|
تحليل « ايران» از نشست ۱۸۸ كشور عضو «ان پى تى» در نيويورك
حركت در مسيرجدى شدن بحران هاى هسته اى
|
|
|
م. الف. موسوى
گزارش وضعيت: نقض اصول معاهده
معاهده عدم گسترش سلاح هاى هسته اى يا به اختصار (ان پى تى) كه در سال ۱۹۷۰ بر اساس توافقى جهانى وارد مرحله اجرايى شد، به اعتقاد بسيارى از ناظران، در وضعيت مناسبى قرار ندارد. اساس معاهده ان پى تى، يك معامله بود كه بر اساس آن، قرار شد كشورهاى داراى سلاح هاى هسته اى به سمت كنار گذاشتن و خلع سلاح داوطلبانه هسته اى حركت كنند و كشورهاى خارج از باشگاه دارندگان اين دسته از تسليحات در صدد پيوستن به جمع اعضاى پنج گانه (آمريكا، اتحاد شوروى سابق يا روسيه فعلى، چين، فرانسه و بريتانيا) برنيايند. اما كاملاً مشخص است كه بنيان هاى اين توافق جهانى از هر دو جهت زيرپا گذاشته شده است.
در نشستى كه در نيويورك در حال برگزارى است و حدود دو هفته از زمان چهار هفته اى كار آن (تا بيست و هفتم ماه مه جارى) سپرى شده است، ۱۸۸ كشور عضو ان پى تى مطابق نظم هر پنج سال يكبار گردهم آمده اند تا نحوه عملكرد معاهده را بررسى كنند تا هدف اصلى اين معاهده كه همانا عدم گسترش سلاح هاى هسته اى در جهان است، تأمين شود.
اين برداشت تقريباً در ميان اغلب تحليلگران به چشم مى خورد كه مى گويند ان پى تى در عمر ۳۵ ساله اش توانسته يكى از موفقترين معاهدات بين المللى باشد كه در عمل از گسترش تسليحات هسته اى در جهان به شكل موفقى جلوگيرى كرده است. البته نبايد از ياد برد كه ان پى تى به تنهايى چنان درجه اى از جامعيت و مانعيت را نداشته است كه بتواند از توليد و گسترش سلاح هاى هسته اى در جهان جلوگيرى كند. علاوه بر تغييراتى كه در ان پى تى بطور مستمر داده شد تا با مقتضيات روز هماهنگ تر باشد، ترتيبات بين المللى و توافقات چند جانبه ميان كشورهاى هسته اى و غير هسته اى نيز جهت تكميل نقايص ان پى تى به وجود آمده اند: در درون ان پى تى (مانند افزودن پروتكل الحاقى براى انجام بازرسى هاى سرزده از تمامى اماكن مورد تقاضاى بازرسان) و به موازات معاهده (مانند « ابتكار امنيت هسته اى»، ايجاد شده توسط آمريكايى ها و يا خلق معاهده جديد مبارزه با تروريسم هسته اى).
نقاط كور در رادار بازرسى ها
اين شناخت حاصل شده است كه امكان گمراه كردن روند بازرسى هاى آژانس براى كشورهاى عضو زياد است، چون مبناى كار بر مطلع كردن آژانس از فعاليت كشورها استوار بوده است. از همين روست كه آژانس بين المللى انرژى هسته اى سازمان ملل متحد كه توجه اصلى خود را روى كره شمالى متمركز كرده بود، ناگهان از پى بردن به عمليات كره جنوبى در برخى حوزه هاى حساس هسته اى غافلگير شد.
آژانس پس از شكست ارتش صدام در مقابل ائتلاف تحت رهبرى آمريكا بر سر عقب راندن عراقى ها از كويت و ورود بازرسان به عراق از گستره و عمق برنامه هسته اى صدام بهت زده شد. هرچند كه بازرسان آژانس در برچيدن برنامه هسته اى عراق تا زمان اخراج بازرسان در سال ۱۹۹۸ بخوبى ازعهده كار برآمدند، اما اين آژانس در كشف فعاليت هاى كره شمالى با پلوتونيوم چندان موفق نبود و فشار آمريكا بر كره شمالى براى اذعان به انجام اين فعاليت ها نيز عاقبت به خروج« پيونگ يانگ» از ان پى تى انجاميد. توانايى كشورها براى انجام فعاليت هاى هسته اى بدون اطلاع آژانس و سپس طفره رفتن از پاسخگويى و يا توجيه تراشى با تعابير مختلف باعث شده است تا نياز به خلق روش هاى قابل اتكا و معيارمند بيشتر احساس شود.
