فاطمه اميرى
به گفته رئيس اداره سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت هردانش آموز ۱۲ ساله ايرانى ۵ دندان پوسيده دارد.
اين خبر البته يك افشاگرى سياسى نيست كه طرفداران زيادى داشته باشد و هياهوى فراوانى درمحافل رسمى و ميان مردم بيافريند. اما خبرى است كه مى تواند چندحوزه فرهنگ، اجتماع و بهداشت وسلامت مردم را همزمان به زيرسؤال ببرد و به اندازه يك خبرسياسى داغ موردتوجه قرارگيرد.
با اين حال شايد طبق عادت مرسوم ايرانى كسى از بابت شنيدن اين خبر تعجبى نكند. در جامعه اى كه مردم آن به طور متوسط هر سه سال يكبار به دندانپزشكى مراجعه مى كنند. ۹۰درصد طرزصحيح مسواك زدن را بلدنيستند و كمتر از پنج درصد آنها به طور مرتب دندانهايشان را مسواك مى زنند و الگوى تغذيه نيز به گونه اى است كه بيشترين آسيب را به بهداشت دهان و دندان واردمى كند. بديهى است كه ديگر كسى در اين فكر نباشد كه پوسيدگى دندان دانش آموزان دراين سطح گسترده به معنى جامعه اى با اعضاى بيماردر آينده اى نه چندان دور است.
چرا كه به گفته دكتر اميرعباس امينى، دندانپزشك، بيماريها و عفونت دهان و دندان ازجمله عوامل مهم در ايجاد بيماريهاى دريچه اى قلب، ناراحتى هاى گوارشى و روماتيسم قلبى به شمار مى روند.
ازطرفى پوسيدگى دندان اگر به موقع تشخيص داده نشده و درمان نشود، مشكلات روحى و روانى متعددى نيز براى كودكان و نوجوانان مبتلا ايجادمى كند. به عنوان مثال دانش آموزى كه بخاطر پوسيدگى دندان و عفونت شديد آن مبتلا به بوى بد دهان مى شود، چگونه مى تواند در ارتباط با دوستان و همكلاسى هايش دچار مشكل نشود؟!
بيشتر مردم به دليل بالابودن هزينه دندانپزشكى فقط براى كارهايى نظير كشيدن دندان و پركردن ساده به دندانپزشكى مراجعه مى كنند و همين مسأله موجب تشديد بيماريهاى دهان و دندان آنها مى شود، اين موضوع مهم و قابل تأملى است كه حركتهاى مسؤولانه ترى را ازطرف مديران بهداشت جامعه مى طلبد، اما واقعيت ديگرى هم هست كه به ما مى گويد مردم نيز به حفظ بهداشت دهان و دندان خود و پيشگيرى از بيمارى هاى مربوط به آن بى اعتنا هستند و مهمترين عامل كه از سوى كارشناسان دراين باره مطرح مى شود، چگونگى تغذيه و مصرف موادغذايى توسط خانواده هاى ايرانى است.
مريم نوروزى يك بهداشت كار دهان و دندان مى گويد: درواقع بايد ديد چه نوع موادغذايى بيشترين ميزان مصرف را در الگوى تغذيه اى خانواده ها و بويژه كودكان دارند و اين مواد، صرفنظر از ارزش غذايى در سلامتى يا ايجاد بيماريهاى دهان و دندان چه سهمى را به عهده مى گيرند؟
به عنوان مثال نوع موادقندى مصرف شده و ميزان مصرف آن بيشترين ارتباط را با پوسيدگى دارد و مصرف زياد قند چسبنده پوسيدگى دندان را افزايش مى دهد و ما به جاى آن كه سبدغذايى فرزندانمان را پر از انواع ميوه و سبزيجات و موادغذايى مفيد كنيم، به آنها براى خريدن تنقلاتى مثل چيپس و پفك پول توجيبى مى دهيم يا خريدن نوشابه هاى مختلف، انواع آب نباتها، آدامس و شكلات و به طوركلى موادقندى چسبنده در فهرست خريد اغلب خانواده هاى ايرانى است.
