاهش يابد .
بررسى آمارهاى فوق نشان مى دهد الگوى مرگ مادران در ايران از كشورهاى در حال توسعه بسيار فاصله گرفته و به الگوى كشورهاى توسعه يافته نزديك شده است ، در عين حال كه هم اكنون حدود ۹۰ درصد زايمان ها در بيمارستان ها و مراكز زايمانى اتفاق مى افتد كه اين وضعيت با كشورهاى توسعه يافته قابل مقايسه است . كليه سازمان هاى بين المللى و به خصوص سازمان جهانى بهداشت نيز بر كفايت نظام ارائه خدمات كشور ، در كاهش مرگ گروه هاى هدف در جامعه مهر تأييد زده اند .