گزارش و عكس: احمدجلالى فراهانى

مستأصل شدم . درست مثل سيف الله امينيان كه يازده سال پيش در مقابل پرسش ساده يك جهانگرد ايتاليايى مستأصل شده بود؛ آن هم در مقابل يك درخواست ساده و بى پيرايه پيرمردى ايتاليايى. مدير آن زمان اداره ميراث فرهنگى كاشان حالا مى گويد: «يك روز صبح سرو كار پيرمردى ايتاليايى در اداره مان پيدا شد. او با خودش عكسى را آورده بود سياه و سفيد از يك خانه قديمى كاشان كه قبل از انقلاب تخريب و نابود شده بود و به جاى آن پاساژ تجارى بزرگى علم شده بود. » پاساژى كه امينيان مى گويد در كاشان به « پاساژ على » مشهور است. همه كاشانى ها مى دانند اين پاساژ در جايى بنا شده است كه روزگارى «خانه شكرى»ها بوده است. « خانه اى به غايت زيبا و رؤيايى. آن روز كه آن پيرمرد ايتاليايى عكسى را كه چهل سال قبل از آن خانه گرفته بود به من نشان داد، پشتم لرزيد. مستأصل شدم. چه جوابى مى توانستم به او بدهم. وقتى برمى گشت ايتاليا در باره ما ايرانى ها چى فكر مى كرد؟»
خانه هاى قديمى كاشان يكى از زيباترين جلوه هاى هنر معمارى ايران هستند كه اغلب آنها رو به نابودى گذاشته اند و كارى از دست مسؤولان ميراث فرهنگى براى نجات اين خانه ها برنمى آيد. اين بناها كه بخشى مهم از ميراث فرهنگى كاشان را تشكيل مى دهند در سرتاسر ايران نظير ندارند و كمتر شهرى در ايران وجود دارد كه به اندازه كاشان خانه هاى قديمى داشته باشد. اكثر اين خانه ها به سده هاى اخير تعلق دارندو عمدتاً در مالكيت اشخاص حقيقى هستندو سرنوشتى مبهم انتظار آنها را مى كشد. چه اغلب اين خانه ها به ورثه اى رسيده اند كه به دليل افزايش بى حد و حصر قيمت زمين در كاشان توافقى بر ماندگارى آنهاندارند و ترجيح مى دهندميراث پدران خود را در دايره قسمت قرار دهند و با سرنوشت سند تفكيكى و تخريب و فروش و نوسازى و ... روبرو كنند. اتفاقى كه براى «خانه شكرى» ها افتاد و پاساژ على از پس خرابه هايش قد علم كرد.
حدود ۵۰۰خانه
«عطوف » معاون ميراث فرهنگى و ايرانگردى كاشان حقايقى را در باره اين خانه ها مى گويد كه اگر تكان دهنده نباشد ناراحت كننده است. او مى گويد:« در كاشان و آران و بيدگل نزديك به ۹۰۰ خانه قديمى شناسايى شده است كه اغلب آنها در معرض تخريب و نابودى هستند و كارى از دست ما برنمى آيد كه برايشان انجام بدهيم. چون مشكلات وارثان اين خانه ها كاملاً قابل درك است. آنها از ما مى پرسند ما چه گناهى كرده ايم كه مى خواهيم براى فرار از مشكلات روزافزون اقتصادى خانه پدرى مان را خراب كنيم و شما اجازه نمى دهيد؟» از نظر او وقتى ميراث فرهنگى هم قدرت و توان خريد اين خانه ها را ندارد و تنها كارى كه از دستش ساخته است عدم صدور مجوز تخريب است ، نبايد چندان به خواست ورثه براى تخريب ميراث چندصدساله پدرانشان خرده گرفت.
از همين روست شايد كه بسيارى از همين ورثه مخفيانه كمر به تخريب اين خانه ها بسته اندو با اجيركردن چندكارگر افغانى به پى خشتى آنها آب مى بندند تا بلكه زودتر فرو بريزند و از موانع قانونى براى تخريب اين خانه ها رهايى يابند.
حكايت سيف الله امينيان و تلاش او براى نجات اين خانه طى يازده سال گذشته خود غمنامه تلخى است كه شنيدنش خالى از لطف نيست. او مى گويد: «آن روزها كه آن پيرمرد ايتاليايى آمده بود تا خانه شكرى ها را پيدا كند مصادف بود با روزهايى كه شهردارى اصفهان حمام «خسرو آقا»ى اصفهان راتخريب كرده بود و بازتاب منفى اين ماجرا در رسانه هاى غربى آبروى مان را به باد داده بود.»
