شيده لالمى
شايد زمانى كه چارچوب هاى سبزرنگ اوايل دهه ۷۰ بر ديوارهاى شهر مى نشست تا رد پوسترهاى رنگ به رنگ را از چهره شهر زدوده و فضاى سامان يافته ترى براى تبليغات فراهم كند، كمتر كسى فكر مى كرد در مدت زمانى كوتاه تر از يك دهه «تبليغات» همه فضاهاى ممكن در زمين و آسمان تهران را تسخير كند.
ديوارهاى تهران هنوز نشانه نخستين تلاش هاى شهردارى تهران براى نظام مند كردن فضاهاى تبليغاتى را بر خود حفظ كرده اند. بر پيكر بسيارى از آنها هنوز مى توان قاب هاى چوبى زخم خورده اى راديد كه ديگر فضايى مناسب براى تبليغ نيستند بلكه چشم اندازهايى مشوش اند كه چهره شهر را مى آلايند.
از ديدگاه كارشناسان شهرى هرچند نخستين اقدامات براى ساماندهى تبليغات در تهران مبتنى بر ديدگاه هاى تخصصى و همگام با معيارهاى زمان خود آغاز شد اما تبديل شدن تبليغات به يكى از مهمترين منابع مالى شهردارى مانع از ادامه اين حركت در فرايندى سازنده شد و برنامه هاى اقتصادى محور تهران را به جولانگاه دلالانى تبديل كرد كه بى توجه به هرگونه ضابطه و حقوقى شهر را زير هجوم تبليغات عنان گسيخته مدفون كردند.
«بيژن شافعى»، شهرساز و معمار وصاحب نظر در حوزه مباحث شهرى يكى از اين كارشناسان است كه «تبليغات» را «بيمارى مهلك» تهران مى داند و مى گويد:« در دهه هاى ۴۰ و ۵۰ تبليغات در تهران به تعدادى از بناهاى شاخص چون ساختمان پلاسكو و برخى ميدان هاى پرتردد محدود مى شد اما توسعه برنامه ريزى نشده فضاهاى تبليغاتى در دو دهه اخير تهران را بيمار كرده و اين روند مخرب به رغم پيامدهاى مخفى بسيار براى هويت و سيماى شهرى همچنان ادامه دارد».
اتكاى شهردارى تهران به درآمد تبليغات مهمترين عامل در تشديد اين بى اعتنايى ها به ديدگاه هاى كارشناسى و انتقادات وارده به شيوه مديريت فضاهاى تبليغاتى در تهران است. چنانچه تاكنون به رغم تهيه و تدوين طرح هاى متعدد براى ساماندهى فضاهاى تبليغاتى در تهران هيچ يك از اين طرح ها به مرحله اجرا و عملياتى شدن نرسيده است.
«دكتر امير منصورى»، استاد دانشگاه تهران و از اعضاى شوراى برنامه ريزى سازمان زيباسازى در اين مورد مى گويد:« سازمان زيباسازى مدتهاست به شكل يك بنگاه معاملاتى عمل مى كند و فعاليت هايش به توليد درآمد محدود شده و در نتيجه از مسؤوليت هاى اصلى خود در حوزه زيباسازى تهران عقب مانده است».
منصورى معتقد است ذى نفع بودن سازمان زيباسازى در درآمدهاى حاصل از تبليغات انگيزه اين سازمان را براى اجراى طرح هاى تخصصى و نظام مند كردن فضاهاى تبليغاتى در تهران كاهش داده و بر همين اساس بايد مسؤوليت مديريت و تأمين درآمد از تبليغات در تهران به سازمان ديگرى غير از زيباسازى سپرده شود.
اين استاد دانشگاه دربخش ديگرى از سخنان خود مى گويد:«حقوق شهروندان در تهران در يك كلمه خلاصه مى شود ؛درآمد. در هر حال بايد پذيرفت سازمانى كه سالانه بيش از ۲۰ ميليارد تومان از محل تبليغات درآمد كسب مى كند مجرى عادلى براى اجراى قانون در محدود كردن و كنترل تبليغات در تضاد با منافع جمعى شهر نيست».
از ديگر سو مسؤولان سازمان زيباسازى شهر تهران در پاسخ به اين انتقادات هرچند مى پذيرند كه نبايد هويت شهر زير سلطه سرمايه داران و صاحبان لوازم خانگى قربانى شود اما در عين حال تأكيد مى كنند ابزارهاى قانونى كافى براى مقابله با متخلفان در اختيار ندارند.
مهندس «ياورى» قائم مقام سازمان زيباسازى تبديل تبليغات به بورس در تهران را از مهمترين موانع پيش روى اين سازمان براى كنترل فرايند شتابزده توسعه فضاهاى تبليغاتى در تهران مى داند و تأكيد مى كند در بازار تبليغات حجم قابل توجهى از پول و سرمايه جابه جا مى شود ومواجهه با گروه هاى فعال در اين حوزه كه به صورت شبكه هاى اقتصادى سازمان يافته عمل مى كنند، كار  آسانى نيست.
