سعيد پورزند
برخى از داروهاى نيروزا، سرطان زا و برخى داراى
عوارض روانى، گوارشى و قلبى هستند

«ليست نمى توانيم بدهيم، با داروهاى غير مجاز كارى نداريم، نظارت نمى كنيم، آمار نداريم، وظيفه ما اطلاع رسانى است كه مصرف نكنند.» اين پاره هايى از گفته مجيد عطايى مشاور اطلاع رسانى دارو و مسؤول روابط عمومى مركز اطلاع رسانى دارو و سموم وزارت بهداشت است.
اگرچه روى آورى به استفاده از داروهاى نيروزا شكلى غير قانونى دارد، اما وجود مافيايى در تهيه و توزيع شبكه اى اين داروها را نمى توان كتمان كرد و اينكه بيشترين آسيبها در بهره گيرى از داروهايى كه وارد كشور مى شود، متوجه جوانانى است كه مى خواهند سينه اى ستبر و عضلاتى پر حجم و به هم تنيده داشته باشند و يا به شكل غير طبيعى و غير متعارف، موفقيت شان را در مسابقات ورزشى تضمين نمايند.
حال بايد ديد جلب توجه جنس مخالف، غرور، قدرت طلبى، در پى موفقيت بودن و يا دستيابى به هر مورد ديگرى آنقدر ارزش دارد كه برخى از جوانان ميزان ريسك پذيرى نا آگاهانه خود را در روى آورى به استفاده از مواد نيروزا و تحمل خسارات و زيانهاى جبران ناپذيرشان افزايش دهند يا خير.
عطايى با بيان اينكه براى جلوگيرى از توزيع مواد نيروزا قوه قهريه نداريم، مى گويد: «داروهايى هم كه مجاز است، عين داروهاى ديگر است و ضمن استفاده در بهبود بيمارى ممكن است موارد مصرف مختلف داشته باشد. به عنوان مثال «ويتامين E» در بازار موجود است و فقط مختص ورزشكاران نيست، بلكه در ارتباط با بيماران سرطانى هم استفاده مى شود. آنچه مسلم است دارو بايد از طرف پزشك تجويز شود، درحالى كه متأسفانه در يك باشگاه از جانب يك مربى تجويز مى شود.»
دكتر طلعت قانع رئيس مركز اطلاع رسانى دارو سموم وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى نيز مى گويد: «داروهاى نيروزايى كه در بازار غير رسمى ايران وجود دارند، توسط مراجع دارويى دنيا و ايران پذيرفته نشده اند، در واقع فقط برخى از مكملهاى غذايى كه داراى شرايط توليد مناسب و منابع كاملاً بهداشتى هستند، توسط وزارت بهداشت ايران جهت استفاده ورزشكاران پذيرفته شده اند. مجوز اين داروها معمولاً پس از بررسى تمام مدارك ارائه شده توسط شركتهاى معتبر توليد كننده و وارد كننده صادر مى شود و در بسيارى از موارد قبل از صدور مجوز، بازرسين وزارت بهداشت از كارخانه سازنده بازرسى فنى به عمل مى آورند، چرا كه تمامى داروهاى نيروزا و حتى بسيارى از مكملهاى غذايى ورزشى مى توانند براى سلامتى ورزشكاران مشكلاتى ايجاد نمايند.»
در چنين شرايطى ورزش كشور هم در رشته هاى مختلف متأثر از اين پديده شده است و بارها شاهد بروز نمونه هاى آن و جواب مثبت آزمايشها بوده ايم. اين موضوع در ورزش، همان معضلى است كه از آن با عنوان دوپينگ ياد مى شود.
دكتر ابراهيم خادم مسؤول سابق روابط عمومى و امور بين الملل فدراسيون پزشكى _ ورزشى در تعريف دوپينگ مى گويد: «دوپينگ عبارت است از مصرف يا تجويز يك ماده خارج از بدن يا مواد فيزيولوژيك داخل بدن كه با ميزان غير طبيعى يا راه غير طبيعى وارد بدن شود. اين مواد معمولاً با هدف افزايش غير طبيعى و غير منصفانه توانايى ورزشكار در رقابتها مورد استفاده قرار مى گيرند.»