درايت او به داد بيش از ۲۴ خانه قديمى پرارزش كاشان مى رسد. رئيس وقت اداره ميراث فرهنگى كاشان كه مى دانست در طول سفر رئيس جمهورى وقت به كاشان قرار است او بازديدى از حمام فين كاشان كه روزگارى در باره اش به عنوان مقتل اميركبير كتابى نوشته بود، داشته باشد دستور مى دهد تا از تمام خانه هاى مشهور كاشان عكس هاى بزرگى تهيه شود و نمايشگاهى از اين عكسها بر ديوار حمام فين ترتيب داده يابد. او در ضمن عكس بسيار بزرگى از عكس خانه شكرى ها كه جهانگرد ايتاليايى تهيه كرده بود، فراهم مى آورد و آن را در ميان ساير عكس ها جاى مى دهد. اين بار تقدير با تدبر امينيان همراه مى شود و عكس سياه و سفيد و بزرگ خانه شكرى ها توجه رئيس جمهور را به خودجلب مى كند. سرنوشت با سؤال هاشمى در باره اين خانه به مدد خانه هاى زيبايى چون خانه بروجردى ، عباسى ، طباطبايى ، عامرى و ... مى آيد. رئيس جمهور هم به سياق جهانگرد ايتاليايى سراغ خانه شكرى ها را از امينيان مى گيرد. «لحظه بزرگى بود . من مى توانستم با روايت سرنوشت تلخ اين خانه به شخص دوم مملكت ساير خانه ها را از مبتلاشدن به سرنوشت ۸۰ خانه اى كه طى سالهاى قبل و بعداز انقلاب ويران شده بودند، نجات دهم.»
اينگونه مى شود كه امينيان براى رئيس جمهور از معمارى دوره قاجار و ارزش فرهنگى اين خانه ها مى گويد و رئيس جمهور هم از وزير وقت معادن و فلزات كه از سراتفاق خودكاشى بود، مى خواهد با ارائه طرحى به هيأت دولت به مدد ميراث ذى قيمت سرزمين مادرى اش بيايد.
مهندس محلوجى از امينيان مى پرسد آيا او طرح خاصى به ذهنش مى رسد و امينيان در جواب مى گويد: «همانطور كه درصدى از درآمد شركتهاى خصوصى طرف قرارداد باوزارت معادن و فلزات نصيب ورزش مى شود، سهمى هم نصيب ميراث فرهنگى كشور از جمله كاشان شود. »با مجوز دولت و كمك شخصى محلوجى و اهتمام او و امينيان و مهندس مقتدايى كه از برجسته ترين كارشناسان مرمت آثار و ابنيه تاريخى ايران محسوب مى شود، چيزى در حدود ۸۵۰ ميليون تومان اعتبار براى خريد ۲۴ خانه قديمى و يك حمام و بازسازى و مرمت آنها در نظر گرفته مى شودو اين اعتبار به هيأت امنايى متشكل از افراد فوق و شهردار كاشان و نماينده وقت كاشان در مجلس شوراى اسلامى و چندتن ديگر سپرده مى شود و آنها شروع به خريد خانه ها مى كنند و اين تازه اول ماجراست.
امينيان مى گويد: ما براى پيداكردن فضا و محيط واقعى خانه گاه مجبور بوديم چندخانه را با هم بخريم. مثلاً خانه طباطبايى ها به ۵ سند شش دانگى تفكيك شده بود و ما مجبور بوديم تك تك اين خانه ها را خريدارى كنيم. يا خانه عباسيان هم خودش پنج خانه جدا بود كه ما موفق شديم ۴خانه را خريدارى كنيم و خانه پنجم هنوز خريدارى نشده است.»
وقتى از امينيان كه حالا به سمت معاونت حفاظت فنى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى ارتقاى مقام يافته مى پرسم دركارشان چند خانه ارزشمند وجوددارد او مى گويد: در حال حاضر بيش از هزارخانه ارزشمند وجوددارد كه قريب ۵۰۰خانه همپا و همسان خانه بروجردى ها دركاشان موجود است.
سرنوشت مبهم
گرچه هيأت امنا درطول سالهاى ۷۳ تا ۷۵ موفق به خريد بيش از ۲۴ خانه و يك حمام و صرف ۸۵۰ميليون تومان پول براى بازسازى آنها مى شود اما با رفتن مهندس محلوجى از هيأت دولت پروژه خريد خانه هاى قديمى نيمه كاره رها مى شود و درحال حاضر بيش از ۴۶۰ خانه باارزش در دست مردم است و سازمان ميراث،  قدرت خريد آنها را ندارد.