اين شيوه مصرف موادغذايى نه فقط آمار پوسيدگى دندان بويژه دركودكان را بالا مى برد بلكه درمورد افراد بزرگسال نيز مصرف كم ميوه و سبزى عامل ۳۱ درصد بيماريهاى قلبى، ۱۱ درصد سكته ها و بطوركلى مرگ ۲‎/۷ ميليون نفر در سال است.
عادت هاى غذايى تعيين كننده چگونگى انتخاب و مصرف موادغذايى هستند و اگر به عنوان مثال سرانه مصرف شير در ايران نصف ميانگين جهانى است، دقيقاً به دليل عادات غذايى مردم است و ميانگين مصرف شير در دنيا براى هر نفر سالانه ۱۵۰ ليتر است.
در حالى كه اين ميزان در كشور ما بين ۷۵ تا ۸۰ليتر است.
افزايش بهره هوشى، رشد جسمى، جلوگيرى از بيماريهاى عفونى و پوسيدگى دندان.
به گفته يك متخصص تغذيه از تأثيرات مثبت استفاده از شير است: اما در مقابل گفته مى شود كه ايران چهارمين كشور مصرف كننده نوشابه هاى گازدار در جهان است.

در پايان ۱۴سالگى تقريباً در اكثر افراد هر ۲۸ دندان دائمى درمى آيد و چهاردندان ديگر كه دندان عقل نام دارند در ۲۰ سالگى به جمع دندانها اضافه مى شوند.
اما بى توجهى به وضعيت بهداشت و سلامت دندانها سالها قبل از رشد دندانهاى دائمى شروع شده و تا سنين بزرگسالى ادامه پيدامى كند.
مريم نوروزى بهداشت كار دهان و دندان مى گويد: همين بى توجهى به حفظ بهداشت و سلامت دهان و دندان سبب مى شود تقريباً بيشتر مردم از سن ۳۰سالگى به بعد با مشكل پوسيدگى دندان خود كنار مى آيند و به جاى برطرف كردن ريشه اى مشكل با خوردن قرص هاى مسكن سعى مى كنند به طور موقتى ازدردناشى از پوسيدگى رهايى پيداكنند.
يا اگر دهانشان بومى دهد به جاى درمان، دستشان را جلوى دهانشان مى گيرند تا بوى بد دهان ديگران را آزار ندهد و مواردى از اين قبيل. جدا از گرانى درمان و بالابودن هزينه هاى دندانپزشكى از نوعى بى تفاوتى هم نشأت مى گيرد.»
گفته مى شود بعد از رويش نخستين دندان كودك، وظيفه پدر و مادر در رابطه با حفظ سلامت دهان و دندان او شروع مى شود. به گونه اى كه والدين بايد بعداز هربار تغذيه كودك ، با استفاده از پنبه نم دار سطوح دندان را پاك كنند و در ماههاى بعد هم با مسواك هاى نرم و مخصوص كودك ، اقدام به تميزكردن تمام سطوح دندانها كرده و بعداز هربار شيرخوردن با دادن مقدارى آب به كودك از غلظت شيرباقى مانده در دهان كم كنند. به عقيده مريم نوروزى ، بهداشت كار دهان و دندان چه اشكالى دارد كه از سنين كودكى براى فرزندانمان مسواك تهيه كنيم و اجازه بدهيم كودك از همان سنين پايين بامسواك و كاربرد آن آشنا شده و به اهميت آن پى ببرد. حالا ممكن است در آغاز با مسواكش بازى كند يا خوب از عهده مسواك زدن برنيايد اما اين كار اگر با نظارت پدر و مادر و تشويق آنها همراه باشد، اثر خود را مى گذارد.»
بيماريهاى دهان و دندان در بين كودكان شايع تر از ديگر گروهها است. اما به عقيده دكتر اميرعباس امينى دندانپزشك والدين نبايد به جاى اقدام به درمان صحيح و اصولى اين گونه بيماريها وبه دليل بالابودن هزينه هاى درمان ، اقدام به كشيدن زودهنگام دندان فرزندشان كنند.
