مرضيه سليمانى
نگارش ۳۵ كتاب و ۲۵۰ مقاله و ارائه ده ها سخنرانى در سراسر دنيا - و در حوزه دين پژوهى - تنها دليل اشتهار نينيان اسمارت(۲۰۰۱-۱۹۲۶) نيست.
علاوه بر تدريس در دانشگاه هاى ييل، لندن، بنارس، بيرمنگام، لنكستر و سانتاباربارا، بنيانگذارى مراكز و مؤسسات مهم تحقيقات دينى و رياست آكادمى آمريكايى اديان در سال ۲۰۰۰؛ آن چه كه بيش از همه موجب اهميت و برجستگى اسمارت در ميان ساير دين شناسان شده، رويكرد علمى وى در خصوص دين و مطالعه تاريخ اديان است.
تأملى كوتاه در كتابها و سخنرانى هاى اسمارت روشن مى سازد كه دغدغه اصلى اسمارت در حوزه دين پژوهى، فهم درست تجربه دينى و انتقال آن به دانشجويان و محققان است چنانكه خود نيز در جايى اشاره كرده: «هدف ما دين پژوهان اساساً آموزش صحيح و بنيادى به منظور درك درست تجربه ها و آموزه هاى دينى است.»(۱)
همچنين اسمارت مطالعه تاريخ اديان را همچون راهى ميان بر براى درك تجربه هاى گوناگون دينى - باهرنام و عنوانى - به ما معرفى مى كند و معتقد است كه بررسى اديان مختلف جهان علاوه بر تغيير نگاه بيرونى و حذف ديدگاه هاى تعصب آميز موجود در سنت هاى دينى «تجربه دينى ما را نيز گسترش مى دهد.»(۲)
اخيراً يكى از آثار پراهميت نينيان اسمارت با عنوان «تجربه دينى بشر» به زبان فارسى ترجمه شده و از سوى انتشارات سمت به چاپ رسيده است. ترجمه، اين اثر مهم در عرصه مطالعات اديان، كارى در خور تقدير است، معهذا در اينجا مرور اجمالى اين كتاب، جهت فهم بهتر ديدگاه هاى اسمارت در خصوص تجربه دينى خالى از فايده نخواهد بود. اسمارت معتقد است فهم اديان و ايدئولوژى هاى موجود در جهان از سه وجه حايز اهميت است: اول - در بستر تجربيات گوناگون بشر در طول زندگى چندين هزار ساله، اين اديان همواره عناصرى زنده و ذى حيات بوده اند. دوم - دستيابى به مفاهيم و ارزش هاى فرهنگ هاى پلوراليستى مستلزم شناخت اديانى است كه اين فرهنگ ها بر زمينه آنها شكل گرفته اند و سوم - حتى براى ترسيم تصويرى شخصى، منسجم، پرشور و رضايت بخش از «واقعيت»، كسب شناختى جامع از اديان، فرهنگ ها و تمدن ها امرى ضرورى است. به عقيده اسمارت در مطالعه تاريخ اديان و يا به تعبير خود وى مطالعه «تجربيات دينى بشر»، ما حق نداريم محدوده هاى دين را تنگ و مطالعات خود را به ثبت تاريخى رويدادها منحصر كنيم. بلكه تاريخ اديان بايد «كوششى براى ورود به معناى آن رويدادها»(۳) باشد. بدين ترتيب اسمارت در دامنه تحقيقات خود پيرامون جهان بينى هاى بشرى، ماركسيسم و اومانيسم را هم وارد كرده و هر چند به طور مفصل بدانها مى پردازد اما در همان فصل اول كتاب، از حيطه تجربه دينى بشريت خارجش مى سازد.
چارچوبى كه اسمارت كتاب تجربه دينى بشر را بر آن مبنا تأليف كرده، همان است كه در كتابهاى «تجربه دينى» (مك ميلان ۱۹۹۶)، «وجوه امر قدسى» (هارپركالينز ۱۹۹۶)، «اديان جهان» (كمبريج ۱۹۹۲) و بسيارى ديگر از مقالات و سخنرانى هاى خويش هم بدان پاى بند بوده است يعنى در نظر گرفتن ۶ بعد يا وجه براى دين، تجربه دينى يا امر قدسى.
