درباره باقر ساروخانى متولد ۱۳۱۸ قزوين
- دانش آموخته رشته جامعه از دانشگاه سوربن فرانسه
- اخذ دكتراى دولتى با درجه دتا
- ارائه طرح و تأسيس كارشناسى ارشد پژوهش
- برنده جايزه بهترين پژوهش سال دانشگاه تهران در سال ۱۳۷۷
- برنده جايزه بهترين كتاب سال دانشگاه تهران در سال ۱۳۸۰ به خاطر تأليف
- دايره المعارف علوم اجتماعى
- تدريس جامعه شناسى و ارتباطات در دانشگاه تهران
- استاد نمونه دانشگاه تهران در سال ۱۳۸۰
- عضويت در كميته بين المللى جامعه شناسى خانواده از سال ۱۳۵۵ تاكنون
- بعضى از آثار او عبارتنداز: جامعه شناسى وسايل ارتباط جمعى، فرهنگ جامعه شناسى، جامعه شناسى خانواده، جامعه شناسى ارتباطات، روش هاى تحقيق در علوم اجتماعى، روان شناسى اجتماعى كار صنعتى، بنيادهاى انديشه در علوم ارتباط و...
چهره متبسم، بيان شيوا، عشق به تدريس و علاقه به آموزش علوم اجتماعى و ارتباطات از ويژگى هايى است كه بى تفحص و تحقيق در مشى و منش باقر ساروخانى نمايان است. اصالتش به قزوين بازمى گردد، سال ۱۳۱۸ در اين شهر و در خانواده اى متوسط به دنيا آمده است. پدر تاجر و مادر خانه دارش چندان در جريان تحصيل فرزند خويش نبودند. بنابراين او يكه و تنها راه پرپيچ و خم تحصيل آن زمان را آغاز كرد؛ هر چند خانواده هم علاقه مند بودند كه روزگارى فرزندشان در عالم علم سرى بلند كند. تمام دوران تحصيل در قزوين سپرى شد؛ ابتدايى را در مدرسه حمدالله مستوفى و متوسطه را در مدرسه محمد قزوينى تمام كرد و او هنوز معدل سال آخر دبيرستان را به خوبى به ياد دارد.
ساروخانى در سال ۱۳۳۷ با كسب معدل ۱۸/۷۳ به عنوان شاگرد اول شهرستان شناخته و فارغ التحصيل شد و در همان سال در كنكور حقوق دانشگاه تهران و زبان و ادبيات فرانسه شركت كرد كه همزمان در دو رشته پذيرفته شد. بالاخره ادامه تحصيل در دانشسراى عالى را برگزيد و در سراسر دوران تحصيل خود در آن دانشگاه شاگرد اول بود و سرانجام در بحبوحه طرح اصلاحات ارضى (۱۳۴۰) در رشته زبان و ادبيات فرانسه فارغ التحصيل شد. بعد از فارغ التحصيلى از يكسو شغل دبيرى را ادامه داد و همزمان با آن به تحصيل در دوره كارشناسى ارشد رشته علوم اجتماعى دانشگاه پرداخت و در سال ۱۳۴۲ از اين رشته نيز فارغ التحصيل شد.
تحصيل در مقام دانشجو و تدريس در كسوت معلم از ۲۲ سالگى او را آنچنان با تحصيل و تدريس و فضاى تعليم و تربيت محشور كرده كه هنوز هم مى گويد: «اگر زندگيم بار ديگر تكرار مى شد، به طور يقين از آغاز باز هم معلم مى شدم، معلم زندگى مى كردم و معلمى مى مردم.»
باقر ساروخانى سال ۱۳۴۲ با استفاده از سهميه شاگرد اولى، بورس تحصيلى گرفت و در همان سال عازم فرانسه شد. در آن جا به ثبت نام در دوره دكتراى دولتى جامعه شناسى دانشگاه پاريس نايل آمد و به منظور تعميق بيشتر، تحصيل را بار ديگر از ديپلم آغاز كرد و در سال ۱۳۴۵ ليسانس جامعه شناسى و سپس دكتراى دولتى خود را با درجه بسيار عالى (دتا) از دانشگاه سوربن پاريس اخذ كرد.