به گفته «ياورى» اقدام براى سلب مالكيت شركت هاى خصوصى از تابلوهاى تبليغاتى موجود در تهران كه پيش از اين در ازاى قيمت ناچيزى از سوى شهردارى به آنها فروخته شده مهمترين اقدام سازمان زيباسازى در جهت افزايش اقتدار شهردارى در كنترل فرايند تبليغات در تهران است. همچنين زيباسازى قصد دارد با بازگرداندن مالكيت تابلوها و فضاهاى تبليغاتى به شهردارى تهران اختيارات مؤسسات تبليغاتى را كه اكنون مهمترين عامل تأثيرگذار در بازار تبليغات تهران هستند محدود كند.
در عين حال به اعتقاد منصورى، تهران بايد با بهره گرفتن از تجارب ديگر كلان شهرهاى جهان و وضع ماليات و عوارض سنگين بر فضاهاى تبليغاتى ضمن تأمين منابع مالى شهردارى مانع از توسعه بى رويه فضاهاى تبليغاتى در شهر شود. وى تأكيد مى كند به رغم افزايش عوارض تبليغات در تهران در سال گذشته هنوز معادله هزينه و فايده در اين بخش برابر نيست و ابزارهاى ما براى كنترل اين فرايند آنقدر فاقد قدرت است كه هر كس مى تواند بام خانه اش را با نصب يك تابلو به فضاى تبليغاتى و سودآور تبديل كند. منصورى همچنين مى گويد: «فايده از جنس پول و سرمايه است و هزينه از جنس مو قعيت كيفى و هويت غيرقابل تجديدى كه آن را از دست مى دهيم.»
«نگرش ارزشى» به تبليغات شهرى و «محدود كردن تبليغات خارجى» در تهران را بايد از مهمترين سياستها و برنامه هاى شهردارى پايتخت در دوسال اخير دانست. هر چند محمود احمدى نژاد، شهردار تهران پيش از اين اعلام كرده بود: «نگاه صرف اقتصادى به شهر با نگاه ارزشى و انسانى ما سازگار نيست و فضاهاى تبليغاتى بايد توان ملى و اقتصاد كشور را تبليغ كنند نه كالاهاى تجملى و غيرايرانى را »نگاهى گذرا به وضعيت تابلوها و فضاهاى تبليغاتى حاكى از تداوم حضور شركتهاى خارجى و ورود محصولات جديد غيرايرانى به بازار تبليغات تهران است. اين در حالى است كه شوراى نظارت بر محتواى تبليغات چندى است فعاليت خود را در سازمان زيباسازى آغاز كرده است. اما به اعتقاد «فريبا ذاكر» برنامه ريز شهرى، به نظر مى رسد عمده تصميم هاى اتخاذ شده براى نظارت كيفى بر محتواى تبليغات بيش از آنكه جنبه كارشناسى داشته باشد، برخاسته از ديدگاه سليقه اى و كوتاه مدت تصميم سازان شهرى است.
ذاكر ادامه مى دهد: «ممنوعيت تبليغ برخى چهره هاى سينمايى يا تبديل كردن بيل بوردها به فضايى براى تبليغ شعارهاى مورد علاقه روابط عمومى شهردارى تهران (مانند شهروند عزيز شما چگونه به زيباسازى شهرتان كمك مى كنيد!) را نمى توان به معناى «نظارت بر محتواى تبليغات» دانست. سازه و اندازه تابلوهاى تبليغاتى، خطوط، تعداد كلمات و رنگ به كار رفته در طراحى تبليغات تهران از هيچ ضابطه اى پيروى نمى كند و فضا چنان آشفته است كه مجرى هاى تبليغاتى براى جلب رضايت مشترى و دريافت سود بيشتر در بزرگراهها و در حالى كه يك راننده تنها چند ثانيه مجاز به نگاه كردن تابلوهاى تبليغاتى است، شرايط اخذ وام از مؤسسات اعتبارى را به تفصيل توضيح مى دهند. همچنين از نظر فنى سازه بسيارى از تابلوهاى تبليغاتى دچار نقص اساسى است وعلاوه بر اينكه درصورت وقوع زلزله خطرآفرينند، تجربه نشان داده در شرايط عادى نيز ايستايى خود را از دست مى دهند و اين نشان مى دهد مسؤولان وتصميم سازان اداره تهران تا چه اندازه از نيازهاى واقعى اين شهر دورند.»
تبليغات در شهر يعنى آميزه اى از هنر و تخصص كه محصول اين تركيب عنصرى هويت بخش و در خدمت اطلاع رسانى و مصالح عمومى و جمعى در شهر است. با اين همه در نبود نگاه تخصصى به مقوله تبليغات اگر لازم باشد حداقل حقوق شهروندى نيز قربانى مى شود.
چنانچه «ذاكر» مى گويد پلهاى هوايى عابر پياده در تهران به جاى آن كه فضايى امن براى عبور شهروندان باشند، تونل هاى تبليغاتى بزرگى هستند كه سياست غلط شهردارى آنها را به بى دفاع ترين فضاهاى شهرى تبديل كرده است.
تهران رنج مى برد. تهران سالهاست از اغتشاش بصرى و نابودى برق آساى چشم اندازهايش رنج مى برد و در اين ميان آنچه به گفته صاحبنظران شهرى مى تواند اين كلان شهر پر چاله را به محيطى امن براى زندگى تبديل كند، حضور متخصصانى است كه پيش از هر چيز بتوانند شعارها را به عمل نزديك كنند.