به عقيده اسمارت اين ابعاد شش گانه در حقيقت همان جنبه هاى گوناگون دين اند و اگر قرار باشد كه ما يك ايدئولوژى يا جهان بينى را دين به شمار آوريم، بايد در يكى از اين ابعاد بگنجد و به عبارت ديگر به «بعدى بستگى دارد كه براى تعريفمان از دين اساسى تلقى مى كنيم.» (۴) سپس اسمارت به شرح و بسط اين ابعاد شش گانه مى پردازد. بر اين اساس هر دينى داراى ۶ بعد و چند كليد - واژه اساسى است: ۱- بعد آيينى و مراسم عبادى؛ تمامى سنت هاى دينى با ارائه اعمال و آيين هايى ويژه، زمينه اعلام وفادارى پيرامون خويش و افزايش آگاهى معنوى آنان را فراهم مى آورند. كليد واژه هاى اين بعد عبارتند از نماز، عشاى ربانى و مناسك ۲- بعد اسطوره اى و روايى؛ در بسيارى از سنت هاى دينى، داستان ها، روايت ها و يادداشت هاى كهن جهت تأسيس يا حفظ يك سنت به كار گرفته مى شوند. متون مقدس، اسطوره ها و افسانه ها، تمثيل ها، سرودها و مناجات كليد واژه هاى اين وجه دين اند ۳- بعد فلسفى - عقيدتى و اصول عقايد؛ در اكثر نظام هاى اعتقادى جهان، رهبران و دانشمندان در صددند كه از آن چه كه وفاداران بدان معتقدند، توصيفى نظام مند ارائه دهند. الهيات، تنوع عقيدتى، تفسير و بازتفسير و مراجع قدرت كليد واژه هايى هستند كه به اين بعد از دين مربوط مى شوند. ۴- بعد اخلاقى؛ اديان و اعتقادات دينى مجموعه اى از ارزش ها و دستورالعمل هاى اخلاقى را ارائه مى كنند تا بدان وسيله رفتارهاى فردى را ارتقا بخشند. كليد واژه هاى اين وجه عبارتند از: قانون دينى، قانون دنيوى و رفتار اخلاقى ۵- بعد اجتماعى؛ بسيارى از نهضت هاى دينى ساختارهاى نهادينى را توسعه داده اند كه خود، فراهم آورنده مجموعه اى از تجربه ها براى هواداران و نيز وجه تمايز يك گروه دينى در درون اجتماعى بزرگتر است. كليسا و معبد، سنگهه و صومعه، مسجد و كنيسه، رهبران و روحانيون، گوروها قديسين نيز كليد واژه هاى اين بخش دين اند. ۶- بعد تجربى و احساسى كه بنا به گفته خود اسمارت، اين كتاب اساساً بدان مى پردازد.(۵) بر اين مبنا همه اديان در مقابل تجربيات خاص بنيانگذاران و پيروان خويش واكنشى ويژه نشان مى دهند. كليد واژه هاى بعد تجربى دينى عبارتند از: پيامبر، انصار و حواريون، تجربه دينى، مكاشفه و وحى.(۶)
پژوهشگران و دين شناسان بزرگ جهان بر وجوه گوناگون تجربيات دينى بشر تأكيد كرده و از زواياى گوناگون آن را بررسى كرده اند. مثلاً رودلف اتو (۱۹۳۷-۱۸۶۹) برتجربه معنوى بشرانگشت نهاده و اصطلاح «numinous»(ربانى، روحانى، قداست آميز، پرهيبت) را براى آن وضع كرده است. از نظر او، صفت numinous را مى توان برچيزى اسرارآميز و عجيب اطلاق كرد كه سرتاسر جهان را احاطه كرده، شما را به سمت خويشتن جذب مى كند و در عين حال ترسى آميخته به احترام اطراف آن را فراگرفته است. همچنين آلدوس هاكسلى (۱۹۶۳-۱۸۹۴) مى انديشيد كه تجربه اى عرفانى، درونى، بصيرت بخش و بى تصوير در قلب همه اديان بزرگ جهان نهفته است.
