مهرداد خوشكار مقدم
تهاجم مغول به سرزمينهاى ايران در قرن هفتم هجرى، كشتار و ويرانيهاى بسيار به بار آورد و كليه زيرساختهاى سياسى، اجتماعى و فرهنگى آن زمان كشور را به كلى دگرگون ساخت.
اما اين وضعيت نيز به مانند سرنوشت ساير متجاوزان به ايران چندان دوام نياورد و ديرى نپاييد كه اين طوفان سهمگين بادرايت وزراى دانشمند ايرانى كه به دربار ايلخانان راه يافته بودند آرام گرفت. مغولان نيز در سايه فرهنگ و تمدن والاى ايران زمين با «مدنيت» آشنا گرديده و رفته رفته از زين اسب به زير كشيده شدند.
پس از «رام» شدن اين قوم وحشى، با شكل گيرى حكومت ايلخانان در ايران به سال ۶۵۶ ه.ق فرمانروايان مغول مجبور به آبادسازى قلمرو تحت سيطره خود شدند. اين موضوع بنابر دلايلى در تبريز عهد ايلخانان پررنگ تر از ساير نقاط ايران جلوه گر شد.
«مهدى بزاز دستفروش» كارشناس تاريخ و از دست اندركاران برگزارى كنگره فرهنگ و تمدن ايران در عصر ايلخانى كه ارديبهشت ماه سال جارى در تبريز برگزار خواهد شد، مى گويد: «تبريز كه از خطر ويرانى لشكريان مغول در امان مانده بود در سال ۶۶۳ ه.ق با آغاز دوره حكمرانى آباقاخان به پايتختى ايلخانان انتخاب شد.»
وى مى افزايد: «اما آبادانى اين شهر در آن سالها از زمان فرمانروايى غازان خان در سال ۶۹۴ ه.ق شروع شد. غازان در ابتداى كار اسلام آورد و نام محمود بر خود نهاد. در دوره حكومت وى اقدامات زيادى براى اصلاح امور و آبادانى كشور صورت گرفت و در اين ميان شهر تبريز بيش از ساير مناطق ايران از اين فرصت به دست آمده بهره برد.
احداث مجموعه عظيم شنب غازان، ايجاد باروى معروف غازانى برگرد شهر و از همه مهمتر احداث «ربع رشيدى» به همت خواجه رشيد الدين فضل الله همدانى وزير غازان خان از آن جمله بود.»
در اين ميان اما نقش و جايگاه مجموعه ربع رشيدى به عنوان بزرگترين و ارزشمندترين مجموعه آموزشى جهان در آن دوران، حائز اهميت بسيار است. اين مركز زمانى شكوفا گرديد كه ايران پس از حمله ويرانگر مغول در پى احياى فرهنگ و تمدن خود بود.
در اين سالها در حاليكه كل اروپا در رخوت و ركود قرون وسطايى دست و پا مى زد، گروه كثيرى از طالبان علم و گروهى از استادان علوم و هنرهاى گوناگون از ملل مختلف جهان در شهرك علمى ربع رشيدى مشغول فعاليتهاى علمى و هنرى بودند.
مهدى بزاز دستفروش كه به عنوان كارشناس شاغل در ميراث فرهنگى استان در مورد اين مجموعه مطالعات بسيارى داشته است مى گويد: «مهمترين منبع اطلاعاتى موجود از اين مجموعه عظيم سندى است تحت عنوان وقفنامه ربع رشيدى كه در كتابخانه مركزى نگهدارى مى شود. اين سند شامل اطلاعات بسيار مفيدى از شرايط و حال و هواى آن روزهاى شهرك است.» البته طبق گفته بزاز، ديگر سند مهم مرتبط با اين مجموعه مجموعه اى است موسوم به مكاتبات رشيدى كه شامل مكاتبات خواجه رشيد درباره ربع رشيدى است. اما بر اساس مدارك موجود، مجموعه ربع رشيدى از بخشهاى مختلفى تشكيل شده بود كه هر يك به طور جداگانه وظايف مشخصى برعهده داشتند.
اين كارشناس تاريخ در توضيح بيشتر هر يك از قسمتهاى ربع رشيدى مى گويد: «روضه» به عنوان يكى از قسمتهاى اين مجموعه شامل دو مسجد زمستانى و تابستانى بود كه در آن علوم دينى تدريس مى شد. ضمن آنكه كتابخانه ربع رشيدى و آرامگاه خواجه رشيد هم در اين قسمت قرار داشت.
«خانقاه»: خواجه رشيد به تصوف علاقه مند بود لذا در داخل مجموعه خانقاهى احداث كرده بود كه شامل محل سكونت، محل سماع و اماكن رفاهى اهل تصوف مى گرديد.
«دارالضيافه»: اين بخش نقش محل برگزارى مراسم و مناسبتهاى ويژه را ايفا مى كرد چرا كه در اين مكان از كاركنان مجموعه، ميهمانان و نيز مسافران پذيرايى مى شد.