اگرچه جهان گسترش تعداد كشورهاى مسلح شده به توانايى هسته اى را در ميان اعضاى ان پى تى شاهد نبوده است، اما خروج كره شمالى مايه نگرانى شده و از سوى ديگر، كشورهاى اصلى داراى توان هسته اى در زمان تولد ان پى تى در مسير عمل به توافق بنيادين براى خلع سلاح خود حركت نكرده اند و اين امر مايه سردرگمى اين معاهده شده است. آمريكا و اتحاد شوروى سابق (روسيه كنونى) با توافق هاى دوجانبه، كاهش تعداد كلاهك هاى عملياتى در وضعيت آماده پرتاب با حساسيت بالا را در دستور كار قرار داده اند، اما اقدام دولت «جورج بوش» در خروج از برخى معاهدات تسليحاتى و سفارش ساخت بمب هاى نسل جديد هسته اى و عدم الحاق به معاهده منع آزمايش هاى هسته اى، همگى از جمله اقداماتى هستند كه پايبندى كشورهاى هسته اى، بويژه آمريكا، به ان پى تى را زير علامت جدى سؤال برده اند.
تضعيف معاهده از سوى آمريكا
نگاه كاملاً منفعت محور آمريكا به مقوله اينكه چه كشورى مى تواند از نعمت چراغ سبز واشنگتن جهت داشتن سلاح هسته اى برخوردار شود (مانند نمونه اسرائيل و پاكستان) و چه كشورى حتى حق داشتن فرايند هاى به رسميت شناخته شده در معاهده ان پى تى را ندارد (نمونه ايران و چرخه غنى سازى اورانيوم)؛ بر كل معاهده ان پى تى سايه خطرناكى را افكنده كه امنيت جهانى را به خطر انداخته است. عجيب نيست كه وزير دفاع سابق آمريكا خود اذعان مى كند كه آمريكا خود بزرگترين اشاعه دهنده خطر سلاح هاى هسته اى در جهان است.
« هانس بليكس» از بازرسان تسليحاتى آژانس در پرونده عراق، در زمينه آينده ان پى تى آشكارا مى گويد: « اين احساس وجود دارد كه توافق مشترك جامعه بين المللى در حال فروپاشى است.»علت اين امر از نظر اين كارشناس طراز اول جهانى آن است كه آمريكا اصول معامله بنيادين در ذات وجودى معاهده ان پى تى، يعنى حركت به سمت خلع سلاح كشورهاى هسته اى مانند گذشته جدى نمى گيرد و اين امر به ساير اعضاى هسته اى معاهده نيز قابل تعميم است.
به نظرم اصلاً عجيب نيست كه نمايندگان ۱۸۸ كشور جهان در نيويورك دور هم جمع شده و پس از دو هفته بحث و جدل روى دستور به توافقى براى نشستى چنين مهم دست نيافته باشند. علت اين وقفه نه در دو هفته آغاز نشست، بلكه ريشه در مذاكرات مقدماتى يكسال پيش داشته است. «جان بولتون»، معاون وزارت خارجه آمريكا در امور خلع سلاح با روش رفتارى گردن كلفتانه اى كه در حال حاضر نامزدى وى براى پست سازمان ملل متحد را به خطر انداخته و به شدت مايه دستپاچگى بوش را فراهم كرده است، در مذاكرات سال گذشته به صراحت به الزام آور بودن توافقات نشست سال هاى ۱۹۹۵ و ۲۰۰۰ ترديد وارد كرد. از زمان آغاز نشست جارى در نيويورك نيز دولت بوش تنها اصرار دارد كه نگاه خود را بر همگان تحميل كند و به دو روش از موفقيت اين اجلاس جلوگيرى كرده است:
۱- به صراحت خواستار كنار گذاشته شدن توافق اعضاى ان پى تى در دو نشست قبلى شده است. علت اين حركت نيز آن است كه در سال ۱۹۹۵ توافق شد تا اولويت ايجاد خاورميانه عارى از سلاح هسته اى در دستور كار قرار گيرد. پر واضح است كه پذيرش اولويت ماندن اين پيشنهاد در نشست فعلى از يك سو درخواست آمريكا براى تمركز نشست روى كره شمالى و ايران را منحرف مى كند و ديگر اينكه، فشار زيادى را براى شفافيت هسته اى اسرائيل و آغاز حركت براى خلع سلاح اين رژيم توليد خواهد كرد. نماينده مصر در نشست جارى به شدت خواهان حفظ توافق ۱۹۹۵ در دستور مذاكرات كنونى بود و مصرانه مى خواست تا بررسى ميزان پايبندى كشورهاى عضو به توافقات نشست هاى قبلى اعضا در دستور كار باشد. به گزارش آسوشيتدپرس قفل بن بست زمانى شكسته شد كه قرار شد تا در پاورقى دستوركار نشست فعالى ارجاعى به اين موضوع بشود. آمريكا تلاش مى كند تا برخلاف اصرار ۱۱۶ كشور عضو جنبش غيرمتعهدها عمل بشود كه خواهان ارزيابى ميزان عمل به توافق هاى به عمل آمده در نشست هاى قبلى اعضاى ان پى تى هستند.
