آزاده سيدين - فريبا ثابت
به مدد پيشرفت علم كشاورزى و ظهور محصولات گلخانه اى بسيارى از ميوه ها و سبزيجات در چهار فصل سال قابل دسترسى هستند.
تفكر كاشت گلخانه اى از حدود سال ۱۳۵۲ شمسى از كشورهاى اروپايى به خصوص هلند با انگيزه توليدگياهان زينتى وارد ايران شد. در حال حاضر، سطح كل زير كشت محصولات گلخانه اى در ايران، حدود ۵۳۰۰ هكتار است كه از اين مقدار حدود ۲۳۰۰ هكتار به سبزيجات گلخانه اى نظير گوجه ، فلفل ،خيار و بقيه گياهان زينتى اختصاص دارد. اين آمار نيز روز به روز در حال گسترش است.
دكتر ولى الله بنى عامرى ، عضو هيأت علمى مؤسسه تحقيقات ، آفات وبيمارى هاى گياهى درباره كاشت گلخانه اى چنين مى گويد: «محصولات گلخانه اى در ايران به سه دسته زينتى ، دارويى ، سبزيجات وميوه ها تقسيم مى شوند كه از اين ميزان سبزيجات بيشترين درصد و موز و توت فرنگى نيز كمترين مقدار را شامل شده اند.
اين نوع كاشت اولين بار درتونل هاى بسيار كوتاه براى گلهاى زينتى آغاز و سپس در تونلهايى با ارتفاع حدود يك متر و ۲۰ سانتى متر انجام شد. اما پس از مدتى سازه هايى با ارتفاع بيش از دو متر احداث شدندكه اين سازه ها درابتدا چوبى و سپس فلزى بودند».
كارشناسان معتقدند مزيت هاى بالاى اين نوع كاشت مثل بازدهى اقتصادى بالا سبب شده است تا كشاورزها به كشاورزى گلخانه اى سوق داده شوند.
عضو هيأت علمى مؤسسه تحقيقات آفات و بيماريهاى گياهى در اين باره مى گويد: «كاشت گلخانه اى در تمام دنيا با نگاه اقتصادى همراه است. زيرا اولاً با توليد خارج از فصل بازدهى مالى را افزايش مى دهد، ثانياً به دليل استفاده از خاك دست ساز باعث صرفه جويى ۹۰ درصدى مصرف آب مى شود. همچنين عملكرد چند برابر در واحد سطح نسبت به مزرعه يا فضاى باز واشتغال زايى از ديگر مزيت هاى كشاورزى گلخانه اى هستند.
وى با اشاره به اين نكته كه ايران در منطقه كم آبى از جهان قرار دارد، حركت به سمت اين نوع كشاورزى را مفيد و مهم مى داند و مى گويد: «استراتژيك بودن ايران ،جوان و ارزان بودن نيروى كار، پتانسيل بسيار خوبى براى توليد گلخانه اى در ايران ايجاد كرده است. مهمتر آنكه بازار مصرف حوزه خليج فارس مى تواند صادرات عمده محصولات گلخانه اى ايران را به خود اختصاص دهد».
اما كاشت گلخانه اى به سبب شرايط كاشت و سموم مورد استفاده در آن با كشاورزى طبيعى بسيار متفاوت است. تا به حال حدود ۵۲ گونه از عوامل خسارت زا در گلخانه ها تشخيص داده شده اند مانند كنه، حشرات ، عوامل بيمارى زاى باكترى، ويروسى ، علفهاى هرز ، جانوران زيان آور و... كه بنا به گفته كارشناسان متأسفانه راه كنترل اغلب آنها در ايران، روشهاى شيميايى است.
دكتر ولى الله بنى عامرى به روشهاى كنترل و مبارزه با اين سموم اشاره و تصريح مى كند: «پايه و اساس كنترل آفات و مبارزه با بيماريهاى ناشى از آفات گلخانه اى در دنيا، طبيعى و بيولوژيك است.دراين روش با استفاده از شكارگرهاى طبيعى مثل زنبورها بيش از ۹۰ درصد سبزيجات توليد شده مورد كنترل قرار مى گيرد. در اكثر كشورها با اجراى برنامه مديريت تلفيقى ، كليه عوامل و ابزارهاى مختلف در جاى مناسب خود به كار مى روند تا محصولى سالم توليد شود».
وى در زمينه مشكلات كاشت گلخانه اى ايران را با كشورهاى ديگر مقايسه مى كند و مى افزايد: «ساخت سازه هاى گلخانه اى نامناسب (سازه هايى با ارتفاع كم و ساختار غيراستاندارد) بيماريهاى گلخانه اى را تشديد مى كند.
البته با به كارگيرى روشهاى بسيار ساده نظير نصب توريهايى استاندارد ضدحشره و دريچه ها، ايجاد در دوپوشه، گذاشتن حوضچه ضدعفونى در مبدأ ورودى گلخانه ها مى تواند مقدارى مضرات اين نوع كاشت را كاهش دهد.
متأسفانه به دليل عدم آگاهى توليدكننده، كارگرها و حتى مديران اجرايى اين اتفاقها نمى افتند و روشهاى به كارگيرى در اين زمينه از نوع شيميايى هستند.»
