حميرا حيدريان
انجمن غيردولتى حمايت از قربانيان سلاحهاى شيميايى به عنوان تنها نماينده ايران براى اولين بار در روز ۲۲آوريل۲۰۰۵ برابر با دوم ارديبهشت ماه ۱۳۸۴ در نوزدهمين سالروز اولين حمله شيميايى در شهر «اپير» كشور بلژيك شركت كردند.
و باز براى اولين بار است كه جانبازان شيميايى ايران به عنوان شاهدان زنده و اسنادگوياى اين بزرگترين جنايت جنگى تاريخ معاصر در اين مراسم بين المللى شركت كردند تا صداى مظلوميت هزاران مصدوم و جانباز شيميايى را برسانند.
تاريخ نام كشور آلمان را به عنوان نخستين كشورى كه در ۲۲آوريل۱۹۱۵م.م به اردوگاه متفقين در شهر «اپير» بلژيك را مورد حمله شيميايى خود قرار داد به ثبت رساند.
ثبت فاجعه اى كه ۵۰هزار نفر قربانى و۱۰۰هزار نفر مصدوم را به همراه داشت. حمله آلمان به بلژيك و رهاسازى ۵هزار سيلندر (راكت و بمب) حاوى يكهزار و ۷۰۰تن گازهاى كلر مايع در حالى كه آسمان شهر «اپير» را ابر سمى پوشانده بود، نه تنها انسانها، بلكه ساير جانداران را به كام مرگ كشاند.
استفاده از سلاحهاى شيميايى در جنگها ريشه در تاريخ كهن دارد. برخلاف تصورات برخى كه استفاده از اين سلاح را مختص عصر نوين مى دانند بايد اظهار كرد كه كاربرد اين تجهيزات به دوران پيش از رنسانس نيز باز مى گردد.
به كارگيرى گوگرد، زغال نيم سوز، مواد مذاب و... در ادوات جنگى اى چون گرز و شمشير و نيزه خود شاهدى بر اين ادعا است. حتى در تاريخ نقل شده است كه از مردار انسانى و حيوانى به عنوان يك نوع سلاح شيميايى در جنگها استفاده مى شده است. با گذر از تاريخ كهن و بازگشت به عصر نوين، مى توان گفت فرانسه و متعاقباً انگليس از جمله كشورهايى بودند كه پس از آلمان استفاده از اين سلاح را در جنگ، به خود ضرورى و بدون مانع تلقى كردند.
اوج استفاده از گازهاى خطرناك و كشنده اى چون خردل و سيا نور توسط اين كشورها در پايان سال۱۹۱۵م بود. اما از نظر وسعت به كارگيرى اين مواد كشنده مى توان به حمله آلمان به شهر «اپير» در سال۱۹۱۷م اشاره كرد كه براى نخستين بار به ثبت تاريخ رسيد. كشته شدن ۱۲۰هزار نفر و يك ميليون مصدوم شيميايى حاصل جنگ جهانى اول و به كارگيرى سلاحهاى شيميايى توسط كشورهاى مذكور بود. پس از جنگ جهانى دوم در سال۱۹۲۵م ۴۰كشور از سراسر جهان براى منع كاربرد سلاحهاى شيميايى در ژنو معاهده اى به امضا رساندند كه اساس اين پروتكل تا ۱۹۹۳ به طول انجاميد.
با وجود تعهد كشورها براى منع كاربرد اين سلاح خطرناك، همچنان روند استفاده از آن در جنگ ميان كشورها ادامه داشت.
استفاده از اين سلاح توسط آمريكا عليه كره و ويتنام و مصر عليه يمن و... از آن جمله بود.
در حال حاضر كشور آمريكا به دليل عوام فريبى و نگهدارى سهل و  آسان، مبادرت به تهيه سلاح شيميايى و مخرب، مضاعف و دوگانه كرده است كه در مرحله اول در ظاهر سلاح شيميايى به نظر نمى رسد و در مرحله دوم يعنى هنگام پرتاب در فضا و زمان خروج از كلاهك انفعالات شيميايى صورت مى گيرد. اين كشف آمريكا در سال۱۹۸۶ صورت گرفت و پس از آن اين كشور اقدام به ساخت و نگهدارى اين سلاح در خارج از كشور خويش كرد.