«دارالشفاء»: در اين بخش از ربع رشيدى كه يكى از مهمترين قسمتهاى علمى آن محسوب مى شد اطباى متخصص رشته هاى مختلف ضمن مداواى بيماران، هر يك چندين دانشجو را تحت آموزش قرار مى دادند. همچنين انواع گياهان دارويى از باغ گياهان دارويى ربع رشيدى و نيز سراسر جهان تهيه و در آزمايشگاههاى اين بخش تبديل به داروهاى مورد نياز بيماران مى گرديد. گفتنى است طبق قوانين آن زمان پزشكان دارالشفا موظف بودند هفته اى يك روز را براى درمان رايگان و حتى عمل جراحى مجانى بيماران بى بضاعت اختصاص دهند.
«كتابخانه»: يكى از مهمترين بخشهاى اين مجتمع كتابخانه عظيم آن بود كه در آن گنجينه اى نفيس از كتب ارزشمند نگهدارى مى شد. در اين كتابخانه تأليفاتى به زبانهاى مختلف بين المللى يافت مى شد. از اين رو اين كتابخانه مورد استفاده دانشمندان سرزمينهاى ديگر نيز قرارگرفت.
«شهرستان»: از ديگر بخشهاى ربع رشيدى، شهرستان رشيدى بود كه شامل محلات مختلف، اماكن رفاهى و اقتصادى ديگر چون كاروانسرا، كارخانه هاى رنگرزى، كاغذسازى، پارچه بافى، دارالضرب و... مى شد.
«ربض رشيدى»: اين قسمت محل استقرار خانواده رشيدالدين و مسؤولان ارشد مجموعه ربع رشيدى بود كه در حقيقت محله اعيان نشين اين شهرك محسوب مى شد.
گذشته از اين «دارالمساكين» مكانى بود كه در آن از فقرا و مساكين پذيرايى مى شد.
با همه اين اوصاف اما دوران شكوفايى ربع رشيدى ديرى نپاييد. خواجه رشيد الدين فضل الله همدانى وزير دانشمند و ايران دوست دستگاه ايلخانان مغول به مانند اغلب نام هاى نيك تاريخ ايران زمين گرفتار آتش قهر و حسد مخالفان شد.
«تاج الدين عليشاه گيلانى» كه خود از دست پروردگان خواجه رشيد در حكومت ايلخانى بود به بدگويى از ولى نعمت خود پرداخت و زمينه نابوديش را فراهم كرد. عاقبت خواجه رشيد در سال ۷۱۸ه.ق به فرمان سلطان ابوسعيد بهادر به اتهام قتل سلطان محمدخدابنده كشته شد.
مهدى بزاز در وصف حال و روز ربع رشيدى پس از مرگ خواجه مى گويد: «با مرگ رشيد، طومار حيات ربع رشيدى نيز در هم پيچيد و آن مجموعه بى نظير طعمه آتش چپاول غارتگران شد. هرچه بود به يغما رفت و از ربع رشيدى جز ويرانه اى برجاى نماند.»
البته او تأكيد مى كند: «با آنكه در مدت كوتاه وزارت خواجه غياث الدين محمد پسرخواجه رشيد الدين ربع رشيدى سرو سامان دوباره اى يافت اما وى نيز به مانند پدر در آتش قهر ايلخانان سوخت. ربع رشيدى نيز اين بار سهمگين تر از قبل غارت و چپاول شد و از آن همه عظمت و شكوه جز خاطره چيز ديگرى برجاى نماند.»
اما مجموعه ربع رشيدى در سالهاى بعد سرنوشتى متفاوت از قبل پيدا كرد. به گفته بزاز، پس از گذشت ۳قرن از مرگ خواجه رشيد، شاه عباس صفوى در سال ۱۰۲۰ ه.ق به منظور مقابله با تهاجمات عثمانيان محل ويرانه هاى ربع رشيدى را براى دفاع مناسب يافت و در آنجا قلعه اى مستحكم بنا كرد. مردم امروز تبريز نيز اغلب بدون شناخت از گذشته ربع رشيدى، ويرانه اى به جاى مانده از آن را با عنوان قلعه رشيديه مى نامند.
اما محوطه و تپه تاريخى ربع رشيدى تبريز در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملى كشور به ثبت رسيده و بازآفرينى اين مجموعه عظيم باتوجه به مقتضيات امروزى ايران و حتى جهان از آرزوهاى دوستداران تاريخ و فرهنگ اين سرزمين است.
هم از اين رو اساسنامه مجتمع علمى، فرهنگى و تاريخى ربع رشيدى در سال ۸۱ به تصويب شوراى عالى انقلاب فرهنگى رسيد و اين مركز فعاليت هاى خود را آغاز نمود.
هم اكنون نيز به منظور شناخت هرچه بيشتر نكات مبهم اين مجموعه كاوشهاى باستان شناسى در محل محوطه تاريخى ربع رشيدى تبريز آغاز شده است.
در اين راستا نيز به منظور احياى مجتمع علمى ربع رشيدى و راهكارهاى بازآفرينى مجموعه اى شبيه آن البته همگام با تحولات علمى روز جهان، كنگره فرهنگ و تمدن ايران عصر ايلخانى (با محوريت ربع رشيدى) با شركت دهها تن از صاحبنظران ايرانى و خارجى عصر ايلخانان در ارديبهشت ماه سال جارى در تبريز برگزارمى گردد.