اسمارت اما، تجربه دينى يا معنوى بشر را به گونه اى ديگر تعريف مى كند؛ به نوعى تحول، تولد دوباره، بازگشت از دنيا و تجربيات اين جهانى به وجودى آن جهانى. از نظر اسمارت اين تجربه گونه اى تجربه شمنى است. تجربه دينى، قدرت هاى ويژه اى به انسان مى بخشد؛ شفابخشى، سفر به ديگر سو و... با اين اوصاف ماركسيسم و اومانيسم - عليرغم دارابودن «نظام عقيدتى، نمادها، اصول و ضوابط اخلاقى و گاه حتى مراسم و تشريفات» (۷) يك دين به حساب نمى آيند. فصل دوم كتاب به بررسى نظريه هاى مربوط به آغاز دين پرداخته و پس از معرفى اديان ماقبل تاريخ و ابتدايى، وجود يك خداى متعال در اديان آغازين را مورد ترديد قرارمى دهد. ساير فصول اين كتاب از فصل سوم تا ششم همگى اديان باستانى تمدنهاى كهن بشرى از جمله آفريقا، هند، چين و ژاپن و خاورنزديك را - از لحاظ تاريخى و جغرافيايى - معرفى كرده است. فصول هفتم تا دوازدهم كتاب - كه در برگيرنده جلد دوم آن با ترجمه محمدمحمدرضايى و ابوالفضل محمودى است - اديان يهودى (قديم و جديد)، مسيحيت (متقدم و متأخر)، اديان آمريكايى و حوزه اقيانوس آرام، اومانيسم، هگل، ماركس، نيچه، هيوم، كركگارد و در پايان تجربيات معاصر دينى، نهضت هاى دينى جديد، وحدت و گفت وگوى بين الاديانى را واكاويده اند. عليرغم تأكيد اسمارت، در چاپ سوم كتاب (۱۹۸۳) ، مبنى بر اين كه بخش مفصلى را به اسلام و خيزش هاى نوين آن اختصاص داده، مترجم جلد اول كتاب بدون هيچ دليل قانع كننده اى تنها متذكر شده كه در «ترجمه كتاب، به دلايلى فصل مربوط به اسلام حذف شد.»(۸) همچنين معلوم نشد كه ناشر به چه دليلى كتاب را با تصوير اصلى روى جلد منتشر نكرده و چرا نقاشى هاى درون كتاب را كه اثر دست خود اسمارت است، مورد اشاره و توجه قرارنداده است. دسترسى كامل به اصل كتاب مقدور نبود اما ترجمه برخى لغات و اصطلاحات، خالى از مناقشه نيست كه از آن جمله اند: ترجمه non-propositional به اين عبارت در داخل گيومه : «عنوان كلام الهى»!! (در صفحه ۲۴جلد اول). اين برگردان، البته فاقد هرگونه توجيه منطقى و در حقيقت نامفهوم و غلط است. داريوش آشورى در فرهنگ علوم انسانى (نشرمركز ،۱۳۷۴ ص۲۹۶)،propositional را به «پيشنهادى» و «گزاره اى» معناكرده و باتوجه به پيشوند non و نيز با دقت به قرائن درون متنى، «غيرپيشنهادى» و «غيرگزاره اى» يا برخى مصطلاحات قريب به اين موارد قابل پذيرش و منطقى است. نمونه ديگر نيز برگردان اصطلاح Latter Day Saints به «قديسين متأخر» در ص۱۱ همان جلد است. حال آنكه باتوجه به نصوص مسيحى و كاربرد معاصر اين اصطلاح، بايد آن را خاص تر و علمى تر، دانست و نه صرفاً در برابر قديسين متقدم. به عبارت ديگر معناى آن «قديسين واپسين روز» و برگرفته از مفهوم اسطوره اى - دينى آن در فرهنگ مسيحى است كه به دليل كمبود امكان، بيش از اين فرصت بحث نيست.