گفتنى است اتحاد جماهير شوروى را مى توان بزرگترين و قدرتمندترين كشورى دانست كه به سلاحهاى شيميايى دسترسى داشته است اما با تجزيه اين كشور اين قدرت نيز تجزيه شد. برخوردارى از بيش از ۵برابر حجم كره زمين به سلاحهاى مرگبار شيميايى از نشانه هاى قدرت اين كشور در اين عرصه بود.
در جنگ ۸ساله و تحميلى عراق عليه ايران كه از سال۵۹ آغاز شد، رژيم بعثى از همان ابتداى جنگ مبادرت به استفاده از سلاحهاى شيميايى كردكه ابتدا به طور آزمايشى و عملياتى و سپس به صورت خارق العاده از آن بهره مى برد. نيروهاى ايرانى براى اولين بار بعد از آغاز جنگ در تاريخ ۱۴مهرماه سال۱۳۵۹ يعنى دوهفته پس از آغاز جنگ با به اسارت گرفتن تعدادى از نيروهاى عراقى كه تجهيزاتى از جمله ماسك هاى مخصوص داشتند، متوجه استفاده عراق از اين سلاح عليه نيروهاى خودى شدند.
پس از آن نيروهاى بعثى در ۲۴مهرماه۵۹ براى اولين بار در جبهه با شليك گلوله هاى شيميايى به سمت لشكر۹۲ خوزستان نيروهاى ايرانى را مورد تهاجم قرار دادند و بعد از آن در ۲۷ و ۲۸ همان ماه نيروهاى ارتش و سپاه گزارشاتى را مبنى بر به كارگيرى گلوله هاى شيميايى توسط عراق عليه ايران مخابره كردند كه براى نخستين بار تعدادى مصدوم را به جاى گذاشت.
پس از اين حادثه، وزير امورخارجه وقت اقدام به ارسال نامه اعتراض آميزى به دبيركل سازمان ملل، عليه اين اقدام غيرانسانى كرد كه در پى آن از سوى سازمان مذكور بيانيه اى مبنى بر عدم كاربرد سلاح شيميايى صادر شد.
در حماسه هويزه در ۱۵دى ماه ۵۹ تعدادى از دانشجويان خط امام در اثر مصدوميت شيميايى به شهادت رسيدند و در ۱۹همان ماه با گلوله هاى شيميايى كه نيروهاى عراقى به سمت شهرهاى اهواز، دزفول و ميمك پرتاب كرد۱۰شهيد و ۴۰مصدوم قربانى اين اقدام شدند. در نوروز سال۱۳۶۰ يك نفر بر اثر گلوله باران شيميايى به شهادت رسيد و پس از آن در ۱۱ارديبهشت ماه۱۳۶۰ براى نخستين بار يكصدنفر در اثر بمبارانهاى شيميايى مصدوم شدند.
ادامه اين روند در مناطق مختلف مرزى و شهرهاى جنوبى ادامه داشت تا اينكه در سوم اسفندماه۶۲ رژيم بعثى براى اولين بار از طريق هلى كوپتر و همزمان با استفاده از ۲۵۰قبضه توپخانه اقدام به بمباران مناطق مرزى از جمله هورالعظيم و تمام جزاير و خطوط پشتيبانى تا شهر اهواز و خرمشهر كرد كه حاصل آن صدها شهيد و ۲هزار مصدوم بود.
در تاريخ ۱۵اسفندماه سال۶۳ زمانى بود كه نيروهاى عراقى سه روز پى در پى و براى اولين بار از انواع تركيبات شيميايى (هيدروسيانيد و فسفات و...) كه اثرات پوستى، روانى و سوزش نيز به همراه دارد را به كار برد. اين تركيبات به حدى خطرناك بود كه بسيارى از نيروهاى ايرانى در دم به شهادت رسيدند و به عبارتى در اين عمليات كه با نام خيبر آغاز شده بود بيش از ۶۶۰شهيد و ۵هزار و ۵۰۰نفر مصدوم قربانى اين عمليات شدند. در عمليات خيبر نيروهاى بعثى يكهزار بمب و ۲هزار توپ و راكد حامل موادشيميايى كه بعضاً عامل اعصاب تاوون T.E و خردل HD بود را به سمت نيروهاى جمهورى اسلامى روانه كردند كه هر بمب با وزنى حداقل ۲۵۰كيلوگرم حاوى ۴۰ليتر محلول شيميايى بود كه حاصل آن به جاى ماندن صدها شهيد و هزاران مصدوم بود.
