داوود پنهانى
سفر به امارات براى ۲۰۰ هزار ايرانى در روزهاى پايانى سال يك رؤيا نبود، هدفى مشترك بود كه چند روز بعد در ايام نوروز ۸۴ عملى مى شد. آنها كه براى گذراندن تعطيلات نوروزى خويش به دوبى مى رفتند با قدم گذاشتن بر پلكان هواپيما به شكلى پنهان كاستى هاى كشورى را به نمايش مى گذاشتند كه قدمت تاريخى اش آن را به يكى از سرآمدان عالم براى جذب گردشگر تبديل كرده است.
پشتوانه اين سخن رتبه اى است كه با استفاده از معيارهاى جهانى هر ساله نصيب ايران مى شود. رتبه اى كه افتخار به آن در كنار تعداد اندك گردشگر از يك سو و تعداد فراوان مسافر ايرانى يا علاقه مندان به سفر و مشاهده از ايران به مقصد كشورهاى نه چندان تاريخى، با اما و اگر همراه است.
براى ۴۵۰ هزار و ۷۵۰ نفرى كه در تعطيلات نوروزى با هدف مسافرت به ساير كشورها از ايران خارج شدند، فقط يك نكته اهميت داشت: رسيدن به مقصد. آنها به مقصدى مى انديشيدند كه بتوانند در آنجا با آسودگى و با خيال راحت از تعطيلات خود لذت ببرند. حتى اگر همه تاريخش ساخته مناسبات سرمايه دارى امروز باشد.
آنجا كه قرار است سفر لذتى بالاتر از سياحت داشته باشد، دوبى منزلتى فراوان پيدا مى كند. اينجاست كه فقط طى دو هفته ۲۰۰ هزار نفرمان روانه منطقه اى مى شوند كه از بركت پول نفت و دلار ناقابل در دنيا چنان تشخصى پيدا كرده كه حالا آقايان اتومبيل سوار هم بخت بلند اقبالشان را در پيستهاى اتومبيلرانى آن ديار جست و جو مى كنند. آنچه البته ما را از اينجا به مقصدى ديگر مى برد، چيزى فراتر از مشاهده اتومبيلهاى خوش نقش و نما و هتلهاى سر به آسمان ساييده است. شايد از اين روست كه تماشاى كشورهايى چون تركيه، تايلند، مالزى، هند، آذربايجان، سوريه، روسيه و چين نيز براى ما خوشايندتر از مشاهده يك عمر تاريخ كشور در تخت جمشيد شيراز است. اين نكته را مى توان از چهره تمامى مسافرانى باز جست كه در فاصله ۲۷ اسفند ۸۳ تا ۱۳ فروردين ۸۴ در قالب ۶۲۶ پرواز از فرودگاه مهرآباد و ۴۱۷ پرواز از ساير فرودگاههاى كشور به مقصد خارج از كشور حركت كرده اند. آمار به دست آمده نشان مى دهد در هر پرواز به طور ميانگين ۲۵۰ نفر از كشور خارج شده كه در اين ميان فرودگاه مهرآباد به عنوان اصلى ترين فرودگاه كشور جابه جايى ۱۵۶ هزار نفر را بر عهده داشته است. در يك مقايسه مى توان مشاهده كرد، در اين روزها مسافران داخلى نيز از طريق هزار و ۳۷ پرواز به نقاط مختلف كشور رفته اند كه در مجموع حدود ۲۶۰ هزار نفر را شامل مى شوند. مسافرتهاى هوايى به خارج از كشور در دوره مورد نظر ۳۴ درصد رشد داشته است.
ساز مخالف
وقتى قرار است در مورد ظرفيت جهانگردى يك كشور تاريخى دائماً به ايراد سخن پرداخت و در مدح آنكه ما در مقام جهانى در دره ۱۰ كشور برتر جهان قرار داريم، كاش كسى پيدا شود و اين نكته را در لابه لاى اين همه سخن زيبا مورد اشاره قرار دهد كه در اين كشور تاريخى عزيز چه اتفاقى مى افتد كه در مقابل ۷۰۰ هزار گردشگر ورودى به كشور، نزديك به ۲‎/۹ ميليون نفر گردشگر ايرانى به كشورهاى خارجى مسافرت مى كنند. به عبارتى، تمايل ما به خروج از كشور بيش از تمايل خارجى هاى پول پرست براى ورود به اين كشور زيبا و تاريخى است. دكتر حسين باهر استاد دانشگاه شهيد بهشتى و نماينده گردشگرى يونسكو در اين باره چنين مى گويد: «ما يكى از پرجاذبه ترين كشورهاى دنيا براى جذب توريسم هستيم و درست در نقطه مقابل آن يكى از كم دريافت ترين ورودى ها را به لحاظ جذب توريسم در اختيار داريم.» وى در ادامه مى افزايد: «از آن طرف هم بالاترين صادر كننده توريست خارجى به دنيا هستيم. مى بينيد كه ايرانى ها چقدر تمايل به خروج از كشور دارند، حال آنكه در خارج از ايران كمتر كسى وجود دارد كه ايران را كامل بشناسد.»