بنابر آمار موجود منابع درآمدى اين سازمان براى پرداختن به خانه هاى قديمى كاشان عبارت است از ۴۳۰ ميليون تومان اعتبار (در سال ۸۳) كه اين اعتبار از محل رديف بودجه ميراث فرهنگى استان اصفهان (۱۶۰ميليون تومان اعتبار كه تاكنون تنها ۵۰درصد آن محقق شده است به عبارتى ۸۰ميليون تومان پول نقد)، رديف بودجه مختص بافت هاى تاريخى كشور و طرح پرديسان (كه به بازسازى و احياى خانه عامرى اختصاص داده شده و ۲۲۰ميليون تومان اعتبار براى اين امر برآورده شده است) تأمين شده است. اين درحالى است كه به گفته كارشناسان تنها خانه بروجردى ها ۲۵۰ميليون تومان پول براى تكميل مرمت و خريد تمام محوطه اش نياز دارد و بيش از ۱۶ خانه در بافت سنتى كاشان وجوددارند كه از ارزش همپاى خانه بروجردى ها برخوردارند.
شهر توريستى كاشان
از طرف ديگر على رغم آنكه كاشان يكى از توريستى ترين شهرهاى ايران است و بنابر آمار موجود تنها در دو هفته اول سال جارى ۶۸۰ هزارنفر از آن ديدن كرده اند. (دراين ميان ۴۸۰ هزارنفر از خانه هاى قديمى بازديد كرده اند) اين شهر از مشكل كمبود شديد محل اقامت رنج مى برد و ظرفيت اقامتى آن بيش از ۵۰۰ تخت خواب نيست كه مختص سه محل اقامتى مجموعه كوثر، هتل اميركبير و سياح است و هتل اميركبير با آنكه ۲۰۰تختخواب دارد اما قدمت آن بيش از ۲۵ سال است. اين درحالى است كه در ميان بازديدكنندگان نوروزى بيش از ۲هزار توريست خارجى بوده اند و با اين همه آنها به رغم تمام مشكلات حاضر شده اند به كاشان بروند تا خانه هاى قديمى را ازنزديك ببينند.
اگر نگران خانه هاى قديمى كاشان هستيد، بدنيست بدانيد كه اگر بنا به پيش بينى هاى انجام شده منابع مالى موردنظر در برنامه چهارم تأمين گردد و درطول ۵سال آينده سالانه ۱‎/۵ ميلياردتومان پول براى بازسازى و خريد خانه هاى قديمى كاشان جذب سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى شود امكان نجات ۴۶۰خانه باقى مانده در كاشان در طول ۵سال آينده ميسرمى شود.
خانه هاى قديمى
بعد از زلزله مهيب در پايان حكومت لطفعلى خان زند، بافت شهرى جديدى در كاشان نضج گرفت كه معرف واقعى معمارى زيبا و ستودنى قجرى درايران بود. در آن سالها استاد و معمار «على مريم» به درخواست بزرگان و تجارى چون «سيدحسن نطنزى» اقدام به ساخت خانه هايى كرد كه بعدها به خانه هاى «بروجردى»، «طباطبايى» و... معروف شدند. به استناد تاريخ اين خانه ها متناسب با خصوصيات اقليمى و شرايط جوى منطقه كويرى كاشان طراحى و ساخته شد كه معروفترين آنها خانه بروجردى هاست. اين خانه در ضلع غربى كوچه امير احمد، خيابان علوى كاشان و در نزديكى حمامى به همين نام قرار دارد. ساختمان خانه بروجردى ها براساس اطلاعات كتيبه هاى آن، در سال هاى ۱۲۹۲ تا ۱۳۱۰ هجرى قمرى ساخته شده است. گرچه عرصه اين خانه در سال ۱۳۵۳ شمسى به تملك سازمان ميراث فرهنگى درآمد، ولى اعيانى آن كه در شرق و شمال شرقى خانه واقع شده هنوز در مالكيت خصوصى باقى مانده و هنوز كار بازسازى شاه نشين آن نيمه تمام مانده است.
ضمن آنكه بخش اندرونى آن بشدت درمعرض فروريختن است و تزئينات گچبرى و آيينه كارى هاى حياطش كه بيش از ۱۵۰ بنا و گچكار براى ساخت آن به كارگرفته شده به دليل هجوم كبوترها درمعرض تهديدى جدى قراردارد.
خانه بروجردى ها، يكى از شاهكارهاى معمارى خانه هاى مسكونى كاشان و ايران به حساب مى آيد و ازنظر ويژگى هاى معمارى يكى از بهترين خانه هاى دو قرن اخير شناخته شده و مورد تحسين همگان قرارگرفته است.
با اين همه خانه هاى ديگرى چون خانه طباطبايى، خانه عامرى، عباسى، حاج سيدآقا، حكيم باشى، حاجى صالحى، لاجوردى ها و خانه نراقى دركاشان از معروفترين خانه هاى قديمى اين شهر محسوب مى شوند كه جملگى بشدت نيازمند مرمت و بازسازى هستند.