رساله اصلى او به وسيله مطالعات تطبيقى و با عنوان «گزينش همسر در ايران و كشورهاى صنعتى» توسط دولت فرانسه چاپ شد؛ استاد راهنماى او پروفسور «اتوكلاينبرگ» بود كه رساله دكتر غلام عباس توسلى را نيز راهنمايى كرده بود. سال هاى پايانى تحصيل ساروخانى، فرانسه دچار يك شبه انقلاب يا نيمه انقلاب شد. سوربن در آن زمان تعطيل شده بود و او كه منتظر دفاع از رساله خود بود از نزديك با اين حوادث روبرو شد و اين مقوله را به وضوح لمس كرد كه چگونه يك حادثه كوچك مى تواند به يك هرج و مرج اجتماعى و حتى انقلاب مبدل شود. او هر روز با اين حوادث زندگى مى كرد. اين تحولات از اختلاف دو جبهه راست وچپ دانشجويان سوربن آغاز شد. اختلافات روز به روز زيادتر مى شد و پليس براى آرام كردن جو وارد معركه شد و به دو طيف آسيب هاى جدى و شديد وارد كرد. اين آسيب ها منجر به اتحاد دو جناح و حمله به پليس شد. در پى اين اتفاق ابتدا اوضاع تمام سوربن و بعد تمام فرانسه از هم پاشيده شد؛ كارخانه ها تعطيل شدند، كارگران به خيابان ها رفتند و به تظاهرات پرداختند. در نتيجه نظم موجود و حيات سياسى ژنرال دوگل، قهرمان آزاد فرانسه و نخست وزيرى «ژرژ پمپيدو» به خطر افتاد.
او در اين موقعيت شاهد اوج گيرى و سقوط يك حركت اجتماعى قوى بود كه همين شرايط تحولى عظيم را در انديشه سياسى - اجتماعى ساروخانى به وجود آورد. بازگشت به ايران با تدريس او در دانشگاه تهران همراه شد.
باقر ساروخانى از اولين هايى بود كه به تدريس جامعه شناسى ارتباطات در دانشگاه تهران پرداخت.
او در سال ۱۳۵۲ با شش دانشجو تدريس جامعه شناسى ارتباطات را آغاز كرد، اما اكنون رشته ارتباطات خود چنان ساختار و سازمان وسيعى پيدا كرده است كه در تمام مقطع هاى كارشناسى، كارشناسى ارشد و دكترا گسترش يافته است.
علم ارتباط اجتماعى را مى توان فن انتقال اطلاعات، افكار و رفتارهاى انسانى از شخصى به شخصى ديگر دانست.
به گفته ساروخانى، انسانيت با ارتباطات معنا يافته است؛ چرا كه اين عنصر براى ارتقاى فرد، تكامل فرد و جامعه و تشكيل فرهنگ ضرورى و لازم الاجرا به شمار مى آيد.
او چنان به وجود علم ارتباطات معتقد است كه مى گويد: « انسان زمانى دچارمشكل مى شود كه ارتباطات انسانى دچار كاستى شود.» او براى تأييد صحبت هاى خود از نظريه دوركيم استفاده مى كند «آن زمان خودكشى اتفاق مى افتد كه بين انسان و جامعه خلأ افتد.» و مى گويد: دنياى ما دنيايى است كه خبر و اطلاع تعلق جهانى دارد. رسانه در ابتدا به امتداد صداى انسان پرداخته و اكنون به امتداد حواس انسان.
ساروخانى با اين كه از پيشرفت علم ارتباطات اظهار خرسندى مى كند، اما در عين حال نگران است «چرا كه ارتباط در كشورهاى پيشرفته دوسويه و در كشورهاى در حال توسعه يكسويه است. اين ارتباط يكسويه جهان سوم را در برابر بمباران ارزشى، سنتى و فرهنگى قرارمى دهد و در بيشتر مواقع آنها دچار «همانند گردى» و «فرهنگ كشى» مى شوند كه هسته اصلى استعمار فرهنگى است.» به اعتقاد او كشورهاى در حال توسعه با عواملى چون خودبودن، به خويشتن خويش بازگشتن، از ميراث فرهنگ خويشتن حمايت كردن، آگاهى نسبت به هويت ملى و ارائه تصوير درست از جامعه صنعتى مى توانند از اين بمباران فجيع ارزشى و فرهنگى در امان بمانند.