آيا اين موضوع به روحيه عمومى ما باز مى گردد كه خواستار سفر به ديگر سوى عالم ايم؟ با فرض درستى اين نكته اين سؤال كليدى برجسته مى شود كه اگر چنين است، چرا كسانى پيدا مى شوند كه هنوز بسيارى از شهرهاى مثلاً زيباى كشور خود را نديده به تأمل در سير آفاق و انفس كشورهاى بيشمارى پرداخته اند؟
«ابراهيم  پورفرج» رئيس هيأت مديره جامعه تخصصى تورگردانان ايران در اين باره مى گويد: «اولين دليل و انگيزه سفر از نظر من اين است كه انسانها سفر را دوست دارند، بخصوص سفر به كشورهاى ديگر را، اما انگيزه دوم به امكانات و هزينه اى باز مى گردد كه براى چنين سفرها در نظر گرفته شده و مى شود.» وى اضافه مى كند: «شخصى كه مى خواهد به كيش برود، برآورد مى كند كه رفتن به كيش با رفتن به دوبى درصد اندكى فرق مى كند. علاوه بر اين، با سفر به امارات امكانات بيشترى در اختيارش قرار مى گيرد. استراحت، هتل، تفريح، گردش و به اينها موضوع خريد را هم اضافه كنيد.» نكاتى كه اين كارشناس به اشاره اى بر آنها تأكيد مى كند، در گفته هاى دكتر «حسين باهر» نيز مورد تأكيد قرار مى گيرند: «حضور مسافران ايرانى در ايام عيد و در ساير مواقع به خارج از ايران در دوبى و آنتاليا و جاهاى ديگر را مى توان از دو جنبه بررسى كرد. يكى اينكه ما در داخل امكانات لازم را براى گردشگرى در اختيار نداريم، در ضمن به دست آوردن امكانات در اين كشورها از داخل ايران هم براى مسافر ايرانى ارزان تر تمام مى شود.» مهم ترين نكته در كنار توجه به فقدان امكانات تفريحى مناسب براى گردشگران و گرانى تسهيلات در مقايسه با خارج كشور مورد توجه اين استاد دانشگاه قرار مى گيرد، بعد اجتماعى موضوع است.
دكتر «باهر» در اين باره چنين مى گويد: «مردم ما به زير و بم كارهاى همديگر توجه مى كنند. شما اگر در يك كلبه وسط جنگلى هم زندگى كنيد باز هم كسى پيدا مى شود كه در زندگى تان كنكاش كند ولى در خارج اينگونه نيست. براى كسى كه به مسافرت مى رود داشتن احساس آزادى و تنفس در آن هوا بسيار مهم است. آزادى چونان هوايى است كه وقتى آلوده باشد تنفس ما مشكل پيدا مى كند.»