همچنين ذكر اصل انگليسى برخى لغات مانند دره سند، شمن، شمنيزم، شيوا، ويشنو و بسيارى لغات ديگر در پانوشت كتاب ضرورتى نداشت. نكته جالب توجه ديگر اين كه در خصوص نينيان اسمارت مطالب بسيارى گفته شده و نكات بسيار ديگرى را نيز مى توان گفت اما برنگارنده معلوم نشد كه چرا مترجم جلد اول كتاب در مقدمه خويش بر «تجربه دينى بشر» (ص۵) آنجا كه قرار است درخصوص كتاب توضيحاتى ارائه دهد، عيناً شرح ناشر اصلى كتاب برتجربه دينى را ترجمه كرده و بدون ذكر منبع يا مأخذ، به نام مترجم كتاب در متن خويش (پاراگراف دوم ص۶) گنجانده است. اما شايد پرمسأله ترين مورد در اين كتاب، افاضات ويراستار باشد. معلوم نيست ايشان چه نقشى در بهكرد متن يا تدقيق محتواى آن داشته اند زيراگاه تعقيدهاى عجيب و بسيار ابتدايى، همراه با جملات كشدار و نامفهوم و بدتر از آن توضيحات غيرعلمى را به نام ايشان شاهديم. اساساً چه لزومى دارد كه در يك متن مرجع، چندين نوع توضيح غيرضرورى به نام «م» (مترجم) و «و» (ويراستار) داشته باشيم. از جمله اين افاضات عجيب، يكى در پاورقى شماره ۳صفحه ۱۲۰جلد اول كه در متن براى توضيح «دين هندو» آورده است: «مجموعه اى از آثار دينى هندو» و نيز در ص ۹۸ «پانتئون» را به «مجمع خدايان» توضيح كرده است. اما جالب ترين نمونه را در ص ۱۵۱ پاورقى شماره۱ مى توان ديد كه ويراستار محترم منظور نظر اسمارت يا مترجمان يا هر دو را با اين بيت تفسير فرموده اند:
چندخواهى پيرهن از بهر تن
تن رها كن تا نخواهى پيرهن
به جز موارد متعدد در مورد مترجمان كه به دليل فقد فرصت امكان بيان آن نيست، تنها در زمينه توضيحات ويراستار اين كتاب بايد يك كتاب جداگانه نوشت. غريب تر هم مى توان يافت آنجا كه در ص ،۱۸۷ پاورقى هاى ۳و ،۴ در توضيح مكاتب هينايانا و مهايانا، بازهم از شعر سعدى، آن هم ضبط نادرست آن بهره گرفته است و نيز در ص ،۱۸۸ پاورقى ،۵ اجتهاد ويراستار در غلط گيرى از فهم اسمارت جالب است و بيش ازاين درنگ نمى كنيم. نكته آخر اين كه جلد دوم نسبتاً به لحاظ متن و محتوا و نيز فقدان تفاسير ويراستار، آبرومندتر است.
تجربه دينى بشر نخستين بار توسط انتشارات هارپركالينز در سال ۹۷۱ ۱منتشر شد.چاپ دوم اين كتاب با ويرايش و تغييرات عمده در سال ۱۹۷۶ و توسط انتشارات چارلزاسكريبتر (نيويورك، ۱۹۷۶) و چاپ سوم نيز توسط همين ناشر در تابستان ۱۹۸۳ منتشر شد. در ايران «تجربه دينى بشر» در دو مجلد و در قطع وزيرى توسط سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى دانشگاه ها (سمت) به چاپ رسيده است. جلد اول اين كتاب ترجمه مرتضى گودرزى بوده و حاوى ۴۳۸ صفحه است. جلد دوم نيز كه ترجمه دكتر محمدمحمدرضايى و دكتر ابوالفضل محمودى است، ۴۰۴ صفحه را شامل مى شود.
قيمت جلد اول كتاب (پاييز۸۳) ۲۲۵۰ و قيمت جلد دوم آن (تابستان ۸۳) ۲۰۰۰تومان است. اين كتاب متأسفانه فاقد فهرست مناسب از اعلام و غيره است و تنها واژه نامه اى بسيار مختصر و كوتاه بدان ضميمه شده كه اصلاً با كيفيت يك متن دانشگاهى تناسب ندارد.
پى نوشت ها
۱ - آينده اديان و سرنوشت ايمان، گفت و گوى نگارنده با پروفسور نينيان اسمارت، همشهرى ۳خرداد ۱۳۷۸
۲ - آينده اديان، گفت و گوى اسكات لندن با نينيان اسمارت، خبرگزارى مهر ۳۱خرداد ۸۳.
۳ - تجربه دينى بشر، نينيان اسمارت، جلد اول، ترجمه مرتضى گودرزى، تهران ،۱۳۸۳ انتشارات سمت ص ۷
۴- پيشين، ص ‎/۱۲
۵ - پيشين، ص ۱۹
۶ - براى اطلاعات بيشتر رك به:
The Worldشs Religions, Dimensions of Religions, extract by Ninian Smart, Cambridge Universit press, pgs9-۲۱
۷ - تجربه دينى بشر، همان ص ۲۱
۸ - پيشين، پاورقى ص ۴۲ و سپس در ص ۹۶ مجدداً در توضيحى با كمى تفاوت آورده است: «فصل مربوط به دين مبين اسلام به صلاحديد ناشر حذف شد.»