كامران فانى، دانشنامه نويس، ويراستار دايره المعارف، مترجم و قرآن پژوه متولد ،۱۳۲۴ قزوين.
ترك تحصيل از رشته پزشكى پس از ۳سال تحصيل بخاطر علاقه به ادبيات فارسى ۱۳۴۴
- اخذ مدرك ليسانس ادبيات فارسى ۱۳۴۷
- اخذ مدرك فوق ليسانس كتابدارى ۱۳۵۰
- همكارى در تأسيس دايره المعارف تشيع و ادامه و سرپرستى براين مجموعه از ۱۳۶۱ تاكنون
- سرپرست و مدير دايره المعارف دموكراسى
- برخى از تأليفات و ترجمه هاى او عبارتند از: رده بندى فلسفه اسلامى، فرهنگ موضوعى قرآن، موش و گربه (ترجمه)، مرغ دريايى(ترجمه)، سه خواهر (ترجمه)، سلوك روحى بتهوون (ترجمه)، خطابه پوشكين (ترجمه) و ...
جعفر مجرد قمى: كامران فانى را خيلى ها با ترجمه سليس و شيوايش شناخته اند. «موش و گربه» گونترگراس نويسنده مشهور و معروف آلمانى و برنده نوبل ادبيات بيش از سى سال پيش توسط او ترجمه شد و همين نشان مى دهد كه كامران فانى چقدر داناست. حكايت دانايى كامران فانى به همين جا ختم نمى شود. «مرغ دريايى» و «سه خواهر» از آثار چخوف و «خطابه پوشكين» از داستايوفسكى و «سلوك روحى بتهوون» از ساليوان حكايت دانايى او را تكميل مى كند.
براى دريافت اين نكته كه فانى كيست و چه كرده كافى است به رهبرى و هدايت او براى انتشار مجموعه سه جلدى «دايره المعارف دموكراسى» اشاره كرد و نيز «رده بندى تاريخ» و رده بندى فلسفه اسلامى و «فرهنگ موضوعى قرآن».
درباره گونترگراس، فانى مى گويد: اولين بار مرحوم آل احمد به من پيشنهاد كرد كه يكى از كتاب هاى گونترگراس را كه در آن زمان تازه منتشر شده بود، ترجمه كنم. اسم آن رمان «سالهاى سگى» بود، يا كتاب ديگرش «طبل حلبى» را ترجمه كنم. من ديدم اين دورمان خيلى مفصل و از كارهاى مشكل گونترگراس است. از آنجا براى شروع كار اثر كوتاهترى را براى ترجمه انتخاب كنم كه همين رمان «موش و گربه» بود.
فانى متولد سال ۱۳۲۴ قزوين است. تحصيلات عالى اش را ابتدا در رشته پزشكى آغاز كرد ولى به دليل علاقه اى كه به ادبيات فارسى داشت، تحصيل در رشته پزشكى را رها كرد و در رشته ادبيات به دريافت درجه ليسانس نايل آمد و مطالعات خود را در رشته كتابدارى و اطلاع رسانى دنبال كرد.
جالب اينجاست كه فانى بيش از ۳سال را در رشته پزشكى گذراند و با ترك تحصيل از اين رشته و موفقيت مجدد در كنكور دانشگاه تحصيلات خود را در رشته ادبيات پى گرفت و در سال ۱۳۷۴ موفق به اخذ ليسانس در رشته ادبيات فارسى شد و عشق و علاقه به كتاب سرانجام او را به سوى كتابدارى كشاند و توانست وارد دانشكده كتابدارى گردد.
فانى در دوران تحصيلات دانشگاهى با بهاءالدين خرمشاهى همكلاس بود و اين رابطه به دليل قزوينى بودن هر دو ادامه يافت و همچنان و هنوز آنها با يكديگر همكار و رفيق گرمابه و گلستانند. خرمشاهى درباره اين دوستى مى گويد: «درست نوزده سال پيش بود كه با جان جانان جناب فانى نشسته بوديم و از هر در سخن مى گفتيم . بحثمان در اطراف داستان «كريستين و كيد» نوشته هوشنگ گلشيرى بود كه بتازگى منتشر شده بود. به فانى گفتم: نقدى براين كتاب بنويس و ... كه گفت خودتو چرا نمى نويسى و خلاصه چندماه بعد به پايمردى فانى اين نقد در مجله سخن چاپ شد.»
عشق و علاقه به مطالعه در فانى از همان دوران ابتدايى تحصيل وجود داشت. بطورى كه از همان دوران اول و دوم دبستان، كتابهاى بزرگسالان را مطالعه مى كرده. خودش در اين باره مى گويد: «در آن زمان هنوز ادبيات كودكان رسم نشده بود. ناگزير كودك كتابخوان همان كتابهايى را مى خواند كه بزرگسالان مى خواندند.در قزوين كتابخانه عمومى وجود نداشت. يكى دو تا مغازه و يا در واقع كتابفروشى بود كه كتاب كرايه مى دادند. به شبى يك قران كه ظاهراً به نظرم پول كلانى مى آمد و همين شد كه اجباراً تند خوانى را آموختم.»