مرگ دوچرخه سوار دانماركى در المپيك رم در سال ۱۹۶۰ در اثر مصرف آمفتامين و رونياكول، اولين مورد مرگ ورزشكار در اثر سوء مصرف داروها را در يك مسابقه رسمى در سطح جهان رقم زد. متعاقب آن در سال ۱۹۶۴ در المپيادى در توكيو تست سوء مصرف داروها، بدون در نظر گرفتن مجازات انجام شد. در اين المپياد مواد مختلفى توسط ورزشكاران مصرف شده بود كه با كمك آنها ليست مواد ممنوعه تهيه گرديد كه در سالهاى بعد تغييراتى پيدا كرد و مواردى به آن افزوده شد.
دكتر خادم دلايل ممنوعيت دوپينگ را در سه بعد اخلاقى، منع قانونى و عوارض بر مى شمرد و مى گويد: دليل اخلاقى آن، اين است كه دوپينگ با اهداف عاليه ورزش كه سلامت جسمى، روحى و اخلاقى است، منافات داشته و بعضاً حتى با ايجاد اعتياد در ورزشكار او را به طور كلى از اهداف ورزشى دور مى سازد. دليل منع قانونى آن اين است كه طبق قوانين بين المللى ورزش، سوء استفاده از مواد و داروها به منظور كسب نتايج بهتر ورزشى و پيشى گرفتن از حريفان، غير قانونى و مستوجب مجازات شناخته شده است. از نظر عوارض هم بايد گفت سوء مصرف مواد و داروها داراى طيف گسترده اى از عوارض روحى و جسمى بر سلامت ورزشكاران است و در اين رابطه در مواردى حتى منتهى به مرگ ورزشكار گرديده است، نظير ابتلاى «آلزادو» ورزشكار حرفه اى فوتبال آمريكا به تومور مغزى به دليل مصرف زياده از حد هورمون رشد و استروئيدهاى آندروژنيك و آنابوليك كه در سال ۱۹۹۱ گزارش شد و يا مرگ «لن بياس» بازيكن حرفه اى بسكتبال ايالات متحده آمريكا در سال ۱۹۸۶ در اثر مصرف كوكائين.
دكتر طلعت قانع با تأكيد بر اين نكته كه داروهاى هورمونى داراى دو اثر آندروژنيك و آنابوليك هستند، عنوان مى كند: اثر آندروژنيك مستقيماً باعث صفات ثانويه جنسى نوع مذكر مى شود و اثر آنابوليك سبب عضله سازى و افزايش حجم بدن مى گردد. از طرفى هنوز هيچ داروى هورمونى، ساخته نشده كه فقط اثرات آنابوليك داشته باشد و به هر حال مقدارى اثر آندروژنيك هم دارد. در صورت مصرف اين قبيل داروهاى هورمونى توسط ورزشكاران، معمولاً اين داروها سبب به هم خوردن تعادل هورمونى شده و مى توانند باعث نابارورى موقت و دائم و بزرگى سينه ها شوند و در هر حال پس از قطع اين داروها در همه ورزشكاران مصرف كننده، بزرگى سينه ديده شده است. دسته ديگرى از داروهاى نيروزا، داروهاى محركى هستند كه سردسته اينها افدرين و مشتقات آن هستند. اين داروها از نظر بين المللى مردود به شمار مى آيند و هيچ سازمان دارويى رسمى، اين داروها را تأييد نكرده است. البته برخى از انواع ضعيف تر اين داروها با مقادير بسيار كم در داروهاى ضد احتقان كاربرد دارند، اما در «دوزاژ» بالاتر در بازار غير مجاز دارو جهت اثرات تحريكى تحت نامهاى «نيروزا» و حتى «چربى سوز» به كار مى روند. حال از آنجايى كه افدرين به طور كلى ممنوع است، بسيارى از توليد كنندگان سودجو از گياهان چينى يا هندى در قرص هاى تركيبى استفاده مى كنند كه اين گياهان حاوى مقادير بسيار بالاى افدرين و ساير داروهاى محرك مى باشند و اين مسأله در واقع يك نوع تقلب به حساب مى آيد.