از ديگر اثربخشى هاى باقرساروخانى در حوزه تدريس دانشگاهى، آغاز آموزش درس جامعه شناسى خانواده از سال ۱۳۴۷ در دانشگاه تهران است. تدريس اين درس كه از سال ۴۷ تاكنون ادامه دارد، موجب پيدايى گرايش خانواده در دوره هاى كارشناسى و كارشناسى ارشد در دانشگاههاى ايران شد. «خانواده از امتيازهاى مهم كشورهاى جهان سوم و از حوزه هاى با اهميت اين كشورها به شمار مى آيد.»
به گفته ساروخانى، در خانواده الفباى زندگى، تقوا و وجدان را مى آموزيم و اين خانواده است كه انسان را براى آموزش هاى بعدى زندگى آماده مى سازد.
«انسانى كه امروز زندگى مى كند در امتداد گذشته هاى دورش ادامه راه و روند مى دهد.»
ارائه طرح و تأسيس كارشناسى ارشد پژوهش در دانشگاه تهران (۱۳۷۹)، ارائه برنامه و راه اندازى رشته مطالعات زنان (۱۳۸۰) از ديگر فعاليت هاى مفيد و ثمربخش باقر ساروخانى به شمار مى آيد.
او دروسى چون روش تحقيق يك از سال ۱۳۶۵ تا ،۱۳۷۸ جامعه شناسى فرهنگ را در سال ،۱۳۸۳ روش هاى تحقيق كيفى از سال ۱۳۷۸ تاكنون، جامعه شناسى ارتباطات در سال ۱۳۸۱ را در مقطع دكترا تدريس كرده است. همچنين در مقطع كارشناسى ارشد دروسى همانند روشهاى تحقيق، صاحب نظران بزرگ در سال ۱۳۵۵ و در مقطع كارشناسى درس هايى چون جامعه شناسى خانواده، جامعه شناسى ارتباطات، تكنيك هاى تحقيق، روش هاى تحقيق عملى، رسانه ها و گروههاى اجتماعى و ... را نيز به دانش پژوهان آموزش داده است.
عمرپربار باقرساروخانى در حالى از مرز ۶۵ سال مى گذرد كه حدود ۸۰كتاب و مقاله به زبان فارسى، فرانسه و انگليسى را تأليف، ترجمه و يا تصحيح كرده است، هرچند آثار تاليفى او در مقايسه با آثار ترجمه بيشتر به چشم مى آيد. او كتاب هايى چون روشهاى تحقيق (اصول و مبانى)، جامعه شناسى ارتباطات، جامعه شناسى خانواده، دريوزگان، روش هاى تحقيق در علوم اجتماعى، فرهنگ جامعه شناسى، منابع و آثار جوانان و كودكان، جامعه شناسى وسايل ارتباط جمعى، روانشناسى اجتماعى كار صنعتى، نگاهى به جامعه شناسى خانواده در ايران، دايرة المعارف علوم اجتماعى، بنيادهاى انديشه در علوم ارتباط و ... تأليف كرده و هم اكنون آثارى نظير آسيب شناسى ارتباطات، جامعه شناسى انحرافات، تمركززدايى، جلد چهارم روش هاى تحقيق در علوم اجتماعى و... را نيز در دست انتشار دارد. به علاوه كتاب هايى چون جامعه شناسى وسايل ارتباط جمعى اثر ژان كازنو،روانشناسى اجتماعى كار صنعتى اثر «پل وى يى» و مقاله هايى نظير پيدايى و تكوين جامعه شناسى و روش هاى تحقيق در ارتباطات از آثار كازنو را نيز ترجمه كرده است.