اين حملات در كنار ساير عمليات جنگى طى ۸سال دفاع مقدس ادامه داشت تا اينكه در ۲۵اسفندماه سال۶۶ رژيم بعثى به نشانه انتقام از مردم حلبچه كه به نيروهاى ايرانى پيوسته بودند، برخلاف كنوانسيون مصوب۱۹۴۹م اقدام به بمباران شهروندان خود كرد كه حاصل آن ۵هزار كشته و بيش از يكهزار مصدوم بود.
به دنبال افزايش كاربرد سلاحهاى شيميايى از جانب رژيم عراق در جنگ تحميلى و تقاضاهاى مكرر جمهورى اسلامى از دبير كل سازمان ملل براى بازديد از آثار كاربرد سلاحهاى شيميايى واعزام مجروحان به شهرهاى اروپايى و صحت گفته هاى ايران، ميزان رسوايى دولت عراق به حدى رسيد كه سازمان ملل نتوانست منفعل بماند و دبير كل هيأتى را براى بررسى موضوع به ايران فرستاد.
در ژوئن۱۹۸۴م دبير كل سازمان ملل متحد طى يادداشتى خطاب به رئيس جمهورى ايران و رئيس رژيم عراق گفت: واقعيت رقت آميز آن است كه استفاده از سلاحهاى شيميايى برخلاف مفاد پروتكل۱۹۲۵ ژنو صورت گرفته و توسط هيأت اعزامى در مارس۱۹۸۴ م به ايران مورد تأييد قرار گرفته اين مسأله در سطح بين المللى به طور وسيع محكوم شده و ضرورت دارد كه توسل به چنين سلاحهايى دوباره صورت نگيرد كه پس از آن سازمان ملل اقدام به صدور دوقطعنامه ۶۱۲ و ۶۲۰مبنى بر عدم كاربرد سلاحهاى شيميايى كرد.
با مرور زمان و اوج گيرى حملات از سوى دوكشور درگير جنگ، سازمان ملل اقدام به صدور قطعنامه۵۹۸ كه به جنگ ايران و عراق خاتمه مى داده كرد. با وجود اعلام آتش بس ميان نيروهاى دوكشور و موافقت طرفين، مع الوصف، بعد از قطعنامه، در تاريخ ۴شهريورماه سال۶۷ نيروهاى عراقى آخرين گلوله هاى شيميايى خود را به سوى نيروى ايرانى شليك كردند.
۱۲۸هزار قربانى بمبهاى شيميايى
به طور كلى در طول ۸سال جنگ تحميلى، كشور عراق ۵۳۹بار نيروهاى ايرانى را مورد حمله شيميايى خود قرار داد كه طى آمار رسمى بيش از ۶۶هزار نفر مصدوم و ۲۶هزار و ۷۰۰نفر شهيد شدند.
اما سردار محمد باقر نيكخواه معاون اجرايى صنايع هوايى نيروهاى مسلح جمهورى اسلامى ايران كه بخش عمده اى از اين اطلاعات را در اختيار ما قرار داده است رقم مصدومين را تا يكصد هزار نفر قابل افزايش ذكر كرده است. بنا بر همين آمار، طى حملات گسترده نيروهاى بعثى و به كارگيرى اين سلاح مخرب در خاك خود، ۵هزار و ۵۰۰نفر از مردم عراق شهيد و ۱۰هزار نفر مصدوم شدند.
گفتنى است طى بررسيهاى آمارى، در حملات شيميايى بيشتر از گازهاى تاول زا، خردل، هيدروژن و سيانور و مخرب اعصاب استفاده شده است و ۱۵درصد از عوامل سيا نور، ۱۰درصد گازهاى خفه كننده و فستژن وعوامل سرگردان كننده و مابقى ساير گازهاى كلر مايع و... به كار رفته است. همچنين به يك مورد عوامل ميكروبى نيز در بررسى ها اشاره شده است.
لازم به ذكر است بيشترين مناطق مورد اصابت گلوله هاى شيميايى و مورد تهاجم دشمنان، مناطق خيبر، فاو، طلايه، مريوان، بانه، قصرشيرين، گيلانغرب، سردشت، آبادان و الوندرود و ماهشهر بوده است.