آموزش بهداشت دهان و دندان به دانش آموزان و كنترل وضعيت سلامتى دهان و دندان آنها درمدارس از جمله اقداماتى است كه مى تواند از افزايش درصدمبتلايان به بيماريهاى دهان و دندان درميان دانش آموزان جلوگيرى كند. اين آموزشها فراتر از كلاسهاى درس و توصيه هاى معلمان بايد توسط مربيان بهداشت در مدارس كه نيروهاى متخصص دراين زمينه هستند، انجام شود. به اعتقاد معاون پيشگيرى دفتر بهداشت و تغذيه وزارت آموزش و پرورش كودكان نياز دارند درباره مهارتهاى سالم زيستن، بهتر زيستن، مصون ماندن از بيماريها، پيشگيرى از رفتارهاى پرخطر، آسيب هاى اجتماعى ، سلامت بلوغ، محيط زيست، ايمنى سلامت تغذيه اى ، بهداشت مواد غذايى و ... آموزش ببينند. آموزشى كه نه فقط براى يادگرفتن بلكه براى عمل كردن باشد. محبوبه حيدرى در ادامه مى گويد: مربى بهداشت مى تواند امكان و فرصت آموزش هاى بهداشتى را براى كودكان فراهم سازد.
اما آيا وزارت آموزش و پرورش توان به كارگيرى مربيان بهداشت درمدارس را به نسبت تعداد دانش آموزان دارد؟! بتازگى مديركل بهداشت و تغذيه وزارت آموزش و پرورش اعلام كرده است كمبود مربى بهداشت درمدارس با بازنشسته شدن پنج هزار مربى طى سالهاى آينده، وضعيت بهداشتى مدارس را به مخاطره خواهد انداخت. در حالى كه در استان ايلام به ازاى هر ۲۰۰هزار دانش آموز و در كهگيلويه و بويراحمد به ازاى هر ۲۵۰هزار دانش آموز يك مربى بهداشت مدارس وجود دارد؛ شاخص مربى بهداشت مدارس دنيا يك كارشناس به ازاى ۷۵۰ دانش آموز است.
بنابراين هنوز تاوقتى كه بتوان با قطعيت در باره تأثير برنامه هاى آموزشى مدارس در آگاهى دادن به دانش آموزان در جهت پيشگيرى از بيماريهاى دهان و دندان و حفظ بهداشت و سلامتى آنها سخن گفت زمان زيادى مانده است. اما وزارت بهداشت نيز اعلام كرده دراين كار به يارى آموزش و پرورش خواهد آمد. به گونه اى كه دكتر حميد صمدزاده، رئيس اداره سلامت دهان و دندان اين وزارتخانه مى گويد: «حدود ۶ميليون دهان شويه در كل كشور بين دانش آموزان دوره ابتدايى توزيع خواهد شد و از اقلامى نظير پوستر و وسايل آموزشى براى آشناكردن دانش آموزان با بهداشت دهان ودندان استفاده خواهد شد.» براى جبران كمبود تعدادمربيان بهداشت، وزارت بهداشت پيشنهاد به كارگيرى بهداشتكاران دهان و دندان در مدارس براى آموزش نحوه صحيح مسواك زدن، استفاده درست از نخ دندان و دهان شويه را به آموزش و پرورش داده است تا از اين طريق آگاهى دانش آموزان در اين زمينه افزايش يابد. دكتر صمدزاده در باره به كارگيرى بهداشتكاران دهان و دندان در مدارس مى گويد: «هنوز طرح ارائه شده به آموزش و پرورش در اين زمينه تصويب نشده است. تصويب و اجراى اين طرح بايد توسط وزارت آموزش و پرورش صورت بگيرد.» اما آيا وزير آموزش و پرورش كه سال ۸۳ براى او سال نفس گيرى بود ، درميان دغدغه هاى ناشى از طرح مكرر موضوع استيضاح ، مرگ جعفر علاقه مندان ، آتش سوزى مدرسه سفيلان ، اعتراض هاى بى پايان معلمان ،مصوبه هاى مجلس در مورد استخدام حق التدريسى ها ، ممنوعيت اخذ وجه و ... فرصتى خواهد داشت تا از معاونان و كارگزاران دفترش در باره طرح استفاده از بهداشتكاران دهان و دندان و سرانجام آن سؤال كند؟!