مهمترين تأثير سوء اين سموم بر سلامت انسان است. حتماً شما هم بارها شنيده و يا حتى تجربه كرده ايد كه اگر بچه ها آلو را با خيار بخورند دچار دل درد مى شوند. والدين آنها بخصوص در فصل تابستان مرتب به بچه ها توصيه مى كنند كه اين دوميوه را همزمان مصرف نكنند.
به راستى دليل اصلى ناسازگارى آلو و خيار كه جزو محصولات گلخانه اى هستند در معده ضعيف بچه ها چيست؟
دكتر ولى الله بنى عامرى در اين باره مى  گويد: «سموم گلخانه اى روى سيستم اعصاب محيطى اثر مى گذارند و اگر دز آنها بالا رود، حتى سبب مسموميت هاى خاص و مزمن نيز مى شوند. زيرا اگرچه در گلخانه ها، شرايط كنترل آفات و بيماريها فراهم شده است تا محصولات رشد بهتر و بيشترى داشته باشند، اما گاهى شرايط محيط براى رشد آفات مناسبتر مى شود. بنابراين حضور آفات رفته رفته دائمى شده و براى از بين بردن آنها بايد باز هم از سم بيشتر و قويتر استفاده شود. لازم به ذكر است اين نوع سم به شدت به سيستم گوارش آسيب مى رساند.»
مضرات كاشت گلخانه اى فراوان و طبق گفته كارشناسان اثر آنها غيرقابل جبران است. اينكه چگونه مى توان اين ضررها را كاهش داد بحثى است كه عملى شدن آن نياز به همكارى همه مسؤولان دارد.
عضو هيأت علمى مؤسسه تحقيقات آفات و بيماريهاى گياهى با اشاره به اهداف كوتاه مدت و بلندمدت اين مؤسسه براى بهبود روش هاى توليد مبتنى بر مضرات سموم، بهينه كردن آنها و همچنين تغيير اين سيستم به يك نظام مبتنى بر روشهاى توليد نوين (روشهاى غيرشيميايى كه منجر به توليد محصولات سالم مى شود)، مى افزايد: «اگر شرايط بيولوژيكى مناسبى فراهم شود، ديگر نيازى به استفاده از سموم خطرناك نيست. به اين منظور ما در صدد تدوين قوانين محدود كننده مصرف آفت كشها از طريق قانونى، صدور گواهى سلامت محصولات گلخانه اى وتقويت بخش خصوصى توليد كننده عوامل بيولوژيك هستيم. از ديگر برنامه هاى اين مؤسسه، مديريت تلفيقى (IPM) توليد و حفظ محصولات گلخانه اى است تا از اين طريق بتوان به محصولات سالمى دسترسى يافت. البته اين برنامه منوط به همكارى تمام دستگاهها و مشاركت محققان و كارشناسان در سطح ملى است. براى نمونه در استانهاى كرمان، اصفهان، يزد، تهران، خوزستان و شهر جيرفت كه از مهمترين مناطق توليد محصولات گلخانه اى هستند با توجه به اقليم خاص آب و هواى اين مناطق در تقويم كشت آنها به رعايت تاريخ كشت و تعدد زمانهاى آن در سال تأكيد شده است.»
وى درباره چگونگى برنامه مديريت تلفيقى چنين مى گويد: «اين برنامه شامل ۵جزء است. يكى از بخشهاى آن سنجش كيفيت محصول و ميزان مقاومت مواد گياهى مورد كشت در مقابل آفات و بيماريها است. عمليات پرورش گياهان، سبزيجات، نوع خاك، بستر كشت، تغذيه گياهى، كنترل آفات، رعايت فاصله كشت، هرس و هدايت بوته ها بخش دوم، تكنولوژى توليد شامل سازه گلخانه اى، مديريت سيستمهاى آبيارى، استفاده از سيستم توليد كشت بدون خاك و بالاخره مديريت تلفيقى از بخشهاى ديگر آن هستند.»
مطالعات مختلف نشان داده اند طرح مديريت تلفيقى به عنوان مهمترين عملكرد پاسخگوى معضلات اين نوع كاشت به مدت ۲سال است كه در مؤسسه تحقيقات آفات و بيماريهاى گياهى آماده شده است و از سوى ستاد گلخانه اى وزارت جهاد كشاورزى پيگيرى مى شود. اما به دليل فقدان سرمايه گذارى بخش تحقيقات وزارت جهاد كشاورزى و تخصيص بودجه هاى لازم، اجراى اين برنامه عملى نشده است.
باز هم تفكر و ايده اى نو از كشورهاى ديگر با صرف بودجه هاى عظيم به ايران وارد شده است. عدم شناخت صحيح اين روش نو و بومى نشدن آن باز هم منجر به ضررهاى فراوان براى ما خواهد شد. چرا كه كشورهاى اروپايى و حتى كشورهاى حوزه خليج فارس محصولات توليدى از راه كاشت گلخانه اى بدون GAP( باركد ايمنى سبزى و ميوه: Good Agriculture Praticies) را دريافت نمى كنند.