عبدالله فلاحتى نژاد رئيس هيأت وزنه بردارى استان تهران در ارتباط با بحث استفاده از داروهاى نيروزا و چگونگى مقابله با آن، نظرات قابل تعمقى دارد؛ «معضل دارو چيز تازه اى نيست و ريشه اش آنجاست كه به طور كلى مسؤولان (اعم از سازمان تربيت بدنى، كميته ملى المپيك و فدراسيون) خوب و قاطع برخورد نمى كنند. يك موضوع مهمتر نيز اين است كه برخلاف كشورهاى پيشرفته، اينجا داروهاى مضر و ممنوعه بسيار فراوان و ارزان است اما در مقابل داروهاى مجاز مثل مكمل ها بسيار كمياب، گران و از تاريخ گذشته هستند. اين در حالى است كه علم بيوشيمى حدود ۳۰ سال است وارد ورزش دنيا شده و ديگر نمى توان با «نان و سكنجبين» به ورزش پرداخت. در چنين شرايطى يك جوان هم مى رود و از مواد ارزان قيمت استفاده مى كند.
مجيد عطايى هم مى گويد: جوانان به راه هايى گرايش دارند بيشتر خودشان را نشان بدهند؛ اندام مناسب داشته باشند و يا خيلى زيبا باشند. به همين خاطر فريب مراكز و مكان هايى را مى خورند كه تبليغات زيادى دارند و در عين حال عوارض خطرناكى به همراه دارند. در حالى كه يك جوان هيچگاه به عوارض مصرف يك دارو فكر نمى كند و اينكه چه خطراتى متوجه اوست. فردى كه سم مى خورد و يا مخدر مصرف كرده ممكن است از مرگ نجات يابد اما استفاده از داروهاى نيروزا مرگ ناگهانى را به همراه دارد و كارى از دست كسى بر نمى آيد. بر اين اساس، بهترين كار آموزش صحيح، ارائه هشدارهاى لازم و كنترل مراكز غيرمجاز توسط مراجع ذيصلاح است. به عنوان مثال وقتى در يك باشگاه بدنسازى بدون تجويز پزشك متخصص، دارويى تجويز مى شود، ورزشكاران بايد توجه داشته باشند برخى از اين داروها سرطان زا است. حال ممكن است در برخى از مراكز همزمان با تجويز اين نوع داروها، داروهاى ضدسرطان نيز ارائه مى شود اما نمى توان عوارض حاصل از مصرف اين داروها را ناديده گرفت.
دكتر ابراهيم خادم در خصوص عوارض استفاده از داروهاى نيروزا بيان مى كند:معمولاً مواد و داروهايى كه توسط ورزشكاران مورد سوء مصرف قرار مى گيرند داراى ليستى از عوارض مختلف هستند. به عنوان مثال استروئيدهاى آنابوليك كه بعضاً متأسفانه به طور شايعى توسط ورزشكاران به خصوص در رشته هاى زيبايى اندام، دو و ميدانى، كشتى، وزنه بردارى و ... مورد سوءاستفاده قرار مى گيرند، عوارض متعددى به همراه دارد و اين داروها كه شامل تستوسترون و داروهاى ساختگى شبيه آن هستند با هدف افزايش كارايى ورزشى و حجم و قدرت عضلانى، ايجاد ظاهرى درشت، افزايش حالت تهاجمى و كاهش احساسى خستگى مصرف مى شوند.