وى معتقد است بسيارى از كشورها حتى كشورهاى اسلامى نيز اين نكته را دريافته اند و اين در حالى است كه به گفته اين كارشناس ايرانى ها سفر را دوست دارند و همين علاقه به سفر در كنار مشكلات كنونى بر روى انتخاب آنها براى مقصد سفر تأثير مى گذارد. دكتر باهر در اين زمينه توضيح مى دهد: «ايرانى ها دوست دارند از زندگى معتدلى برخوردار باشند. آنها تفريح و گردشگرى را هم به سبد مصرفى خانوار خود افزوده  اند. علاوه بر اين قرآن نيز در قالب ۱۶ آيه به گردشگرى و سفر توصيه كرده است. اين در حالى است كه ما امكانات آن را فراهم نمى كنيم، شما حساب كنيد يك نفر وقتى مى خواهد به سفر برود با چه مشكلاتى مواجه مى شود. تجربه هاى مختلف در فرودگاه، حمل ونقل، مسافرخانه يا هتل، آدم بايد حتماً پارتى داشته باشد. تازه به همه اينها فقدان امنيت را اضافه كنيد، ... اينها همه باعث مى  شود كه ايرانى، دوبى را به مسافرت داخل كشور ترجيح دهد.» منطقه مورد نظر با تلاش مسؤولان كشورى ساخته و به عنوان چهارمين مقصد گردشگرى جهان و اولين مقصد گردشگرى خاورميانه و شمال آفريقا شناخته شده كه تا چند سال پيش نامى از آن در تاريخ جهانگردى دنيا وجود نداشت. اكنون دوبى با توسعه و ساخت امكانات لازم در خصوص هتلدارى و ساماندهى خطوط هوايى كشور، زمينه را براى حضور گردشگران خارجى به خوبى فراهم كرده تا سرمايه گذاران اين سو و آن سوى عالم با خيال راحت چمدان هاى پول خود را برداشته و سخاوتمندانه در حاشيه خيابان هاى دوبى به دخل و خرج بپردازند. «پورفرج» در اين خصوص مى گويد: «در طول سال يك ميليون نفر از كشور ما به دوبى مسافرت مى كنند. پس نبايد اينگونه فكر كرد كه همه مردم به خاطر سياحت به اين كشور مراجعه مى كنند. به هر حال مسافرت به دوبى انگيزه هاى ديگرى هم دارد. ايرانى هاى زيادى در آنجا سرمايه گذارى كرده اند و فعاليت اقتصادى انجام مى دهند. يكى ديگر از انگيزه ها بحث خريد است. مردم مى روند خريد مى كنند چون دوبى منطقه اى تجارى است.» با اين وجود انگيزه سفر به خاطر سياحت و گردش هنوز هم عنصر غالب و روح مسلط در تمايل به مسافرت از سوى ايرانى  هاست.
«پورفرج» اين نكته را تشريح مى كند: «انسان مى خواهد مسافرت برود، اين موضوع مورد توجه بسيارى از كشورهاى دنيا قرار گرفته، به همين خاطر آنها تلاش مى كنند صنعت گردشگرى خود را توسعه دهند. دوبى هم اينگونه تلاش مى كند. تركيه هم اين كار را مى كند.در همين تركيه ما مى بينيم كه امسال آنها عيد نوروز را جشن گرفتند. يكى از انگيزه هاى ايرانيان براى سفر هم همين بود. پس معلوم مى شود اين كشور براى جذب توريسم اقدامات مناسبى انجام داده است. اين در حالى است كه در كشور ما براى جذب توريست هنوز هم نگرانى هايى در ذهن مسؤولين وجود دارد، به همين خاطر فكر مى كنند ورود توريسم به كشور ايجاد مشكل مى كند. سفرها هدف دار هستند، آدم ها با نيت سفر به ساحل دريا به ايران نمى آيند. چون امكانات آن برايشان فراهم نيست. او بازار خود را مى شناسد بنابراين به آن كشورى سفر مى كند كه بتواند در ساحل درياها بيشتر قدم بزند. از سوى ديگر مسافر مى خواهد بهترين سرويس ها را با كمترين هزينه ها دريافت كند. اين در حالى است كه خدمات در ايران چه براى مسافر داخلى و چه براى مسافر خارجى نسبت به آن چيزى كه ارائه مى شود گران تر است.»
پس طبيعى است كه مسافر وطن نديده قصد غربت مى كند به عزم تماشا. او مى رود. به خدا مى رود. با هواپيما مى رود. با كشتى هم مى رود. تند مى رود. تند مى رود و در اين رفتن دلبسته آن چيزهايى مى شود كه فراهم كردنشان به سادگى امكان پذير است. براى او كه تعداد هتل هاى ۵ ستاره كشورش از مرز ۸ يا ۹ هتل نمى گذرد مشاهده كشورى چون تركيه كه نزديك به ۱۵۵ هتل ۵ ستاره و ۱۶۰ هتل ۴ ستاره دارد، جذابيت بيشتر و رفاه و آسايش بيشترى دارد. اين يك واقعيت تلخ است كه هزينه ناشى از پذيرش آن سالانه از مرز صدها ميليون دلار مى گذرد.