محصول كتابخوانى سالهاى اوليه كودكى فانى منجر به آشنايى زودهنگام با قرآن مى شود. چنانكه در سالهاى آخر دبيرستان مى توانست به كمك ترجمه هاى تحت اللفظى و زيرنويس قرآن كه در آن زمان منحصر به دو ترجمه مرحوم معزى و الهى قمشه اى بود، به فهم ظاهرى معانى قرآن برسد.
او البته در دوران تحصيلش توانسته بود از محضر بزرگانى چون جعفرشهيدى، مهدى محقق، استاد عبدالحميد بديع الزمان كردستانى، اميرحسين يزدگردى و ذبيح الله صفا بهره مند گردد.
فانى پس از قبولى در رشته كتابدارى، در مركز خدمات كتابدارى كه از مراكز جديدالتأسيس آن دوره وزارت علوم بود استخدام شد. او در سال ۱۳۶۱ كه استادش دكتر محقق دايره المعارف تشيع را تأسيس نمود و به عنوان دستيار در خدمت استادش بود، همچنانكه خرمشاهى نيز به اين كار پرداخت. اما همكارى با دكتر محقق يك سال بيشتر طول نكشيد كه دكتر محقق «بنياد دايره المعارف بزرگ اسلامى» را تأسيس نمود اما توصيه و سفارش اكيد به فانى و خرمشاهى نمود كه اين راه را ادامه دهند و تاكنون نيز همواره بدين كار پرداخته و با سرپرستى سيداحمدصدرحاج سيد جوادى و جمعى از نويسندگان توانسته اند سه جلد از دايره المعارف تشيع را به چاپ رسانند.
فانى درباره ضرورت وجود و رواج شكوفايى دايره المعارف نويسى مى گويد: «به نظر من از رويدادهاى مهم فرهنگى سالهاى اخير در ايران رواج و شكوفايى دايره المعارف نويسى است. دايره المعارف مجموعه اى فشرده از دانش است كه به نحوى تنظيم مى شود كه اطلاعات به سهولت و سرعت در اختيار مراجعه كننده قرار گيرد. دايره المعارف يا اصولاً هر نوع كتاب مرجع در واقع پاسخگوى نياز جامعه است. جامعه اى كه پرسش ندارد و كنجكاو نيست و يا اينكه فكر مى كند براى هر پرسشى يك جواب از پيش داده شده وجود دارد، جامعه اى است مرده و راكد كه نمى تواند فراتر از خود رود و پيشرفت كند، اما جامعه زنده و پويا، پرسشگر است و طبعاً نياز دارد كه پاسخ به پرسشهاى خود را پيدا كند و يكى از راههاى پاسخگويى تأليف و تدوين كتابهاى مرجع و در صدر آنها دايره المعارفها است.»
او فرق دايره المعارف با هر منبع اطلاعاتى ديگر مثل كتاب را در اين مى داند كه: دايره المعارف به نحوى تدوين و تنظيم شده است كه شما به سهولت و با سرعت بيشترى مى توانيد به مطلب مورد نظر خود دسترسى پيدا كنيد و شيوه نگارش دايره المعارف اين است كه با زبانى روشن اطلاعات فشرده را در اختيار مراجعه كننده قرار مى دهد و ضمناً شما را راهنمايى مى كند كه براى مطالعه بيشتر بايد به چه منابعى رجوع كنيد، اين چيزى است كه يك كتاب عالى يا يك منبع اطلاعاتى عالى پاسخگوى آن نيست.
فانى پس از اخذ ليسانس به تدريس زبان فارسى پرداخت. او همچنين در سال ۱۳۵۸ به تدريس، ترجمه و تفسير قرآن در مركز خدمات كتابدارى ايران پرداخت كه مدت دو سال به طول انجاميد.
فانى در سال ۱۳۵۰ سربازى را به اتمام رساند و به انگلستان سفر كرد. شايد آن گونه كه خود او بيان مى كند براى آموختن زبان انگليسى اين سفر را تجربه نمود. به هرحال پس از آن، او در كنار مشاغل ادارى و كار مؤسسات پژوهشى به كار ترجمه و تأليف كتاب پرداخت.
با اين همه فانى حتى در دوران سربازى از كتاب و ترويج فرهنگ كتابخوانى دور نماند. او اين موضوع را اينگونه تعريف مى كند: «در كنار اروندرود و دهانه فاو و در زير نخلهاى بلند كتابخانه كوچكى درست كردم كه اولين تجربه من در كتابدارى بود. روزهاى گرم و بلند تابستان خوزستان به كندى مى گذشت و سربازان و گروهبانان و افسران به بطالت وقت كشى مى كردند و روز و شب را مى گذراندند. به اصرار كتاب داستان و شعر به آنها مى دادم. نخست از خواندن ابا داشتند، آن را امرى شاق مى پنداشتند، ولى كم كم شيفته مطالعه شدند، به وضوح مى ديدم هر انسانى كه سواد خواندن داشته باشد، بالقوه دوستدار كتاب و كتابخوانى است، فقط امكان و فرصت آن را نيافته است. نقش كتابخانه در همين است كه چنين فرصتى را به سهولت در اختيار همگان مى گذارد.»