۲- دولت بوش در سطح پايينى در مذاكرات نيويورك شركت كرده است. در سال ،۲۰۰۰ «مادلين آلبرايت» ، وزير خارجه وقت اين كشور افتتاح كننده نشست وزيران خارجه كشورهاى عضو ان پى تى بود. اما در نشست جارى، هيأت آمريكايى به سرپرستى ديپلمات نسبتاً جوانى به نام«استيون ردميكر» شركت كرده است.
اين احتمال بسيار قوى به نظر مى رسد كه نشست جارى در نيويورك از دست يافتن به توافقاتى عينى و قابل اتكا بازبماند. تركيب اين وضع با احتمال وخامت شرايط براى حفظ موفقيت ان پى تى در بازداشتن كشورها از گرايش به برنامه هاى نظامى هسته اى، در صورت آزمايش هسته اى كره شمالى، چشم انداز نامناسبى را تصوير خواهد كرد.
آزمايش در راه است!
كره شمالى در حال حاضر بزرگترين تهديد براى عملكرد و حيثيت معاهده ان پى تى محسوب مى شود.
در سال ،۲۰۰۳ كره شمالى اولين كشورى بود كه از معاهده ان پى تى خارج شد و چندى پيش (دهم فوريه) خود را يك قدرت هسته اى خواند و احتمالات جارى از نزديك بودن آزمايش هسته اى از سوى اين كشور حكايت دارند.
هفته گذشته، خبرگزارى ها از قول منابع كره شمالى اعلام كردند كه اين كشور عمليات خارج كردن ميله هاى سوخت از نيروگاه هسته اى« يونگ بيونگ»را به پايان رسانده است و اكنون مواد كافى براى ساخت دو بمب هسته اى را دارد.«محمد برادعى» ، رئيس آژانس بين المللى انرژى هسته اى سازمان ملل متحد ساعاتى قبل از وقوع اين تحول به شبكه آمريكايى« سى ان ان »گفته بود كه كره شمالى به احتمال قوى داراى پنج يا شش سلاح هسته اى است. رئيس مصرى آژانس به سى ان ان گفت « بسيار بسيار نگران» احتمال آزمايش هسته اى كره شمالى است، هرچند به سرعت افزود كه «ما به عنوان يك آژانس بين المللى كار چندانى نمى توانيم انجام دهيم و فقط مى توانيم نگرانى خود را ابراز نماييم».
نگاه غالب درغرب اين است كه كره شمالى از معاهده ان پى تى و اصل مندرج در آن، يعنى دادن امكان به اعضاى معاهده در داشتن يك برنامه هسته اى صلح آميز، نهايت استفاده را كرد و پس از دستيابى به تكنولوژى و توان فنى مناسب از معاهده خارج شد.
در معاهده ان پى تى، حق خروج از معاهده براى تمامى اعضا به رسميت شناخته شده و هيچ مجازاتى براى آن در نظر گرفته نشده است. برخى كشورها معتقدند كه مقررات جديدى بايد در اصول ان پى تى ايجاد شود كه در كنار حذف حق داشتن چرخه سوخت و انجام كارهايى نظير غنى سازى اورانيوم براى اعضا، بايد ترتيبى اتخاذ شود كه خروج هر عضو از معاهده با مجازات هايى نظير ارجاع پرونده به شوراى امنيت سازمان ملل متحد براى بررسى اعمال تحريم اقتصادى و اقدامات ديگر همراه باشد.