وى مى افزايد: مصرف چنين داروهايى داراى عواض گوارشى، قلبى - عروقى، روانى و اثرات ديگر است كه در ارتباط با عوارض گوارشى مى توان به اختلال سلول كبدى، هپاتيت، سرطان سلول كبدى و ... اشاره كرد. اين عوارض در اثر مصرف خوراكى اين داروها بيشتر ايجاد مى شود و اين در حالى است كه امروزه به علت دفع سريع تر نوع خوراكى نسبت به تزريقى، متأسفانه مصرف خوراكى اين داروها افزايش يافته است. در مورد عوارض قلبى - عروقى نيز مى توان به افزايش كلسترول و LDL، كاهش HDL، افزايش فشار خون، مواردى از سكته قلبى و عوارضى در عروق مغزى اشاره كرد. در خصوص اثرات روانى نيز مواردى همچون رفتارهاى تهاجمى، تغييرات خلقى، كاهش ميل جنسى و مواردى از افسردگى، جنون و اعتياد گزارش شده است. افزايش عفونت ها و اختلالات ايمنى، اثرات منفى در توليدمثل مردان، ايجاد كوتاهى قد در نوجوانان (به دليل تأثير بر بسته شدن قبل از موعد اپى فيزها)، پارگى خود به خود تاندون ها و ... از ديگر مواردى است كه در بخش اثرات متفرقه قرار مى گيرد.
دكتر خادم در تشريح مواد مصرف شده در دوپينگ مى گويد: اين مواد شامل طيف وسيعى از داروها و مواد با اثرات متفاوت است كه مى توان آنها را در چند گروه تقسيم بندى كرد. بخشى از اين مواد با هدف افزايش كارايى در انجام فعاليت هاى ورزشى مصرف مى شوند از جمله استروئيدهاى آنابوليزان كه با هدف افزايش قدرت، كاهش خستگى و ... مصرف مى شوند يا «بتابلاكرها» كه با هدف كاهش تعداد ضربان قلب، كاهش اضطراب و لرزش در تيراندازى، شيرجه، پرش اسكى و ... مورد استفاده قرار مى گيرند. آمفتامين ها گروه ديگرى از اين داروها هستند. دوپينگ در ورزش هاى نوين با مصرف اين گروه از داروها آغاز شد. اين داروها با هدف كاهش زمان واكنش، افزايش روحيه و تمركز، كاهش اشتها و وزن، كاهش احساس خستگى و ... مورد سوءاستفاده قرار مى گيرند. علاوه بر اثرات سوءفراوان اين داروها، ممكن است ورزشكاران مصرف كننده به دليل عدم احساس خستگى كماكان با شدت به فعاليت ادامه دهند و در نهايت دچار آسيب شوند. گروه ديگر داروهاى درمانى هستند كه توسط ورزشكاران يا پزشك تيم به صورت آگاهانه و ناآگاهانه مصرف مى شوند مانند داروهاى ضددرد غيراستروئيدى و ضددردهاى مخدر، برخى داروهاى ضداسهال و كورتيكواستروئيدهاى موضعى و ... كه برخى از اين گروه داروها چنانچه قبل از برگزارى مسابقه توسط پزشك تيم به كميته برگزاركننده مسابقات گزارش داده شود، مى تواند مجاز تلقى گردد.
گروهى ديگر از داروها به دلايل خاص مورد سوءمصرف قرار مى گيرند مثل داروهاى مدر (ادرارآور) جهت ايجاد كاهش وزن در كشتى گيران و وزنه برداران و همچنين جهت رقيق كردن ادرار و در نتيجه ايجاد نتيجه منفى در آزمايش دوپينگ. برخى از مواد مورد سوءمصرف نيز در غذاها موجودند مانند كافئين كه در چاى، قهوه ونوشابه هاى كولايى يافت مى شود. كافئين محرك سيستم عصبى مركزى است و باعث كاهش خستگى، افزاشى تمركز و استقامت مى گردد و به علت افزايش امكان مصرف اسيدهاى چرب انرژى زا است و توان انقباض عضله را افزايش مى دهد لذا در ورزش هاى استقامتى مورد استفاده سوء قرار مى گيرد.
شايد بتوان پيشنهاد داد تشكيلاتى مثل فدراسيون پزشكى - ورزشى و سازمان كنترل دوپينگ در كنار برگزارى كلاس هايى در اين ارتباط، رأساً مكمل ها را وارد كنند تا دست واسطه ها و دلالان از بازار توزيع مكمل ها كوتاه شود و مصرف كنندگان دريابند مصرف چه نوع مواردى بى آنكه خطرآفرين باشد، مى تواند آنها را در رسيدن به اهداف مشروعشان يارى كند.