همانطور كه پيش از اين نوشتيم، كامران فانى يك سال تمام به عنوان دستيار دكتر محقق در دايره المعارف تشيع فعاليت مى كرد. خودش درباره اين دايره المعارف مى گويد: دايره المعارف تشيع اولين دايره المعارفى بود كه فكر تدوين آن بعد از انقلاب در سال ۱۳۵۹ شكل گرفت و در آن زمان تقريباً هيچ دايره المعارفى در اين زمينه در ايران آغاز به كار نكرده بود و اصلاً هيچ دايره المعارفى در زمينه تشيع به هيچ زبانى چاپ نشده بود، اما دايره المعارف گونه هايى درباره تشيع و اسلام وجود داشت و همين مسأله باعث شد كه فكر تدوين و تأليف دايره المعارف تشيع به وجود آيد، چرا كه در جهان اسلام چندين دايره المعارف توسط اهل تسنن تدوين شده بود، ولى شيعه به طور جدى هيچ تلاشى در اين زمينه نكرده بود و تنها دايره المعارف در اين زمينه، دايره المعارف گونه اى بود كه آقاى امين در لبنان منتشر كرده بود كه آن هم به هيچ وجه پاسخگوى ما نبود.
او مى گويد: در آغاز بنده و آقاى دكتر مهدى محقق به همراه آقاى خرمشاهى تصميم گرفتيم براى اينكه كار با يك سامان منطقى انجام شود، شيوه كار را معين كنيم، به همين دليل يك سال اول را به تدوين طرح دايره المعارف اختصاص داديم كه تحت عنوان «طرح تدوين دايره المعارف تشيع» در سال ۱۳۶۰ منتشر شد. اين طرح تدوين دو بخش داشت؛ بخش اول مربوط به روش شناسى كار بود كه دامنه و محدوده كار و شيوه نگارش مقالات و حجم مقالات مشخص شد و پيش بينى در مورد اين انجام شد كه حدوداً اين دايره المعارف چند جلد خواهد شد و تدوين آن چه مدت طول خواهد كشيد و در بخش دوم فهرست مدخلها و فهرست نام مقالات را از حرف الف تا ى تنظيم كرديم و حدود بيست هزار مدخل را به ترتيب حروف الفبايى تعيين كرديم.
او در مورد سختى هاى كار يك دايره المعارف نويس و دايره المعارف نويسى مى گويد: دايره المعارف كارى گروهى و بسيار پرهزينه است و به تدريج منتشر مى شود و طبعاً تا كار به پايان نرسد، نبايد انتظار داشت كه به فروش برود، بنابراين نياز به حمايت مالى و سرمايه گذارى دارد.
با اين همه دايره المعارف تشيع نتوانست اين حمايت مالى را داشته باشد و به سرمايه هاى خصوصى متكى است. كامران فانى اين مجموعه را بيش از هر چيز مديون ايثار و فداكارى فهيمه محبى مى داند و مى گويد: او با ايثارى كم نظير و با فروش خانه شخصى خود اين كار را سرپا نگه داشت.
او مى گويد: اگر واقعاً مشكل مالى ما حل شود، خيلى از ايراداتى كه بر ما مى گيرند، حل خواهد شد. مثلاً گاهى به ما انتقاد مى كنند كه مقالات ضعيف است. در برخى از موارد حق دارند، اما براى جبران اين نقص بايد اين توانايى را داشته باشيم كه اگر مقاله اى خوب نبود، آن را تجديد كنيم و يا اينكه با نويسندگان بيشترى همكارى كنيم و اينها همه نيازمند حمايت مالى است.
ساموئل جانسون جمله معروفى راجع به فرهنگ نگارى و دايره المعارف نويسى دارد كه مى گويد: هر نويسنده اى آرزو دارد كه از كتابش تعريف كنند، اما يك فرهنگ نويس يا دايره المعارف نگار همين كه به او ناسزا نگويند، بسيار خوشحال مى شود، چرا كه دايره المعارف كارى گروهى و مجموعه متنوعى از اطلاعات است. با اين همه، با مطالعه دايره المعارف دموكراسى و دايره المعارف تشيع خواننده به صعب و دشوار بودن كار كامران فانى و همت و تلاش و دانايى او پى مى برد. افسوس كه قدرش را كمتر از اجرش مى دانيم و شكيبايى اش را حمل بر سكوت مى كنيم. با اين همه، او بيش از ۲۴ سال است كه شكيبا است و صبورانه دانايى خود را براى نسلهاى آينده به يادگار مى گذارد.