يك نگاه اين است كه سلاح هسته اى براى كره شمالى «شيشه عمربقاى رژيم» است و اين كشور انگيزه هاى كافى براى انجام آزمايش هسته اى را دارد. برخى گزارش ها از وجود تصاوير ماهواره اى حكايت دارند كه نشان مى دهند كره شمالى تونل هايى براى انجام آزمايش حفر كرده و مكان مناسب براى استقرار ناظران انفجار نيز تعبيه شده است! اينكه اين تصاوير واقعاً وجود دارند يا نه، نمى توان قاطعانه اظهار نظرى كرد
از نظر مردان شمالى، اين توانمندى يك وسيله دفاع از خود است و اينكه خوددارى آمريكا براى دادن تضمين امنيتى در راستاى عدم تلاش براى براندازى حكومت پيونگ يانگ و عدم مذاكره مستقيم چاره اى براى اين رژيم باقى نگذاشته است. جورج بوش، حكومت پيونگ يانگ را در سخنرانى ساليانه ،۲۰۰۲ از جمله حكومت هاى محور شرارت خواند كه ايران و عراق نيز جزو اين محور عنوان شدند. در سخنرانى امسال نيز بوش از اين كشور به عنوان پايگاه استبداد نام برد. اين خصومت در موضع گيرى جاى چندانى براى خوش بينى باقى نمى گذارد و نگرانى از بابت تلاش براى تغيير رژيم از بيرون، انگيزه كافى به يك كشور براى دفاع از خود به هر روش ممكن را مى دهد.
اگر كره شمالى دست به انجام آزمايش هسته اى بزند، معاهده ان پى تى با وضعيت بغرنجى روبرو خواهد شد. شمارى از كشورهاى عضو ان پى تى به شدت روى عدم آزمايش هسته اى اصرار دارند. از سوى ديگر، انجام آزمايش هسته اى از سوى كره شمالى موجى از عوامل برهم زننده معادلات حاكم را در شبه جزيره كره، منطقه مجاور و جهان به راه خواهند انداخت.
تلاش ها و معامله ها
تلاش ها براى بازگرداندن كره شمالى به پاى ميز مذاكرات گروه شش جانبه ادامه دارد. واشنگتن علائمى از احتمال مذاكره مستقيم با كره شمالى را بروز داده است. اقدامات كره شمالى نشان مى دهد كه اين كشور قصد دارد از توان نظامى - هسته اى خود براى معامله استراتژيك استفاده كند. شليك اخير موشك بر فراز درياى ژاپن يك نمونه تاكتيكى بود و تلاش براى مهار چين جهت جلوگيرى از ايفاى نقش عامل فشار آمريكا در مذاكرات شش جانبه از طريق صدور علائم هشدار دهنده مبنى بر قريب الوقوع بودن يك آزمايش هسته اى يك نمونه استراتژيك از سياست فوق الذكر كره شمالى است.
هدف پيونگ يانگ انجام معامله استراتژيك با آمريكاست. سلاح هاى هسته اى براى استفاده شدن ساخته نمى شوند، چون استفاده از آنها به معناى آغاز فرايند نابودى متقابل است. در كنار كسب تضمين واشنگتن در راستاى عدم تغيير رژيم كره شمالى، اين كشور در مقابل دادن امتيازاتى، حتى نظير كنار گذاشتن تدريجى برنامه نظامى خود مى تواند از امتيازات اقتصادى همسايگان پيشرفته اى چون ژاپن، چين و كره جنوبى استفاده كند. در مقابل، دولت بوش كه فاقد توانايى عملى براى انجام حمله نظامى عليه كره شمالى در صورت انجام آزمايش هسته اى است، مصرانه خواهان بازگشت پيونگ يانگ به پاى ميز مذاكرات است. از يك منظر، بهترين استراتژى متقابل براى محدود كردن رژيم كره شمالى (البته تا قبل از انجام آزمايش هسته اى) شايد آن باشد كه تركيبى از فشار اقتصادى به همراه اعطاى تضمين هاى امنيتى در راستاى عدم توسل به تغيير رژيم به كار گرفته شود.
اما در جمع، سناريوى كره شمالى با نشست جارى در نيويورك ميان كشورهاى عضو ان پى تى بايد گفت كه بازنگشتن كره شمالى به اين معاهده خطرى براى پيوستگى تركيب اعضا است. از سوى ديگر، استمرار فشارهاى خود - منفعت محور آمريكا در قبال برنامه هسته اى ساير كشورهاى عضو مى تواند احتمال ضربه پذيرى معاهده در قالب خروج اعضاى بيشتر را افزايش دهد.
به هرحال بايد منتظر بود و ديد كه نشست نيويورك آيا خواهد توانست به نتيجه ملموسى دست يابد يا خير. نظر به حساسيت پرونده هسته اى ايران در اين دور از مذاكرات، مناسب خواهد بود كه تحليلى از وضعيت طرف هاى درگير و سناريوهاى احتمالى، براى روزهاى حساس پيش رو در اين پرونده، ارائه شود.
|
